<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<!DOCTYPE TEI.2 SYSTEM "mss-fulltext.dtd"> 
<?xml-stylesheet type="text/css" href="mss-fulltext.css"?>
<TEI.2>
<teiHeader>
<fileDesc>
<titleStmt>
<title>Chronica Bohemorum</title>
<author>Cosmas Pragensis ecclesie decanus</author>
</titleStmt>
<editionStmt>
<edition>elektronická edice</edition>
<respStmt>
<resp>editor</resp>
<name>Bertold Bretholz</name>
</respStmt>
<respStmt>
<resp>přepis</resp>
<name>Jana Kmuníčková</name>
</respStmt>
<respStmt>
<resp>kódování TEI XML</resp>
<name>Zdeněk Uhlíř</name>
</respStmt>
</editionStmt>
<publicationStmt>
<publisher>Manuscriptorium.com</publisher>
</publicationStmt>
<sourceDesc>
<listBibl> 
<bibl>
<idno>A 148</idno>
<note>
<seg type="country">Švédsko</seg>
<seg type="settlement">Stockholm</seg>
<seg type="repository">Kungl. Biblioteket - National Library of Sweden</seg>
<seg type="ed">1</seg>
</note>
</bibl>
<bibl>
<idno>VIII.F.69</idno>
<note>
<seg type="country">Česko</seg>
<seg type="settlement">Praha</seg>
<seg type="repository">Knihovna Národního muzea v Praze</seg>
<seg type="ed">2</seg>
</note>
</bibl>
</listBibl>
</sourceDesc>
</fileDesc>
</teiHeader>

<text>

<front>
<docAuthor></docAuthor>
<docDate></docDate>
<docTitle>
<titlePart></titlePart>
</docTitle>
</front>

<body>
<witList>
<witness sigil="A 1">1. <label>A 1</label> (1; Rosinianus). Bautzen, Gersdorfische Bibliothek, IV, 15 (67), přelom 12. a 13. století </witness>
<witness sigil="A 1a">2. <label>A 1a</label> (5). Brno, Městský archiv, Wiesenbergova sbírka, A 101, 15. století</witness>
<witness sigil="A 2a">3. <label>A 2a</label> (A). Leipzig, Universitätsbibliothek, 1324 (Cod. 1354b durchstrichen), přelom 12. a 13. století</witness>
<witness sigil="A 2b">4. <label>A 2b</label> (6; Carloviensis). Praha, kapitulní knihovna, G 57, 15. století</witness>
<witness sigil="A 3a">5. <label>A 3a</label> (4). Dresden, öffentliche Bibliothek, J 43, 12. až 13. století</witness>
<witness sigil="A 3b">6. <label>A 3b</label> (4a). Wien, Hofbibliothek, 508 (Rec. 1544), 13. století</witness>
<witness sigil="A 4">7. <label>A 4</label> (7). Straßburg, Stadtbibliothek, 88, přelom 12. a 13. století</witness>
<witness sigil="A 4a">8. <label>A 4a</label> (7a). München, Staatsbibliothek, 11029, 15. století</witness>
<witness sigil="B">9. <label>B</label> (3). Stockholm, Kunglinga Biblioteket, sine signo, počátek 13. století</witness>
<witness sigil="-">10. <label>-</label> (3a). Wien, Hofbibliothek, 7391 (Rec. 1213), 17. století</witness>
<witness sigil="C 1a">11. <label>C 1a</label> (2). Praha, kapitulní knihovna, G 5, 14. století (před 1343)</witness>
<witness sigil="C 1b">12. <label>C 1b</label> (2aa). Donaueschingen, fürstliche Fürstenbergische Bibliothek, 697, 15. století</witness>
<witness sigil="C 2a">13. <label>C 2a</label> (2a). Roudnice, knížecí lobkowiczká knihovna, VI.Fb.3, 15. století</witness>
<witness sigil="C 2b">14. <label>C 2b</label> (8). Praha, Muzeum království Českého, VIII D 20, 15. století</witness>
<witness sigil="C 3">15. <label>C 3</label> (2b). Břevnov, klášterní knihovna, F 3, konec 16. století</witness>
<witness sigil="">16. <label></label> Blaubeuren, Fuldensis A.a.96, konec 15. století (1496); fragment</witness>
<witness sigil="">17. <label></label> Dresden, Landesbibliothek, J 122.h.1, 14. století; fragment</witness>
</witList>
<pb ed="1" n="294r"/> <pb ed="2" n="1r"/> 
<div n="1">
<head>Chronica Bohemorum</head>
<div n="1.1">
<head>Prologi</head>
<div n="1.1.1">
<head>INCIPIT <note><app><lem>incipit</lem> <rdg wit="A 4">Incipit prologus in chronicam Boemorum A 4</rdg> <rdg wit="A 4a">Prologus libri Boemorum A 4a</rdg> <rdg wit="A 1a">Incipit prohemium in cronicam Boemorum primum A 1a</rdg></app></note> PROLOGUS AD SEVERUM PREPOSITUM <note><app><lem>prepositum</lem> <rdg wit="A 2a">Melnicensem prep. A 2a</rdg> <rdg wit="C 2">prep. Meln. C 2</rdg> <rdg wit="C 1b.3">prep. Mieln. C 1b.3 (Mieln. von 2. Hd. C 3)</rdg></app></note> <note>Gel. Dobner, Mon. hist. Boem. III (1774), 14, identifiziert ihm mit dem im Necrol. Bohem. (Hs. saec. XII. der Wiener Hofbibl. nr. 395) zu XII. kal. Sept. angeführten Sev. perp.</note></head>
<p>Domino<note><app><lem>Domino</lem> <rdg wit="A 3a. B">domno A 3a. B</rdg> <rdg wit="A 2">duo A 2</rdg> <rdg wit="A 2a">d. Meln. e. p. Severo A 2a</rdg></app></note> Severo,<note><app><lem>Severo</lem> <rdg wit="C 2b">Sereno C 2b</rdg> <rdg wit="C 3">et vero, am Rande von jüng. Hd. al. Severo C 3</rdg></app></note> Melnicensis <note><app><lem> Melnicensis</lem> <rdg wit="C 1b">Mielnic. C 1b</rdg> <rdg wit="A 3b">Mylocen A 3b</rdg></app></note> <note>Diese Nenung eines Propstes von Melnik ist der älteste sichere Beleg für den Bestand eines Kollegiatstiftes daselbst, über dessen Entstehung sonst nichts bekannt ist; vgl. A. Frind, Kirchengensch. Böhmens I. 149 ff. – Vermutungen über die Gründung unter H. Boleslaus II. (967 – 999) hängen zusammen mit der unsicheren Annahme, daß daselbst eine Münzstätte bestanden habe, aus der die rütselhaften Denare mit ENMA REGINA (Gemahlin Boleslaus´?) auf der Vorder- und CIVITAS MELNIC auf der Rückseite stammen sollen; vlg. A Sedláček, Mistopisný slovník [Topograph. Wörterbuch] S. 593. – Melniker Tradition (vlg. J. Schaller, Topographie des Königreichs Böhmen IV, 165) verlegt die Gründung der Kollegiatkirche ins Jahr 1120. Dieser Ansicht möchte sich auch V. Novotný, České Dějiny [Böhm. Geschichte] I, 2, 687 (vlg. auch nur als Vorsteher einer großen Kirche, aber noch nicht eines Kapitels fassen. – Über die Beziehungen Melniks zum alten castellum Psov s. unten zu Kap. 15.</note> ecclesie preposito, tam litterali scientia <note><app><lem>scientia</lem> <rdg wit="A 1a. 4. 4n.">fehlt A 1a. 4. 4a.</rdg></app></note> quam spirituali intelligentia predito, Cosmas Pragensis ecclesie solo nomine decanus post huius vite stadium in celesti regno bravium. Quanta mentis mee devotione ac dilectione vestre paternitati <note><app><lem>paternitati</lem> <rdg wit="A 2a">fraternitati</rdg></app></note> substernor, Deum testor, eloqui nequeo, neque enim est magna dilectio, quam humana comprehendit ratio. Dilectio enim vera nihil proprium, nihil secretum aut occultum habere quit, quod non ei promat, quem sincero affecto diligit. Ea mihi nisi affuisset, <note><app><lem>affuisset</lem> <rdg wit="A 3">affuissent A 3</rdg></app></note> nequaquam tante auctoritatis viro hec mea senilia deliramenta offere presumpsissem. Querens enim quesivi, quid iocundum, quid ociosum vobis offerem, sed nihil tam ridiculosum quam opusculum meum inveni. Si enim suaviter ridemus, cum aliquem offendi pede ad lapidem <note><bibl>Mt 4, 6; L 4,11:</bibl> <q>ne forte offendas ad lap. pedem tuum.</q></note> videmus, quot in hoc opere meas offensiones, quot gramatice artis synalimphas videbitis; de quibus si per singula ridere velitis, ultra modum potestis uti proprietate <note><app><lem>proprietate</lem> <rdg wit="C 3">risu übergeschrieben C 3</rdg></app></note> hominis. Valete.<note><app><lem>valete</lem> <rdg wit="A 2b">valete in der Zeile getolgt und am Rand vl von 2. Hd. nachgetragen A 2b</rdg> <rdg wit="B">val B.</rdg> <rdg wit="A 2a. C 1. 2a">vl A 2a</rdg> <rdg wit="A 4. 4a. C 2b. 3">vel B.</rdg> <rdg wit="A 1a. 3 (vgl. Anm. d)">fehlt A 1a. 3 (vgl. Anm. d)</rdg></app></note> Sive enim vobis silo hee seniles nuge placeant sive disliceant, rogo, ne tercius eas oculus <note><app><lem>oculus</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> videat.<note><app><lem>videat</lem> <rdg wit="A 3">valete hinzugefügt A 3</rdg></app></note></p>
</div>
<div n="1.1.2">
<head>ITEM <note><app><lem>item</lem> <rdg wit="C 2b">Item prologus alius ad Gervasium magistrum et prefacio corporis subsequentis C 2b</rdg> <rdg wit="A 1a">Item – imbuto fehlt A 1a</rdg></app></note> AD GERVASIUM <note>Nach Dobner a. a. O. S. 12 identisch mit Gervasius canonicus et magister, dessen Todestag im genanten Necrol. Bohem. zum 3. Mai verzeichnet wird. – Novotný Č. D. I, 1, 686, N. 4, stelt den Nachweis in Aussicht, daß dieser Titel etwa gleichkome archipresbyter und die ältere Bezeichnung für decanus sei. Wenn Dobners obige Gleichstellung, wie anzunehmen, berechtigt ist, dann läge die Erklärung durch magister näher. Auch Palacky, Würdigng der böhm. Geschichtschreiber (Prag 1830) S. 3, sagt, daß der Titel <quote>wahrscheinlich dem Dompropst der doch dem Vorsteher der Schule zu St. Veit</quote> gebührte.</note> MAGISTRUM <note><app><lem>magistrum</lem> <rdg wit="A 2a">mag. Gerv. A 2a</rdg> <rdg wit="A 4a">ad G. mag. fehlt A 4a</rdg></app></note> PREFACIO OPERIS SUBSEQUENTIS <note><app><lem>subsequentis.</lem> <rdg wit="A 4">op. libri sequentis A 4</rdg> <rdg wit="A 3a">op. libri sebs. fehlt A 3a</rdg></app></note></head>
<p>Liberalium artium quibusque studiis pleniter imbuto <note><app><lem>imbuto</lem> <rdg wit="A 1a">Item – imbuto fehlt A 1a</rdg></app></note> et <note><app><lem>et</lem> <rdg wit="A 1a">Domino colendissimo et omn. beginnt A 1a (s. Anm. a)</rdg></app></note> omnimode <note><app><lem>omnimode</lem> <rdg wit="A 3">omnino de A 3</rdg></app></note> scientiae sapientia delibuto <note><app><lem>delibuto</lem> <rdg wit="A 2a">inbuto A 2a</rdg> <rdg wit="A 1a">imb. A 1a</rdg></app></note> archigeronte <note>Nach Dobner a. a. O. S. 12 identisch mit Gervasius canonicus et magister, dessen Todestag im genanten Necrol. Bohem. zum 3. Mai verzeichnet wird. – Novotný Č. D. I, 1, 686, N. 4, stelt den Nachweis in Aussicht, daß dieser Titel etwa gleichkome archipresbyter und die ältere Bezeichnung für decanus sei. Wenn Dobners obige Gleichstellung, wie anzunehmen, berechtigt ist, dann läge die Erklärung durch magister näher. Auch Palacky, Würdigng der böhm. Geschichtschreiber (Prag 1830) S. 3, sagt, daß der Titel <quote>wahrscheinlich dem Dompropst der doch dem Vorsteher der Schule zu St. Veit</quote> gebührte.</note> Gervasio Cosmas, quod dicitur haud <note><app><lem>haud</lem> <rdg wit="A 2">aut, korr. haud A 2 hier und sonst</rdg></app></note> dici dignus, Deo tamen et sancto Wencezlao<note><app><lem> Wencezlao</lem> <rdg wit="A 2b">Wencezao A 2b</rdg> <rdg wit="A 1a (4) 4a 2 C 1, 2">Wenceslao A 1a (4) 4a 2 C 1, 2 meistens</rdg> <rdg wit="C">vero C</rdg></app></note> famulantium famulus, debite orationis munus et mutue dilectionis pignus. Cum acceperis <note><app><lem>acceperis</lem> <rdg wit="A 2a">accipi**s A 2a A</rdg> <rdg wit="A 2b">acciperis A 2b</rdg> <rdg wit="A 4a">ceperiso A 4a</rdg></app></note> hanc scedulam,<note><app><lem>scedulam</lem> <rdg wit="A 1a 2b (4) 4a C 1, 2">cedulam A 1a 2b (4) 4a C 1, 2</rdg> <rdg wit="C 3">sched.C 3</rdg></app></note> scias, quod tibi transmiserim Boemorum <note><app><lem>Boemorum</lem> <rdg wit="A 3a, C">Bohem. A 3a, C meistens</rdg> <rdg wit="B">om. B.</rdg> <rdg wit="C">vero C</rdg></app></note> chronicam, quam ego nullo gramatice artis lepore politam, sed simpliciter et vix latialiter digestam tue prudentie singulari examinandam deliberavi, quatinus tuo sagaci iudicio aut omnino abiciatur, ne a quoquam legatur aut, si legi adiudicatur, lima tue examinationis ad unguem <note>Horat. Ars poet. 294: ad u.</note> prius elimetur aut potius, quod magis rogo, per te ex integro latialius enucleetur.<note><app><lem>enucleetur</lem> <rdg wit="A 2a, 4a">enudetur A 2a, 4a </rdg> <rdg wit="A 2b">enudetur, korr. am Rand von 2. Hd. enucleetur A 2b</rdg> <rdg wit="C 3">lat. en., übergechrieben latinalius enuncietur C 3</rdg></app></note> Nam id solum opere precium duxi in meo opere, ut vel tu, cui a Deo collata est sapientia,<note><app><lem>sapientia</lem> <rdg wit="A 2a">dahinter Lücke von etwa vier Buchstaben A 2a</rdg></app></note> vel alii potiores scientia,<note><app><lem>scientia</lem> <rdg wit="A 2a">pot. sapientia vel scient. A 2a</rdg></app></note> sicut Virgilius habut Troie excidia et Stacius Eacidia,<note><app><lem>Eacidia</lem> <rdg wit=" A 2a, c 1b, 2">so A 2a, c 1b, 2</rdg> <rdg wit="C 3">Aeacidia mit übergeschrebenem i vor letztem a C 3. B.</rdg> <rdg wit="(A 4)">Aeacida (A 4)</rdg> <rdg wit="">eacida die übrigen </rdg></app></note><note>Ovid. Met. VII, 472: Aeacidia regna.</note> ita ipsi hoc meum opus habeant pro materia, quo et suam scientiam posteris notificent et nomen sibi memoriale <note><app><lem>memoriale</lem> <rdg wit="A 2a">mortaleA 2a</rdg> <rdg wit="Frch.">memorabile Frch.</rdg></app></note><note><bibl>Iudith 9, 15:</bibl> <q>erit enim hoc memor. nom tui; vgl. auch Ex. 3, 15.</q></note> in secula magnificent.</p>
<p>Igitur huius narrationis sumpsi exordium a primis incolis terre Boemorum <note><app><lem>Boemorum</lem> <rdg wit="A 2a">Boemior. A 2a und so öfter.</rdg></app></note> et perpauca, que didici senum fabulosa relatione, non humane laudis ambitione, sed ne omnino tradantur relata oblivioni, pro posse et nosse pando omnium bonorum dilectioni. Bonis enim <note><app><lem>enim</lem> <rdg wit="A 2">fehlt A 2</rdg></app></note> et peritis semper placere glisco,<note><app><lem>glisco</lem> <rdg wit="A 2">cupio A 2</rdg></app></note> idiotis autem et discolis displicere non pertimesco. Scio enim nonnullos affore emulos et eos emori <note><app><lem>emori</lem> <rdg wit="A 2b">al. mori am Rande A 2b</rdg> <rdg wit="C 3">übergeschrieben C 3</rdg> <rdg wit="B, C 1, 2">mori B, C 1, 2</rdg></app></note> risu subsannationis,<note><bibl>Ezech. 23, 32:</bibl> <q>in derisium et in subsann.; vlg. Ps. 43, 14; Terent. Eun. III, 1, 42: risu omnes qui aderant emoriri.</q></note> cum viderint scema <note><app><lem>scema</lem> <rdg wit="A 3">scemata A 3</rdg> <rdg wit="A 2">scena, korr. scema A 2</rdg> <rdg wit="C 3">schema C 3</rdg></app></note> huius operationis; qui tantummodo docti sunt aliis derogare et ipsi per se nihil boni <note><app><lem>boni</lem> <rdg wit="A 2">fehlt A 2</rdg> <rdg wit="B">om. B.</rdg> <rdg wit="C">vero C</rdg></app></note> sapiunt erogare. De talibus canit propheta:<note><app><lem>propheta</lem> <rdg wit="C 3">poeta, übergeschrieben propheta und am Rande Esaias C 3</rdg> <rdg wit="B">om. B.</rdg> <rdg wit="C">vero C</rdg></app></note><note>Ierem. 4, 22</note> <q>Sapientes sunt, ut faciant mala, bene autem facere nesciunt.</q> Hii namque ea solummodo linceis oculis<note><bibl>Horat. Sat. I, 2, 90; Boeth. Cons. phil. III, 8, 24:</bibl> <q>linc. oc.</q></note> incipiunt et in corde suo velut in adamnte figunt memoniter, que sunt dicta<note><app><lem>dicta</lem> <rdg wit="A 2a">dicta sunt A 2a</rdg></app></note> inproprie aut ubi mens mea dormitans titubavit. Quid mirum? <q>Quandoque bonus dormitat Homerus.<note><app><lem>Homerus</lem> <rdg wit="A 1a">Omerus A 1a</rdg></app></note><note><bibl>Horat. Ars poet. 359:</bibl> <q>quandoque - Hom.</q></note></q> Horum ego<note><app><lem>ego</lem> <rdg wit="A 2">g A 2</rdg> <rdg wit="C 2b">go C 2b</rdg> <rdg wit="*">ergo *</rdg></app></note> nec invidiosis derogationibus perterreor nec yronicis adulationibus permulceor; qui volunt, legant, qui nolunt, abiciant. Tu autem, frater karissime, si me tuum amicum diligis, si meis precibus tangeris, precinque lumbos<note>accingere lumbos oft in der Vulg.; lumbosque ciliciis praecincti II. Mac. 10, 25</note> mentis et accipe in manum rasorium,<note><app><lem>rasorium</lem> <rdg wit="A 4, 4a">rosar. A 4, 4a</rdg> <rdg wit="B">rosor B</rdg> <rdg wit="C 3">in membranis am Rande hinzugefügt C 3</rdg></app></note> calcem et calamum,<note>Vgl. Wattenbach, Schriftwesen, S. 236</note> ut quod superest radas et quod non est desuper addas; inproprie dicta proprietate muta, ut sic mea inscicia<note><app><lem>inscicia</lem> <rdg wit="A 2">inscientia A 2 (in 2b radiert und am Rande insicia)</rdg></app></note> tua sublevetur<note><app><lem>sublevetur</lem> <rdg wit="A 3">subve(h)atur A 3</rdg></app></note> facecia. Non enim ab amico corrigi erubesco, qui etiam ab amicis <note><app><lem>amicis</lem> <rdg wit="A 3">amico A 3</rdg> <rdg wit="Freh.">inimicis Freh.</rdg></app></note> nimio affectu emendari exposco.</p>
<p>Continet autem hic liber primus Boemorum gesta, prout mihi scire licuit, digesta usque ad tempora primi<note><app><lem>primi</lem> <rdg wit="A">fehlt B</rdg></app></note> Bracizlai,<note><app><lem>Bracizlai</lem> <rdg wit="A 1a">Bratis(z)l. A 1a fast immer</rdg> <rdg wit="A 4">Bratizlavi A 4</rdg> <rdg wit="A 4a, B, C 3">Bracizlavi A 4a, B, C 3</rdg> <rdg wit="A 2a">Bracislavy A 2a (-avi)</rdg> <rdg wit="C 1a">Brziecz(ez)slavi C 1 a fast immer</rdg> <rdg wit="C 1b, 2">Brac(z)i(y)sl. C 1b, 2 fast immer</rdg></app></note> filii ducis Ŏdalrici.<note><app><lem> Ŏdalrici</lem> <rdg wit="A 2a">Odalrici A 2a</rdg> <rdg wit="A 2b">Vdalrici A 2b</rdg> <rdg wit="A 4a">Udalrici (A 4a)</rdg> <rdg wit="A 4a, C 3c">Udalrici A 4a und so fast immer C 3c</rdg> <rdg wit="B"> Ŏdalrici B immer</rdg> <rdg wit="C 1"> Odalrici und so fast immer C 1 immer</rdg> <rdg wit="C 2"> öfter C 2</rdg> <rdg wit="A 1a"> Dedalrici A 1a fast immerimmer</rdg></app></note> Annos<note><app><lem>Annos</lem> <rdg wit="B, C">anno B, C</rdg></app></note> autem dominice incarnationis idcirco a temporibus Borivoy,<note><app><lem>Borivoy</lem> <rdg wit="A 3 (4)">Boriwoi(-oii) A 3 (4)</rdg> <rdg wit="A 4a, B">Borivoi(i) A 4a, B</rdg> <rdg wit="A 2b">Borywoi(y) A 2b öfter</rdg> <rdg wit="A 1a, C 1b, 2">Borziwoy A 1a, C 1b öfter, 2</rdg> <rdg wit="C 1a">Borziwogii C 1a</rdg></app></note> primi<note><app><lem>primi</lem> <rdg wit="B">fehlt B</rdg></app></note> ducis catholici, ordinare cepi, quia in inicio huius libri nec fingere volui nec chronicam reperire potui, ut, quando vel quibus gesta sint temporibus, scirem, que ad presens recitabis in sequentibus. Vale; et tuo iussu aut me ad cetera evolvenda precingam aut ibi gradum sistam<note><bibl>Verg. Aen VI, 465:</bibl> <q>siste gradum.</q></note> et meis ineptis modum figam ceptis. <seg rend="verse">Vie, vale, mea<note><app><lem>mea</lem> <rdg wit="B">et mea B</rdg></app></note> ne renuas<note><app><lem>renuas</lem> <rdg wit="B*">rennuens B*</rdg> <rdg wit="A 1a, 2b, C 1, 2">renues ="A 1a, 2b, C 1, 2</rdg> <rdg wit="A 2a, C 3">rennues (renues), korr. renuas A 2a, C 3; vgl. Horat. Ep. I. 13, 19</rdg></app></note> optata, sed imple.</seg></p>
<p>Est autem hec chronica composita regnante quarto Heinrico<note><app><lem>Heinrico</lem> <rdg wit=" A 3b, C 1, 2 öfter A 1a, 2, B, C 3">Henrico fast immer A 3b, C 1, 2 öfter A 1a, 2, B, C 3</rdg></app></note> Romano<note><app><lem>Romano</lem> <rdg wit="A (4), 4a, A 2a*"> A (4), 4a, A 2a*</rdg></app></note> imperatore<note>Heinrich V., als Kaiser allerdings der IV., 1106 – 1125, Mai 23.</note> et gubernante sanctam ecclesiam Dei papa Kalisto,<note><app><lem>sed</lem> <rdg wit="A 3">papa Kal. fehlt A 3</rdg> <rdg wit="C">Kalixto (Cal.) C.</rdg> <rdg wit="A 1a">Kalixto secundo A 1a</rdg></app></note><note>Calixtus II., 1119, Febr. 2 – 1124, Dez. 14.</note> sub temporibus ducis Boemorum Wladizlai,<note><app><lem>Wladizlai</lem> <rdg wit="A 2a*">Wladizlay A 2a*</rdg> <rdg wit="A 2b">Wladyzl. fast immer A 2b</rdg> <rdg wit="A 1a">Wladislao mit übergeschriebenem l über o A 1a</rdg> <rdg wit="C 1, 2">Wladi(y)slai(y). C 1, 2 immer</rdg></app></note><note>Wladislaus I., 1110 – 1125, Apr. 12</note> simul et presulis Pragensis ecclesie Hermanni,<note><app><lem>Hermanni</lem> <rdg wit="A 3">domni Herm. A 3</rdg></app></note><note>1100, Apr. 8 – 1122, Sept. 17; über die Wichtigkeit dieser Daten für die Abfassungszeit des Werkes vgl. J. Loserth, Studien zu Cosmas, in: Archiv f. österreich. Geschichte LXI (1880), 29 und die einl.</note> ut in sequentibus datur omnibus scire volentibus, quibus sint acta annis Christi vel indictionibus.</p>
</div>
</div>
<div n="1.2">
<head>INCIPIT<note><app><lem>incipit</lem> <rdg wit="A 1a">Incipit – decanus fehlt A 1a</rdg> <rdg wit="A 1">Libllus (so) in cron. Boem. A 1</rdg> <rdg wit="A 3a">Inc. prim. libellus Cosme decani Prag. eccl. in chronica Boem. A 3a</rdg> <rdg wit="(A 4)">Inc. chronica Boem. quam composuit Cosmas (A 4)</rdg> <rdg wit="A 4a">Inc. libellus in cronicam Boem. A 4a</rdg> <rdg wit="B">Inc. liber I. in kronicam Boem. Kosme Prag. decani B</rdg></app></note> PRIMUS LIBELUS<note><app><lem>libelus</lem> <rdg wit="C 1a, 2">liber C 1a, 2</rdg> <rdg wit="C 3">prim. lib., übergeschrieben liber primus C 3</rdg></app></note> IN CHRONICAM<note><app><lem>chronicam</lem> <rdg wit="C 1, 2">cron. C 1, 2</rdg></app></note> BOEMORUM,<note><app><lem>Boemorum</lem> <rdg wit="C 1a, 2">Bohem. C 1a, 2</rdg></app></note> QUAM COMPOSUIT COSMAS PRAGENSIS  ECCLESIE DECANUS.<note><app><lem>decanus</lem> <rdg wit="A 1a">Incipit – decanus fehlt A 1a</rdg> <rdg wit="A 1">Libllus (so) in cron. Boem. A 1</rdg> <rdg wit="A 3a">Inc. prim. libellus Cosme decani Prag. eccl. in chronica Boem. A 3a</rdg> <rdg wit="(A 4)">Inc. chronica Boem. quam composuit Cosmas (A 4)</rdg> <rdg wit="A 4a">Inc. libellus in cronicam Boem. A 4a</rdg> <rdg wit="B">Inc. liber I. in kronicam Boem. Kosme Prag. decani B</rdg></app></note></head>
<div n="1.2.1">
<head>Capitulum primum</head>
<p>Post diluvii effusionem, post virorum maligna mente turrim edificantium confusionem humanum genus, quod tum fere constabat in LXX duobus<note><app><lem>duobus</lem> <rdg wit="A 1">in LXX, in der Zeile getilt und i 70 von 2. Hd. übergeschrieben A 1</rdg></app></note> viris,<note>F. Vacek, české pověsti ve 12. stol. [Die böhm. Sagen im 12. Jahrh.], in: Jahresber. des Real- und Obergymn., Prag 1905, S. 7, erklärt diese Zahl aus dem Geschlechtsregister der Nachkommen Noes; Gen. 10.</note> pro tam illicitis et temerariis ausis<note><app><lem>ausis</lem> <rdg wit="A 3">ausibus A 3</rdg></app></note> cum divina ultione, quot capita virorum, tot in diversa linguarum genera didviderentur, sicut hystorica<note><app><lem>hystorica</lem> <rdg wit="A 3">so A 3</rdg> <rdg wit="(A 4)">hist. (A 4)</rdg> <rdg wit="A 2a">ystorica A 2a; hy(i)storiaca die übrigen.</rdg></app></note> relatione didicimus, unusquisque eorum vagus et profugus,<note><bibl>Gen. 4, 12:</bibl> <q>vag. et prog.</q></note> longe lateque dispersi<note>vgl. Gen. 11, 4 – 9</note> per diversa spacia terrarum errabant ac de die in diem corpore decrescentes<note><bibl>II. Reg. 3, 1:</bibl> <q>decrescens quotidie.</q></note> in generationes et generationes multipliciter crescebant. Unde humanum genus Dei nutu omnia disponente in tantum diffusum est per orbem terre, ut post multa secula tandem has etiam in partes deveniret Germanie; tum<note><app><lem>tum</lem> <rdg wit="C 3">so C 3; cum die übrigen.</rdg></app></note> enim omnis illa<note><app><lem>illa</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> regio sub arctoo<note><app><lem>arctoo</lem> <rdg wit=" A 2a, 3, C 1, 2">arcto A 2a, 3, C 1, 2</rdg> <rdg wit="A 1">arctoo, von 2. Hd. überschrieben a recto </rdg></app></note> axe<note><app><lem>axe</lem> <rdg wit="A 2a">arce A 2a</rdg></app></note> Thanay tenus<note><app><lem>tenus</lem> <rdg wit="A 1">thanaytenos, von 2. Hd. korr -tenus A 1</rdg></app></note> et usque ad occiduum<note><app><lem>occiduum</lem> <rdg wit="A 1, 3">occiduam A 1, 3 (korr. von 2. Hd. occiduum A 3b)</rdg></app></note> sita, licet in ea singula propriis loca nominibus nuncupentur, generali tamen vocabulo Germania vocitatur.<note><app><lem>vociatur</lem> <rdg wit="A 2">vocatur A 2</rdg></app></note><note>Regono, Chron. z. J. 889, aus Paul. Diac., Hist. Lang. I, 1; vgl. SS. rer. Germ., Regionis abb. Prum. chronicon, ed. Kurze (Hannover 1890) S. 132</note> Ad hoc ista retulimus, ut nostre intentionis melius exequi possimus propositum. Veruntamen interim, priusquam ad exordium narrationis veniamus, <pb ed="2" n="1v"/> situm terre huius Bohemice et unde nomen sit sortita breviter exponere temptabimus.</p>
</div>
<div n="1.2.2">
<head>Capitulum secundum</head>
<p>In divisione orbis<note><app><lem>orbis</lem> <rdg wit="A 1">oros korr. orbis A 1</rdg> <rdg wit="C 3">terrae, kor. von 1. Hd. orbis C 3</rdg></app></note> secundum geometricos Asia nomine sub suo dimidium mundi obtinuit et dimidium Europa et Affrica.<note><app><lem>Affrica</lem> <rdg wit="A 1, (4), C 3">Africa A 1, (4), C 3</rdg></app></note><note>Vgl. Plinius Nat. hist. III, 5: Europa... quam plerique merito non tertiam portionem fecere, verum universo orbe diviso; auch Augustin. Civ. Dei XVI, 17; Quaesr. in hept. VI, 15; Paulin. Nolan. Carm. III (= Auson. Ep. 19). Vgl. H. Berger, Gesch. der wissenschaftlichen Erdkunde der Griechen (leipzig 1903) S. 78: Die überwiegende Mehrzahl der Zeugen schreibt den alten Geographen die Zweiteilung in Asien und Afrika zu. S. auch Cosmographia olim Aethici dicta, in: Geographi lat. min., coll. A. Riese (Heilbronn 1878) S. 71 ff.</note> In Europa sita est Germania, cuius in partibus versus aquilonalem<note><app><lem>aquilonalem</lem> <rdg wit="A 3a">aquilonarem A 3a immer</rdg></app></note> plagam est locus late nimis diffusus, cinctus undique montibus per girum, qui mirum in modum<note><app><lem>modum</lem> <rdg wit="A 3a">qui in immodum A 3a</rdg> <rdg wit="A 3b">qui in modum, dazu am Rande von späterer Hd. mirum A 3b</rdg></app></note> extenduntur tocius<note><app><lem>tocius</lem> <rdg wit="A 1">mundi nach tocius gestrichen A 1</rdg> <rdg wit="B">om. B.</rdg> <rdg wit="C">vero C</rdg></app></note> terre per circuitum, ut in aspectu oculorum quasi unus et continuus mons totam illam terram circueat<note><app><lem>circueat</lem> <rdg wit="A 2">cisrcuiat A 2</rdg> <rdg wit="A 4a">circuebat A 4a</rdg> <rdg wit=" A 1, C 1a, 2b, 3">circumeat A 1, C 1a, 2b, 3</rdg></app></note> et muniat. Huius terre superficiem tunc temporis vaste tenebant solitudines nemorum sine habitatore<note><app><lem>habitatore</lem> <rdg wit="C 3">habitatione C 3</rdg> <rdg wit="A 1">abitactore, korr. habitatore A 1</rdg></app></note> hominum;<note><bibl>Jer. 33, 10:</bibl> <q>absque homine et absque habitatore.</q></note> nimis tamen sonore erant examinibus apum<note><bibl>Jud. 14, 8:</bibl> <q>examen apum.</q></note> et diversarum modulationibus volucrum. Fere silvarum innumere ceu maris harene<note><app><lem>harene</lem> <rdg wit=" A 1, 2b, B, C 1, 2">arene(e) A 1, 2b, B, C 1, 2</rdg></app></note><note><bibl>II. Reg, 17, 11; III Reg. 4, 20; Ps. 77, 27:</bibl> <q>maris aren.</q></note> vel quot sunt stelle in ethere<note><app><lem>ethere</lem> <rdg wit="A 1">heterrę, korr. heterę A 1</rdg> <rdg wit="A 2a">hetherę A 2a</rdg> <rdg wit="A 4a">celo seu eth. A 4a</rdg></app></note> nec ab ullo perterrite errabant per devia terre, et bestiarum gregibus vix sufficiebat tellus. Ad numerum locustarum<note><bibl>Iud. 6, 5:</bibl> <q>Siquis et instar locustarum universa complebant, innumera multitudo hominum...</q></note> estate per arva<note><app><lem>arva</lem> <rdg wit="A 1">aura, korr. von 2. Hd. arva A 1</rdg></app></note> saltancium vix poterant equipperare<note><app><lem>equipperare</lem> <rdg wit="A 1, 3, C 1b">equipe- A 1, 3, C 1b</rdg> <rdg wit="A 2a">equipperare korr. equipperari A 2a</rdg> <rdg wit="A 4a, B">equiperari A 4a, B</rdg> <rdg wit="(A 4)">aequiparari (A 4)</rdg> <rdg wit="C 3*">aequiparare C 3*</rdg></app></note> armenta iumentorum. Aque illic nimis perspicue et ad humanos usus sane, similiter et pisces suaves et ad comedendum salubres. Mira res, et unde perpendere potes, quam in alto aere hec pendeat regio, cum nulla peregrina hanc influat aqua,<note>Vgl. W. Friedrich, Die histor. Geographie Böhmens, in: Abhandlungen der k. k. geograph. Gesellschaft in Wien IX (1912), 10: <quote>Ein Strom besorgt die Entwässerung der überwiegend größeren Fläche des Landes. Nur wenige Gewässer fließen in das Land herein.</quote></note> sed quotquot amnes, parvi et inmanes ex diversis montibus orti, a maiori aqua que dicitur Labe<note>Über den wahrscheinlich keltischen Ursprung des Namens vgl. Friedrich a. a. O. S. 104, N. 4.</note> recepti usque aquilonale fluunt in mare. Et quia hec regio tempore in illo intemptata iacebat aratro et homo, qui temptaret, adhuc eam non intrarat, de fertilitate sive sterilitate eius magis placuit tacere, quam inexpertam<note><app><lem>inexpertam</lem> <rdg wit="A 3">ineptam A 3</rdg></app></note> rem dicere. Has solitudines quisquis fuit ille hominum – incertum est quot in animabus – postquam intravit, querens loca humanis habitationibus oportuna, montes, valles, tesqua, tempe visu sagaci perlustravit<note>Sehr zweifelhaft ist es, ob hier mit H. Jireček, Kosmas a jeho kronika [C. und seine Chronik] (Prag – Brün 1906) S. 23, eine Anlehnung an Numeri 27, 21 anzunehmen wäre.</note> et, ut reor, circa montem Rip<note><app><lem>Rip</lem> <rdg wit="C">Rzip C</rdg></app></note><note>Der sagenberühmte Georsberg. – Über die tschechische Ursage, wie sie C. in folgende erzählt, haben zuletzt eingehender, aber in sehr verschiedener Auffassung geschrieben: H. L. Krause, Forschungen auf dem Gebiete der deutsch-slawischen Geschichte in der ersten Hälfe des Mittelalters. Teil I: Zur Kritik des Cosmas von Prag und der ältesten Geschichte Böhmens (Programm des Gymn. Schrimm 1884); J. Lippert, Die tschechische Ursage und Ihre Entstehung, in: Sammlung gemeinnütziger Vorträge, n. 141 (Prag 1890); W. Regel, Über die Chronik des Cosmas von Prag (Dissertation Dorpat 1892); A. Bachmann, Die böhmische Ursage, in: Mitteil. des Inst. f. österreich. Geschcichtsforschung XX (1899), 42; H. Schreuer, Untersuchungen z. Verfassungsgeschichte d. böhm. Sagenzeit, in: Schmoller, Staats- und sozial- wissenschaftl. Forschungen XX, 4 (Leipzig 1902); H. Jireček (s. N. 4). Als wertlose Kombination des Cosmas faßt die Sagen auf A. Br¨ckner, Allerlei Mystifikationem, in: Beil. z. Allgem. Zeitung in München, 1903, n. 249, Sp. 218 ff.; gegen ihn wandten sich insbesondere H. Scheuer ebenda n. 284, Sp. 501, und Zur altböhm. Vefassungsgeschichte, in: Mitteil. d. Inst. f. österreich. Geschichtsforschung XXV (1904), 385, dann in tschechischer Sprache V. Flajšhans in der Osvěta Jhg. 1904, S. 893, F. Vacek in dem oben S. 4, N. 6 genannten Aufsatz u. a, m. Vgl. auch meine Geschichte Böhmens un Mährens (München – Leipzig 1912) S. 38 ff.; Novotný Č. D. I, 1, 227 ff., mit reicher Literaturangabe.</note> inter duos fluvios, scilicet Ogram<note><app><lem>Ogram</lem> <rdg wit="A 4a C1b, 2b">Egram A 4a, C 1b, 2b</rdg> <rdg wit="A 3a">Egram. korr. Ogram A 3a</rdg> <rdg wit="C 3">Ogram, korr. Egram C 3</rdg> <rdg wit="A 4">Ocram A 4</rdg></app></note> et Wlitauam,<note><app><lem>Wlitauam</lem> <rdg wit="A 1">so A 1</rdg> <rdg wit="A 2a*">-vam A 2a*</rdg> <rdg wit="A 1a">Wiltavam A 1a öfter</rdg> <rdg wit="C 2b">Wltawiam C 2b</rdg> <rdg wit="A 4a">Vulcauam A 4a immer; Wltauam die übrigen.</rdg></app></note><note>Den Namen h¨lt W. Friedrich a. a. O. S. 108, N. 1 f¨r deutsch.</note> primas posuit sedes, primas fundavit et edes et quos in humeris secum aportarat, humi sisti penates gaudebat.<note><app><lem>gaudebat</lem> <rdg wit="A 1">gaudebant korr. –bat A 1</rdg></app></note><note><bibl>Verg. Aen. IV, 598:</bibl> <q>quem secum patrios aiunt portare penates; vgl. auch I. 68; Ovid. Met. III, 539</q></note> Tunc senior, quem alii quasi dominum comitabantur, inter cetera suos sequaces sic affatur: <quote>O socii, non semel mecum graves labores<note><app><lem>labores</lem> <rdg wit="A 2a">dolores A 2a</rdg></app></note><note><bibl>Verg. Aen. I, 198:</bibl> <q>O socii... o passi graviora; vgl. auch Horat. Carm. I, 7 30.</q></note> <pb ed="2" n="2r"/> per devia nemorum perpessi, sistite gradum,<note><bibl>Ver. Aen. VI, 465:</bibl> <q>siste gradum.</q></note> vestris penatibus litate libamen gratum, quorum opem per mirificam hanc vobis olim fato predestinatam tandem venistis ad patriam. Hec est illa, hec est illa<note><app><lem>illa</lem> <rdg wit="A 2b, 3, C 1b, 2b">hec est illa fehlt das zweitemal A 2b, 3, C 1b, 2b </rdg> <rdg wit="A 2a">von 2. Hd. nachgetragen</rdg> <rdg wit="C 3">hec est das zweitemal durchstrichen C 3</rdg></app></note> terra, quam sepe me vobis promisisse memini, terra oboxia nemini, feris et volatilibus referta, nectare mellis et lactis<note><bibl>Deut. 6, 3:</bibl> <q>sicut polliticus est dominus Deus patrum tuorum tibi terram lacte et melle manantem; 34, 4: haec est terra, pro qua iuravi Abraham... dicens: semini tuo dabo eam; vgl. auch Ovid. Met. I, 111</q></note> humida, et, ut ipsi perspicitis, ad habitandum aere iocunda. Aque ex omni parte copiose et ultra modum piscose. Hic vobis nihil deerit, quia<note><app><lem>quia</lem> <rdg wit="A 3">quia – oberit fehlt A 3</rdg></app></note> nullus vobis oberit.<note><app><lem>oberit</lem> <rdg wit="A 3">quia – oberit fehlt A 3</rdg></app></note> Sed cum hec talis, tam pulchra ac tanta regio in manibus vestris sit, cogitate, aptum terre nomen quod sit.</quote> Qui mox quasi ex divino commoniti oraculo: <quote>Et unde,</quote> inquiunt, <quote>melius vel aptius nomen inveniemus, quam, quia tu, o pater, disceris Boemus, dicatur et terra Boemia?<note><bibl>Verg. Aen. I, 276:</bibl> <q>Romulus excipiet gentem ... Romanosque suo de nomine dicet. – Die verschiedenen Namensformen s. bei Friedrich a. a. O. S. 71, N. 1.</q></note></quote> Tunc senior motus sociorum augurio, cepit terram osculari pre gaudio gaudens eam ex suo nomine nuncupari; et surgens ac utrasque palmas tendens ad sydera<note><bibl>Verg. Aen. I, 93:</bibl> <q>duplices tendens ad sidera palmas talia voce refert; vgl. auch V, 256.</q></note> sic orsus<note><app><lem>orsus</lem> <rdg wit="A 1">ortus A 1</rdg> <rdg wit="A 2a">ortus korr. orsus A 2a</rdg></app></note> est loqui:<note><app><lem>loqui</lem> <rdg wit="A 3">eloqui A 3</rdg></app></note> <quote>Salve,<note><bibl>Verg. Aen. VII, 120:</bibl> <q>Salve, fatis mihi debita tellus.</q></note> terra fatalis, mille votis quesita nobis,<note><app><lem>nobis</lem> <rdg wit="C 1a">a nobis C 1a</rdg></app></note> olim diluvii tempore viduata homine, nunc quasi monimenta hominum nos conserva incolmes et multiplices nostram sobolem a progenie in progenies.<note><bibl>Luc. 1, 50:</bibl> <q>a p. i. p.</q></note></quote></p>
</div>
<div n="1.2.3">
<head>Capitulum tercium</head>
<p>Quorum autem morum, quam honestorum vel quante simplicitatis et quam ammirande probitatis tunc temporis fuerint homines quamque inter se fideles et in<note><app><lem>in</lem> <rdg wit="A 1">inter A 1</rdg></app></note> semetipsos misericordes, cuius etiam modestie, sobrietatis, continentie, si quis his modernis hominibus valde contraria imitantibus pleno ore narrare temptaverit, in magnum deveniret<note><app><lem>deveniret</lem> <rdg wit="C 3">deveniet übergeschrieben C 3</rdg></app></note> fastidium. Propterea hec pretermittimus et pauca ac que sunt vera illius prime etatis de qualitate dicere cupimus. Felix<note><bibl>Boeth. Cons. phil. II, metr. 5:</bibl> <q>Felix nimium prior aetas contenta fidelibus arvis ... facili quae sera solebat ieiunia solvere glande, non Bacchica munera norat ... somnos dabat herba salubres, potum quoque per herbam.</q></note> nimium erat etas illa, modico contenta sumptu nec tumido inflata fastu.<note><app><lem>fastu</lem> <rdg wit="A 1">festu, korr. fastu A 1</rdg> <rdg wit="A 2a">faustu, korr. fastu A 2a</rdg></app></note> Cereris et Bachi munera haud norant, quia neque erant. Sera prandia solvebant glande vel ferina carne. Incorrupti<note><app><lem>Incorrupti</lem> <rdg wit="A 3">incorrupte A 3</rdg> <rdg wit="A 1a">incorr. –somnos fehlt A 1a</rdg></app></note> latices haustus dabant salubres. Ut solis splendor vel aque humor, sic arva et nemora, quin etiam et ipsa conubia erant illis communia. Nam more pecudum singulas ad noctes novos<note><app><lem>novos</lem> <rdg wit="A 1">novas, korr. von 2. Hd. -os A 1</rdg></app></note> probant<note><app><lem>probant</lem> <rdg wit="A 1">Pcu**bant A 1 (möglicherweise stand in der Vorlage ineunt mit undeutlichem e über ursprünglichem Pbant, doch sind Spuren von P in A 1 nicht sichtbar)</rdg> <rdg wit="A 2a">**ineunt (von 1. Hd. aus nicht mehr erkennbarren Worte – probant unwahrscheinlich – korr.)</rdg> <rdg wit="A 2b*">ineunt A 2b*</rdg> <rdg wit="A 3">probant ineunt A 3</rdg> <rdg wit="A 4, 4a">promebant A 4, 4a</rdg></app></note> <pb ed="2" n="2v"/> himineos<note><app><lem>himineos</lem> <rdg wit="B">so B</rdg> <rdg wit="A 1">imineos, übergeschrieben himineos A 1</rdg> <rdg wit="A 2a">ymneos, korr. ymeneos A 2a</rdg> <rdg wit="A 2b">ymin. A 2b</rdg> <rdg wit="A 3">hymin A 3</rdg> <rdg wit="C 1b">humneos, korr. himen. C 1b</rdg> <rdg wit="C 2a">uniones C 2a</rdg> <rdg wit="C 2b">homines durchstrichen, daneben humineos C 2b</rdg> <rdg wit="C 3">hymenaeos C 3</rdg> <rdg wit="(A 4)*">hymeneos (A 4)*</rdg></app></note> et surgente aurora trium gratiarum copulam et ferrea<note><app><lem>ferrea</lem> <rdg wit="A 2a*">secreta A 2a*</rdg></app></note> amoris rumpunt<note><app><lem>rumpunt</lem> <rdg wit="(A 4)">rumpebant (A 4)</rdg></app></note> vincula; et ubi nox quemque occuparat,<note><app><lem>occuparat</lem> <rdg wit="A 2a">occupararat, korr. occuparat A 2a</rdg> <rdg wit="A 2b, 3">occupaverat A 2b, 3</rdg></app></note> ibi fusus per herbam<note><bibl>Verg. aen. I, 214:</bibl> <q>fusique per herbam.</q></note> frondose arboris sub umbra dulces carpebat somnos.<note><app><lem>somnos</lem> <rdg wit="A 1a">incorr. –somnos fehlt A 1a</rdg></app></note><note><bibl>Verg. Aen. IV, 555:</bibl> <q>carpebat somnos rebus iam rite paratis.</q></note> Lane vel lini cis usus ac vestis ignotus,<note><app><lem>ignotus</lem> <rdg wit="A 2a">usus actui ign. A 2a</rdg></app></note> hieme ferinis aut ovinis pellibus utuntur<note><app><lem>utuntur</lem> <rdg wit="A 4, 4a">utebantur A 4, 4a</rdg></app></note><note>Ähnlich sagt Justin II, 2, 9 (darnach Regino a. a. O. S. 132) von den Skythen: Lanae his usus ac vestium ignotus (et) quamquam continuis frigoribus urantur (afficiantur), pellibus tamen (tantum) ferinis ac murinis utuntur (induuntur).</note> pro vestibus. Nec quisquam<note><app><lem>quisquam</lem> <rdg wit="A 1">quiquam A 1</rdg></app></note> <q>meum</q> dicere norat,<note><app><lem>norat</lem> <rdg wit="A 3">norant A 3</rdg></app></note> sed ad instar monastice vite, quicquid habebant, <q>nostrum</q> ore, corde et opere sonabant. Ad<note><app><lem>Ad</lem> <rdg wit="A 1a">Ad – habuere fehlt A 1a</rdg></app></note> stabula non erant repagula, nec portam inopi claudebant, quia neque fur neque latro neque inops quisquam erat; nullum scelus apud cos furto gravius<note>Vgl. Justin II, 2, 6 (= Regino a. a. O. S. 131).</note> et latrocinio. Nullius gentis arma videre, tantummodo sagittas, et has propter feriendas feras, habuere.<note><app><lem>habuere</lem> <rdg wit="A 1a">Ad – habuere fehlt A 1a</rdg></app></note> Quid plura? Proh dolor! Prospera in contraria, communia in propria cedunt; securam paupertatem olim amabilem quasi cenosam rotam vitant et fugiunt, quia amor<note><bibl>Boeth. Cons. phil. II, metr. 5, 25:</bibl> <q>sed saevior ignibus Aetnae fervens amor ardet habendi.</q></note> habendi sevior ignibus Ethne in omnibus ardet. Hic ac talibus malis emergentibus de die in diem peius et peius iniuriam, quam nemo prius inferre norat, alter ab altero sibi illatam pacienter sufferebat et, cui querimoniam suam apploraret,<note><app><lem>apploraret</lem> <rdg wit="A 1">applorarat A 1</rdg></app></note> iudicem nec principem<note><bibl>Act. ap. 7, 27:</bibl> <q>qui autem iniuriam faciebat proximo, repulit eum dicens: quis te constituit principem et iudicem super nos? Vgl. auch Iud. 17, 6.</q></note> habebat. Post hec, quicumque in su tribu vel generatione persona, moribus potior et opibus honoratior habebatur, sine exactore, sine sigillo, spontanea voluntate ad illum confluebant et de<note><app><lem>de</lem> <rdg wit="A 1">de von 2. Hd. über der Zeile nachgetragen A 1</rdg></app></note> dubiis causis ac sibi illatis iniuriis salva libertate disputabant. Inter quos vir quidam oriundus extitit nomine Crocco,<note><app><lem>Crocco</lem> <rdg wit="A 3">Crecko A 3</rdg> <rdg wit="B">Croh B.</rdg></app></note><note>K . Kramař, Die Ankunft der Germanem, Litauer und Slaven aus der Urheimat am Altai (BUdweis 1916) S. 136 ff., ist der Ansicht, daß die Namen Krok, Kazi, Teta, Libusa, trotz des scheinbar slawischen Klanges zweier von ihnen (krok = Schrit, teta = Tante), <quote>dem slawischen Stamme der Čechen fremd waren</quote>. Er wist sie <quote>der lesgho – aramäischen Familie</quote> zu und zwar <quote>am ehesten jener Gruppe, die ... wir als achäisch zusammengefaßt haben</quote>. Dasselbe dürfe dann auch von den in Herzog Kroks Familie auftretenden Namen angenommen werden. <quote>Der letztere wird ein Bojer oder Markomanne gewesen sein; bei der letzteren Nation ist allerdings nicht an die arischen Germanen zu denken.</quote> Leider lassen diese Bemerkungen an Deutlichkeit sehr zu wünschen übirg. Wegen rein erdichtete Persönlichkeit sieht Krok an A. Brückner, Beiträge zur ältesten Geschichte der Slawen und Litauer, in: Archiv f. slawische Philologie XXIII (Wien 1901), 221.</note> ex cuius vocabulo castrum iam arboribus obsitum in silva, que adiacet pago Ztibecne,<note><app><lem>Ztibecne</lem> <rdg wit="B">so B</rdg> <rdg wit="A 1 (4)">Ztibene A 1 (4)</rdg> <rdg wit="C 1, 2a, C 3">Ztibenc C 1, 2a (am Rande Stebno), C 3</rdg> <rdg wit="A 4a">Zcibene A 4a</rdg> <rdg wit="A 1a">Stibene A 1a</rdg> <rdg wit="A 2a*">Stibrene A 2a*</rdg> <rdg wit="A 2b">Stybeczne A 2b</rdg> <rdg wit="A 3">Zthecne A 3 (h in b korr. 3a)</rdg> <rdg wit="C 2b">Stebne C 2b</rdg></app></note> situm esse dinoscitur. Vir fuit hic in suis generationibus<note><bibl>Gen. 6, 9:</bibl> <q>Noe vir iustus atque perfectus fuit in generationibus suis.</q></note> ad unguem<note>Siehe S. 2, N. 3.</note> perfetus, rerum secularium opulentia preditus,<note><app><lem>preditus</lem> <rdg wit="A 4, 4a">rer. – preditus fehlt A 4, 4a</rdg></app></note> iudiciorum in deliberatione discretus, ad quem tam de propriis tribubus quam ex tocius provincie plebibus, velut apes ad alvearia, ita omnes ad dirimenda convolabant<note><app><lem>convolabant</lem> <rdg wit="A 3">convolant A 3</rdg></app></note> iudicia. Hic tantus vir ac talis expers virilis fuit prolis; genuit tamen tres natas, quibus natura non minores, quam solet viris, sapientie dedit divicias.</p>
</div> <pb ed="2" n="3r"/> 
<div n="1.2.4">
<head>Capitulum quartum</head>
<p>Quarum maior natu nuncupata est Kazi que Medee Cholchice<note><app><lem>Cholchice</lem> <rdg wit="B">Cholcice B</rdg> <rdg wit="C">Colchice C</rdg> <rdg wit="A 3">Colchico A 3</rdg></app></note> herbis et carmine<note><app><lem>carmine</lem> <rdg wit="A 3a">agmine A 3a</rdg> <rdg wit="A 3b">acmine A 3b</rdg></app></note> nec Peonio<note><app><lem>Peonio</lem> <rdg wit="A 3">ponio A 3</rdg> <rdg wit="C 1b, A 1">preconio C 1b und am Rande von 2. Hd. A 1</rdg> <rdg wit="C 2a">promo C 2a</rdg></app></note><note><bibl>Ov. Met. XV, 535:</bibl> <q>(vitam) fontibus herbis atque ope Paeonia (=Aesculapii) ... recepi</q></note><note><bibl>vgl. Verg. Aen. VII, 769:</bibl> <q>Paeoniis revocatum herbis.</q></note> magistro arte medicinali cessit, quia sepe Parcas cessare interminali<note><app><lem>interminali</lem> <rdg wit="Freh.">interiminali Freh.</rdg></app></note> ab opere.</p>
<p>Ipsaque fata sequi fecit sua carmine iussa. Unde et incole huius terre, quando aliquid est perditum et quod se posse rehabere<note><app><lem>rehabere</lem> <rdg wit="A 2">habere A 2</rdg></app></note> desperant, tale proverbium de ea ferunt: <q>Illud nec ipsa potest recuperare<note><app><lem>recuperare</lem> <rdg wit="A 2">rehabere A 2</rdg></app></note> Kazi.</q></p>
<p>Ad Cereris natam hec est ubi rapta<note><app><lem>rapta</lem> <rdg wit="A 1">raptam A 1</rdg></app></note> tyrannam, eius usque hodie cernitur tumulus, ab incolis<note><app><lem>ab incolis</lem> <rdg wit="A 3a">ab ascolis</rdg> <rdg wit="A 3b">ab colis A 3b</rdg></app></note> terre ob memoriam sue domme nimis alte congestus, super ripam fluminis Mse<note><app><lem>Mse</lem> <rdg wit="A 2b">Mzye A 2b auf Rasur</rdg> <rdg wit="C 1a">Mzie C 1a öfter</rdg> <rdg wit="C 1b">Mze C 1b fast immer</rdg> <rdg wit="C 2b">Msse C 2b fast immer</rdg> <rdg wit="(A 4)">Alsae (A 4)</rdg></app></note> iuxta viam, qua itur in partes provincie<note><app><lem>provincie</lem> <rdg wit="A 2">fehlt A 2</rdg></app></note> Behin,<note><app><lem>Behin</lem> <rdg wit="A 1, 3, B">so A 1, 3, B</rdg> <rdg wit="">Bechin die übrigen</rdg></app></note> per montem qui dicitur Osseca.<note><app><lem>Osseca</lem> <rdg wit="C 1a">Ossieka C 1a</rdg></app></note><note>Über die Lage dieses Berges, der zwischen Moldau und Beraun, südl. von Königssaal, zu suchen ist, dann den Grabhügel der K. und die Burg T. vgl. V. Tille im Český čas. hist. XXI (1915), 380, A. Sedláček ebenda XXIV (1919), 263, J. Axamit in den Památky archeol. XXIX (1917), 157 und J. Jíra im Čas. společen. přatel starož. XXVI (1918), 60; auch W. Friedrich S. 116.</note> <seg rend="verse">Laude fuit digna, sed natu Tethka<note><app><lem>Tethka</lem> <rdg wit="A 1a, 2b">Thetka A 1a, 2b</rdg> <rdg wit="A 4a">Thechka A 4a</rdg> <rdg wit="A 2a*">Tetcka A 2a*</rdg> <rdg wit="C 1, 2b">Tetka C 1, 2b</rdg> <rdg wit="A 3">Tetnka A 3</rdg> <rdg wit="B">Tetha B; dadurch berichtigt sich die Bemerkung von Novotný Č. D. I, 1, 246, N. 1, als ob die Form Teta erst in den Ann. Grad. et Oppatov. erschiene.</rdg></app></note> secunda,</seg> <seg rend="verse">Expers et maris<note><app><lem>maris</lem> <rdg wit="A 2b, B, C">maris ac A 2b, B, C</rdg></app></note>, emuncte femine naris,</seg> que ex suo nomine Tethin<note><app><lem>Tethin</lem> <rdg wit="A 2a, 4, B, C 1a">so A 2a, 4, B, C 1a </rdg> <rdg wit="A 1">Thethin A 1</rdg> <rdg wit=" A 1a, 3, C 1b, 2a, 3">Thetin A 1a, 3, C 1b, 2a, 3</rdg> <rdg wit="A 2b, C 2b">Thetyn A 2b, C 2b</rdg> <rdg wit="A 4a">Thechin A 4a</rdg></app></note> castrum natura loci firmissimum prerupte rupis in culmine iuxta fluvium Msam<note><app><lem>Msam</lem> <rdg wit="A 2b">MzyeA 2b auf Rasur</rdg> <rdg wit="(A 4)">Osam (A 4)</rdg></app></note> edificavit. Hec<note>Der ganze folgende Satz zeigt deutliche Anlehnung, von hic latices an mehrfach vörtliche Übereinstimmung mit Sedul. Carm. pasch. I, 259, worauf zuerst M. Manitius, Zu Cosmas von Prag, in: Mitteil. d. Inst. f. österreich. Geschichtsforschung VIII (1887), 479, hingeweisen hat. Vgl. auch M. Dvořak, Versus de passione s. Adalberti a KOsmovy zprávy o českém pohanství [V. d. p. s. A. und die Nachrichten über das Heidentum der Tschechen bei Cosmas], in: Český čas. hist. VII (1901), 448</note> stulto et insipienti populo Oreadas,<note><app><lem>Oreadas</lem> <rdg wit="A 3">oriadas A 3</rdg></app></note> Driadas,<note><app><lem>Driadas</lem> <rdg wit="A 1, 3"> fehlt A 1, 3</rdg></app></note> Amadriadas<note><app><lem>Amadriadas</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3 am Rande von später Hd.: drias, i.e. arbores</rdg> <rdg wit="A 1">amadriadas, i.e. dee arbores</rdg></app></note> adorare et colere et omnem supersticiosam sectam ac sacrilegos ritus<note><app><lem>ritus</lem> <rdg wit="A 1">risus korr. usus A 1</rdg></app></note> instituit et docuit; sicut actenus multi villani velut pagani, hic latices seu ignes colit, iste lucos<note><app><lem>lucos</lem> <rdg wit="A 1">locus, von 2. Hd. übergeschrieben lucos A 1</rdg></app></note> et arbores aut lapides adorat, ille montibus sive<note><app><lem>sive</lem> <rdg wit="A 2, C 2b">et A 2, C 2b</rdg></app></note> collibus litat, alius, que ipse fecit, idola surda et muta rogat et orat, ut domum suam et se ipsum regant.</p>
<p>Tertia natu<note><app><lem>natu</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> minor, sed prudentia maior, vocitata est Lubossa,<note><app><lem>Lubossa</lem> <rdg wit="A 2b">Lybussale (-sa) A 2b öfter</rdg> <rdg wit="C 1a">Libussie C 1a öfter</rdg> <rdg wit="C 1b">Libusse am Rande C 1b öfter</rdg></app></note> que etiam tunc potentissimam iuxta silvam, que tendit ad pagum Ztibecnam,<note><app><lem>Ztibecnam</lem> <rdg wit="B">so B</rdg> <rdg wit="A 2b">Ztybecznam A 2b</rdg> <rdg wit="C 1a">Ztibecznam C 1a</rdg> <rdg wit="A 1, 1a, C 2, 3 1a">Ztibecinam A 1, 1a, C 2, 3 1a</rdg> <rdg wit="A 4a">Zcibecinam A 4a</rdg> <rdg wit="A 4">Zltbecinam A 4</rdg> <rdg wit="C 1b">Ztebeczinam C 1b</rdg> <rdg wit="A 3">Ztbecnam C 1a</rdg> <rdg wit="A 2a*">Stebecnam A 2a*</rdg></app></note> construxit et ex suo nomine eam<note><app><lem>eam</lem> <rdg wit="A 2">fehlt A 2</rdg></app></note> Lubossin<note><app><lem>Lubossin</lem> <rdg wit="A 1">Lubosin A 1</rdg> <rdg wit="A 2b">Lybussyn A 2b</rdg> <rdg wit="C 1a">Libossin C 1a</rdg> <rdg wit="C 1b">Libussin C 1b</rdg> <rdg wit="A (4), 4a">Lubossam A (4), 4a </rdg></app></note><note>Ein heute noch bestehender Ort Libuschin (Libošín) im Ger.-Bez. Schlan, mit dem, bzw. dessen nahegelegenen Burgresten Palacky u. a. diese urbs identifizieren wollten, wird erst in falschen Urkunden saec. XII – XIII. genannt; vgl. Cod. displ. regni Bohemiae I. (ed. G. Friedrich, Prag 1904 – 1907) Index. – Über die Ausgrabunge daselbst vgl. F. Vele, Soupis památek hist. a uměl. v Král. Českem. Polit. okres Slanský [Topographie der hist. und Kunst – Denkmäler im Königreich Böhmen. Polit. Bezirk Schlan], Prag 1904, S. 115; W. Friedrich a. a. O. S. 107.</note> vocitavit. Hec fuit inter femi<pb ed="1" n="294v"/>nas una<note><app><lem>una</lem> <rdg wit="(A 4)">mira (A 4)</rdg></app></note> prorsus femina<note><app><lem>femina</lem> <rdg wit="A 2">fem. et in cons. A 2</rdg></app></note> in consilio provida, in sermone strennua, corpore casta, moribus proba, ad dirimenda populi iudicia nulli secunda, omnibus affabilis, sed plus amabilis, feminei sexus decus et gloria, dictans negocia providenter virilia. Sed quia nemo ex omni parte beatus,<note><bibl>Horat. Carm. II, 16, 27:</bibl> <q>nihil est ab omni p. beatum.</q></note> talis ac tante laudis femina – heu dira conditio humana – fuit phitonissa. Et<note><app><lem>Et</lem> <rdg wit="A 3">Et – in iudicem fehlt A 3</rdg></app></note> quia populo multa et certa predixit futura, omnis illa gens commune consilium iniens patris <pb ed="2" n="3v"/> eius post necem hanc sibi prefecit in iudicem.<note><app><lem>iudicem</lem> <rdg wit="A 3">Et – in iudicem fehlt A 3</rdg></app></note> Ea<note><app><lem>Ea</lem> <rdg wit="A 1">et auf Zeile getilgt, ea von 2. Hd. übergeschrieben A 1</rdg></app></note> tempestate inter duos cives, opibus et genere eminentiores et qui videbantur populi esse rectores, orta est non modica litigio agri contigui de termino.<note><app><lem>contigui de termino</lem> <rdg wit="A 2">continui de terminio A 2</rdg></app></note><note>F. Vacek, Die böhm. Sagen S. 14 verweist auf eine ziemlich äußerliche Parallelstelle in der Vita s. Medardi (Surius z. 8. Juni, VI, 205 der Turiner Ausgabe v. J. 1877), Kap. 7: accidit ... non modica quaedam altercatio de terminis videlicet agrorum ... ut huiusmodi rusticis moris est, pene iam ad arma usque invicem exprobrando processerant.</note> Qui in tantum proruperunt in mutuam rixam, ut alter alterius spissam unguibus volaret in barbam,<note><app><lem>barbam</lem> <rdg wit="C 3">vol. in barb., korr. violaret barbam C 3</rdg></app></note> et nudis conviciis semet ipsos turpiter digito sub nasum confundentes intrant bachantes curiam ac non sine magno strepitu adeunt domnam et, ut ratione iusticie dubiam inter eos dirimat<note><app><lem>dirimat</lem> <rdg wit="A 2a">diremit, korr. dirimat A 2a</rdg></app></note> causam, suppliciter rogant. Illa interim, ut est lasciva mollicies mulierum, quando non habet quem timeat virum, cubito subnixa<note>Manitius a. a. O. S. 481; vgl. [Verg.] Ciris 338</note> ceu puerum enixa, alte in pictis stratis<note><app><lem>stratis</lem> <rdg wit="A 2">thoris A 2; vgl. Verg. Aen. I, 708.</rdg></app></note> nimis molliter acubabat. Cumque<note><app><lem>Cumque</lem> <rdg wit="A 2">cum A 2</rdg></app></note> per callem iusticie<note><bibl>Prov. 2, 20:</bibl> <q>calles iustorum custodias.</q></note> incedens,<note><app><lem>incedens</lem> <rdg wit="A 3">indecens, korr. von 2. Hd. incedens A 3</rdg></app></note> personam hominum non respiciens tocius controversie inter eos orte causam ad statum rectitudinis perduceret, tunc is, cuius causa in iudicio non obtinuit palmam, plus iusto indignatus terque<note><app><lem>terque</lem> <rdg wit="A 2b, 3, B">ter A 2b, 3, B</rdg></app></note> quaterque caput concussit<note><bibl>Ovid. Met. II, 49:</bibl> <q>terque quaterque concutiens illustre caput; vgl. auch I, 179.</q></note> et more suo terram ter baculo percussit ac barbam pleno ore saliva conspergens<note><app><lem>concussit</lem> <rdg wit="A 2a">conspuens A 2a</rdg> <rdg wit="A 3">aspergens A 3</rdg></app></note> exclamat:<note><app><lem>exclamat</lem> <rdg wit="A 2">exclamavit A 2</rdg></app></note> <quote>O iniuria viris haud toleranda! Femina rimosa virilia iudicia mente tractat dolosa. Scimus profecto, quia femina sive stans<note><app><lem>stans</lem> <rdg wit="A 3">stat A 3</rdg> <rdg wit="C 3, C 1b">stans sive in consilio sive in solio C3 und von 2. Hd. Am rande C 1b</rdg></app></note> seu in solio residens<note><app><lem>residens</lem> <rdg wit="A 3a">rsidens, korr. resideat A 3a</rdg></app></note> parum sapit,<note><app><lem>sapit</lem> <rdg wit="A 3, (4), 4a">licet parum sapiat A 3, (4), 4a </rdg></app></note> quanto minus,<note><app><lem>minus</lem> <rdg wit="B">magis B</rdg> <rdg wit="C 2b">plus C 2b</rdg></app></note> cum in stratis accubat? Re vera tunc magis est ad accessum mariti apta quam dictare militibus iura. Certum est enim longos esse crines<note>Vgl. Grimm, Wörterbuch IV, 2, Sp. 9.</note> omnibus, sed breves sensus mulieribus. Satius est mori,<note><bibl>Terrent. Eun. IV, 7, 2:</bibl> <q>mori me satius est; vgl. oben S. 3, N. 2.</q></note> quam viris talia pati. Nos solos obprobrium nationibus et gentibus destituit natura, quibus deest rector et virilis censura, et quos premunt feminae iura</quote>. Ad hec domna<note><app><lem>domna</lem> <rdg wit="A 3">domna LubossaA 3</rdg></app></note> illatam sibi contumeliam dissimulans et dolorem cordis femineo pudore celans subrisit et <quote>Ita est</quote>, inquit, <quote>ut ais; femina sum, femina vivo, sed ideo parum vobis sapere<note><app><lem>sapere</lem> <rdg wit="A 2, B, C 1, 2a, 3*">sap. vob. A 2, B, C 1, 2a, 3*</rdg></app></note> videor, quia vos non in virga ferrea<note><bibl>Ps. 2, 9:</bibl> <q>reges eos in virga ferrea.</q></note> iudico, et<note><app><lem>et</lem> <rdg wit="A 3">sed qu. s. dolore et timore A 3</rdg></app></note> quoniam sine timore<note><app><lem>timore</lem> <rdg wit="A 3">sed qu. s. dolore et timore A 3</rdg></app></note> vivitis, merito me despicitis. Nam ubi est<note><app><lem>est</lem> <rdg wit="A 2">timor est A 2</rdg></app></note> timor,<note><bibl>Vgl. Rom. 13, 7:</bibl> <q>reddite ergo omnibus debita ... cui timorem, timorem; cui honorem, honorem</q></note><note><bibl>Mal. 1, 6:</bibl> <q>si ergo Pater ego sum, ubi est honor meus, et si Dominus ego sum, ubi est timor meus.</q></note> ibi honor.<note><app><lem>honor</lem> <rdg wit="A 2, 3*">et hon. A 2, 3*</rdg> <rdg wit="A (4), 4a, C 2a">est hon. A (4), 4a, C 2a </rdg></app></note> Nunc autem necesse est valde, ut habeatis rectorem femina ferociorem.<note><app><lem>ferociorem</lem> <rdg wit="A 2, C 2b*">fortiorem A 2, C 2b*</rdg></app></note> <pb ed="2" n="4r"/> Sic et columbe<note>Vgl. Phaedr. I, 31</note> olim albiculum milvum, quem<note><app><lem>quem</lem> <rdg wit="A 1">que A 1</rdg> <rdg wit="B">om. B</rdg> <rdg wit="C">vero C</rdg></app></note> sibi elegerant in regem, spreverunt, ut vos me spernitis, et accipitrem multo ferociorem<note><app><lem>ferociorem</lem> <rdg wit="A 2, B*">fortiorem A 2, B*</rdg></app></note> sibi ducem prefecerunt, qui fingens culpas tam nocentes quam innocentes cepit necare; et ex tunc usque hodie vescitur columbis accipiter. Ite nunc domum, ut quem vos cras eligatis in dominum, ego assumam mihi<note><app><lem>mihi</lem> <rdg wit="A 2, 3">fehlt A 2, 3</rdg></app></note> in maritum.</quote></p>
<p>Interea predictas advocat sorores, quas non inpares agitabant furores,<note><app><lem>furores</lem> <rdg wit="A 1">sorores, korr. furores A 1</rdg> <rdg wit="A 2b">furores auf Ras. A 2b</rdg></app></note> quarum magica arte et propria ludificabat populum per omnia; ipsa enim Lubossa fuit, sicut prediximus, phitonissa, ut Chumea<note><app><lem>Chumea</lem> <rdg wit="A 3a">Chvmea A 3a</rdg> <rdg wit="A 3b">Chŏmea A 3b</rdg> <rdg wit="(A 4)">Cumaea (A 4)</rdg> <rdg wit="C 3">Cumea C 3</rdg> <rdg wit="A 1">cū ea, am Rand von 2. Hd. Chumea A 1</rdg></app></note> Sibilla,<note><app><lem>Sibilla</lem> <rdg wit="A 2a, 3*">sybilla A 2a, 3* immer</rdg> <rdg wit="(A 4), C 3">sibylla (A 4), C 3</rdg></app></note> altera venefica ut Colchis<note><app><lem>Colchis</lem> <rdg wit="A 4a*">Cholchis A 4a*</rdg> <rdg wit="B">Cholcis B</rdg> <rdg wit="A 3, A 3b">Chichis A 3 (korr. cholchis A 3b)</rdg> <rdg wit="A 1">chcohis, von später Hd. verbessert chochis A 1</rdg> <rdg wit="C 1b, 2">chochis C 1b, 2</rdg> <rdg wit="C 1a">cochis, korr. colchis C 1a</rdg></app></note> Medea, tercia malefica, ut Aeaeae Circes.<note><app><lem>Circes</lem> <rdg wit="A 1">vor aeaeae am Schluß der Zeile sechsmal ae A 1</rdg> <rdg wit="(A 4)">Aeea Circe (A 4)</rdg> <rdg wit="C 3">circes (s getilgt) C 3</rdg></app></note><note><bibl>Ovid. Met. IV, 205:</bibl> <q>Aeaeae genetrix pulcherrima Circes.</q></note> Illa nocte quid consilii inierint<note><app><lem>inierint</lem> <rdg wit="A 1">inerint A 1</rdg> <rdg wit="A 2a">iniert A 2a</rdg> <rdg wit="A 4a, C 2b">inierunt A 4a, C 2b</rdg></app></note> ille tres Eumenides<note><app><lem>Eumenides</lem> <rdg wit="B">chumenides B</rdg></app></note> aut quid secreti egerint, quamvis ignotum fuerit, tamen omnibus luce clarius mane patuit, cum soror earum Lubossa et locum, ubi dux futurus<note><app><lem>futurus</lem> <rdg wit="B">fehlt B</rdg></app></note> latuit, et quis esset nomine indicavit. Quis enim cerederet, quod de aratro sibi ducem prerogarent? Aut quis sciret, ubi araret, qui rector populi fieret? Quid enim phitonicus furor nescit? Aut quid est, quod magica ars non efficit? Potuit Sibilla Romano populo seriem fatorum fere usque in diem iudicii predicere, que etiam, si fas est credere,<note><bibl>Vgl. Stat. Theb. II, 595; Prudent. Contra Symn. I, 351:</bibl> <q>si f. e. credere.</q></note> de Christo vaticinata est, sicut quidam doctor<note>C 3 und Gessin. verweisen auf Eusebius, Constantini oratio ad sanctorum coetum (Migne, Patrol. lat. VIII, 456; Griech. christl. Schrifsteller VII, S. XCVI, 182), Köpke auf Augustinus, Epist. ad Rom. expos. (Migne XXXV, 2089).</note> in sermone sue predicationis versus Virgilii<note><app><lem>Virgilii</lem> <rdg wit="A 1">Virgili A 1</rdg> <rdg wit="C 1a, 2b">uigilii C 1a, 2b</rdg></app></note><note><bibl>Ecl. IV, 4 -10:</bibl> <q>Ultima Cumaei venit iam carminis aetas, - magnus ab integro saeclorum nascitur ordo, - iam redit et Virgo, redeunt Saturnia regna, - iam nova progenies caelo demetittur alto. – tu modo nascenti puero quo ferrea primum – desinet ac toto surget gens aurea mundo, - casta fave Lucina: tuus iam regnat Apollo.</q></note> ex persona Sibille de adventu Domini compositos introducit.<note><app><lem>introducit</lem> <rdg wit="A 4a">introduxit A 4a</rdg> <rdg wit="C 1b, 3">introduxit, korr. introducit C 1b, 3</rdg></app></note> Potuit Medea herbis<note><app><lem>herbis</lem> <rdg wit="C 3">cibis C 3</rdg></app></note> et carmine sepe e celo Hyperionem<note><app><lem>Hyperionem</lem> <rdg wit="A 2a">yporionem A 2a</rdg> <rdg wit="A 2b">hypor. A 2b</rdg> <rdg wit="A 1a, 4a">yper A 1a, 4a</rdg></app></note> et Berecinthiam<note><app><lem>Berecinthiam</lem> <rdg wit="A 2b, B">so A 2b, B</rdg> <rdg wit="A 4">Berecynthiam A 4</rdg> <rdg wit="A 3">Berecintiam A 3</rdg> <rdg wit="C 3">Herecynth., korr Berec. C 3; Herecy(i)nthiam die übrigen</rdg></app></note> deducere;<note><bibl>Verg. Ecl. VIII, 69, 70:</bibl> <q>carmina vel caelo possunt deducere Lunam, - carminibus Circe socios mutavit Ulixi.</q></note> potuit ymbres, fulgura et<note><app><lem>et</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> tonitrua elicere<note><app><lem>elicere</lem> <rdg wit="A 3">ducere A 3</rdg></app></note> de nubibus; potuit regem Egacum<note><app><lem>Egacum</lem> <rdg wit="*">Eiacum *</rdg> <rdg wit="A 2a">Egacum, korr. Eiacum A 2a</rdg> <rdg wit="A 4a">regem Esonem patrem Iasonis A 4a</rdg></app></note><note>Aesonem; Ovid. Met. VII, 159 ff.</note> de sene facere iuvenem. Carmine Circes<note><app><lem>Circes</lem> <rdg wit="A 1, 4a">Cyrces A 1, 4a</rdg> <rdg wit="A 3b">cirnes, korr. cirnis A 3b</rdg></app></note> socii Ulixes<note><app><lem>Ulixes</lem> <rdg wit="A 3, B*">Ulixis A 3, B*</rdg> <rdg wit="(A 4)">Ulyxis (A 4)</rdg></app></note> conversi sunt<note><bibl>Verg. Ecl. VIII, 69, 70:</bibl> <q>carmina vel caelo possunt deducere Lunam, - carminibus Circe socios mutavit Ulixi.</q></note> in diversas ferarum formas et rex Picus<note><bibl>Verg. Aen. VII, 189 ff.:</bibl> <q>Picus, equum domitor, quem ... fecit avem Circe; vgl. auch Ovid. Met. XIV, 320 ff.</q></note> in volucrem, que<note><app><lem>que</lem> <rdg wit="A 3">qui A 3</rdg></app></note> nunc dicitur picus. Quid mirum? Quanta egerunt artibus suis magi in Egypto,<note><app><lem>Egypto</lem> <rdg wit="A 1a, 2a, 3a, 4a, C 1b, 2a ">Egipto A 1a, 2a (Aeg-*), 3a, 4a, C 1b, 2a</rdg> <rdg wit="B">Egypti B</rdg></app></note> qui pene totidem mira carminibus suis fecerunt, quot Dei famulus Moyses ex virtute Dei<note><app><lem>Dei</lem> <rdg wit="D">ex D</rdg> <rdg wit="A 3">virt. Moyses A 3</rdg> <rdg wit="A 1">exurtute, korr. ex virt. A 1</rdg></app></note> exhibuisse perhibetur. Hactenus hec.<note><bibl>Horat. Sat. I, 4, 63:</bibl> <q>hactenus haec.</q></note></p>
</div>
<div n="1.2.5">
<head>Capitulum quintum</head>
<p>Posterea die, ut iussum fuerat, sine mora convocant<note><app><lem>convocant</lem> <rdg wit="B, C">convocat ... congregat B, C</rdg></app></note> cetum, congregant<note><app><lem>congregant</lem> <rdg wit="B, C">convocat ... congregat B, C</rdg></app></note> populum; conveniunt simul omnes in unum, femina<note><app><lem>femina</lem> <rdg wit="A 3">fem. Lubossa A 3</rdg></app></note> resi<pb ed="2" n="4v"/>dens in sublimi solio concionatur ad agrestes viros:<note><app><lem>viros</lem> <rdg wit="A 3">viros dicens A 3</rdg></app></note> <quote>O plebs miseranda nimis, que libera vivere nescit, et quam nemo bonus nisi cum vita amittit,<note><bibl>Sall. Cat. 33, 4:</bibl> <q>libertatem, quam memo bonus nisi cum anima simul amittit.</q></note> illam vos non inviti<note><app><lem>inviti</lem> <rdg wit="A 1">inunti (mit Strichelchen über n) A 1</rdg></app></note>  libertatem fugitis et insuete servituti colla sponte submittitis. Heu tarde frustra vos penitebit, sicut ranas<note>Vgl. Phaedr. I, 2</note> penituit,<note><app><lem>penituit</lem> <rdg wit="C 1a*">pen. ran. C 1a*</rdg> <rdg wit="A (4), 4a">sicut r. p. fehlt A (4), 4a</rdg></app></note> cum ydrus, quem sibi fecerant regem, eas necare cepit. Aut si nescitis, que sint<note><app><lem>sint</lem> <rdg wit="A 2a, 4a, C 1a">sunt A 2a, 4a, C 1a</rdg></app></note> iura ducis, <seg rend="verse">temptabo vobis ea verbis dicere paucis.</seg> Imprimis facile est ducem ponere, sed difficile est positum deponere; nam qui modo est sub vestra potestate, utrum eum constituatis ducem an non, postquam vero constitutus fuerit, vos et omnia vestra erunt eius in potestate. Huius in conspectu vestra febricitabunt<note><app><lem>febricitabunt</lem> <rdg wit="A 1, A 1a, 2, 4a">febricita habet A 1 (am Rande von 2. Hd.: febricitabunt), A 1a, 2 (korr. febricitabunt), 4a</rdg> <rdg wit="(A 4)">febricitata labentur (A 4)</rdg></app></note> genua, et muta sicco palato adherebit lingua.</quote><note><bibl>Ezech. 3, 26:</bibl> <q>Et linguam tuam adhaerere faciam palato tuo.</q></note><note><bibl>Thre. 4, 4:</bibl> <q>Adhaesit lingua lactentis ad palatum eius in siti.</q></note> Ad cuius vocem pre nimio pavore vix respondebitis: <quote>Ita domine, ita domine,</quote><note><app><lem>Ita domine, ita domine</lem> <rdg wit="A 2">das zweite ita dom. fehlt A 2</rdg></app></note> cum ipse<note><app><lem>ipse</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> solo suo nutu sine vestro preiudicio hunc dampnabit et hunc obtruncabit, istum in carcerem mitti, illum precipiet in patibulo suspendi. Vos<note>Zum folgenden (bis rediget Z. 32) vgl. I. Reg. 8, worauf J. P. Czumpelik, Eine Anmerkung zur Kritik des Cosmas, in: Mitteil. d. Vereines f. Geschichte d. Deutschen in Böhmen LII (1914), 358 – 364, besonders hinweis; vorher schon Regel a. a. O. S. 19 u. a.</note> ipsos<note><app><lem>ipsos</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg> <rdg wit="A 1a">vos ipsos – tollet fehlt A 1a</rdg></app></note> et ex vobis, quos sibi libet, alios servos, alios rusticos, alios tributarios, alios<note><app><lem>alios</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> exactores, alios tortores, alios precones, alios cocos seu pistores<note><app><lem>pistores</lem> <rdg wit="A 3">piscatores A 3</rdg></app></note> aut molendinarios faciet. Constituet etiam sibi tribunos, centuriones, villicos, cultores vinearum simul et agrorum, messores segetum, fabros armorum, sutores pellium diversarum et coriorum. Filios vestros et filias in obsequiis suis ponet; de bubus etiam et equis sive equabus seu peccoribus vestris optima queque ad suum placitum<note><app><lem>placitum</lem> <rdg wit="A 1">palacium A 1</rdg> <rdg wit="A 2a*">palat. A 2a*</rdg> <rdg wit="A 2b">pallac. A 2b; vgl. Du Cange V, 281, Sp. 3</rdg></app></note> tollet.<note><app><lem>tollet</lem> <rdg wit="A 1a">vos ipsos – tollet fehlt A 1a</rdg></app></note> Omnia vestra, que sunt potiora<note><app><lem>potiora</lem> <rdg wit="A 3">vestra queque pecora sunt A 3</rdg></app></note> in villis, in campis, in agris, in pratis, in vineis, auferet et in usus suos rediget. Quid multis moror? Aut ad<note><app><lem>ad</lem> <rdg wit="B">fehlt B</rdg> <rdg wit="A 1">ad quid ad hec A 1</rdg></app></note> quid hec, quasi vos ut<note><app><lem>ut</lem> <rdg wit="A 2a, C3">fehlt A 2a, C 3</rdg></app></note> terream, loquor? Si persistitis in<note><app><lem>in</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> incepto et non fallitis voto, iam vobis et nomen ducis et locum ubi est indicabo. Ad hec vulgus ignobile<note><bibl>Verg. Aen. I, 149:</bibl> <q>ign. volgus.</q></note> confuso exultat<note><app><lem>exultat</lem> <rdg wit="A 3">exaltante A 3</rdg></app></note> clamore; omnes uno ore ducem sibi poscunt dari. Quibus illa: <quote>En</quote>, inquit, <quote>en ultra illos montes</quote> – et monstravit digito montes – <quote>est<note><app><lem>est</lem> <rdg wit="B, C">ubi B, C</rdg></app></note> fluvius non adeo magnus nomine Belina,<note><app><lem>Belina</lem> <rdg wit="A 4, 4a">Belena A 4, 4a</rdg> <rdg wit="C 1b">Biel. C 1b</rdg> <rdg wit="C 2b">Ryel. C 2b</rdg></app></note> cuius super ripam dinoscitur <pb ed="2" n="5r"/> esse<note><app><lem>esse</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> villa, nomine Ztadici.<note><app><lem>Ztadici</lem> <rdg wit="A 1, (4), 4a">Ztadiczi A 1, (4), 4a </rdg> <rdg wit="C 3">Ztadice C 3</rdg> <rdg wit="A 2a, C 2*">Stadici A 2a, C 2*</rdg> <rdg wit="C 1b">Stadice C 1b</rdg> <rdg wit="A 2b">Stadycie A 2b</rdg></app></note><note>Wie die gesamte von Cosmas überlieferte Sage hat auch die im besonderen auf Staditz (Ger.-Bez. Aussig) bezügliche und was damit im Zusammenhang steht, ihre entschiedenen Leugner, als deren Wortführer wiederum A. Brückner und V. Tille gelten, sowie ihre Verteidiger, in erster Linie V. Novotný; ihm schließt sich A. Urbánek an, der in einem längeren Aufsatz: K české pověsti královské [Zur bömischen Königssage] in: Časopis spol. úřátel staroitností českých v Praze, XXIII (1915), 5 ff. die hierüber geäußerten älteren und neueren Ansichten einer eingehenden Untersuchung unterzieht.</note> Huius in territorio est novale unum in longitudine et in latitudine<note><app><lem>latitudine</lem> <rdg wit="A 3">et in lat. fehlt A 3</rdg> <rdg wit="C 3">in fehlt C 3</rdg></app></note> XII<note><app><lem>XII</lem> <rdg wit="C 1b, 2">duodecim C 1b, 2</rdg> <rdg wit="A 2a*">XXII (22) A 2a*</rdg></app></note> passuum, quod mirum in modum, cum sit inter tot agros in medio positum, ad nullum tamen pertinet agrum. Ibi dux vester duobus variis bubus arat; unus bos precinctus est albedine et albo capite, alter<note><app><lem>alter</lem> <rdg wit="A 2a">et alter A 2a</rdg></app></note> a fronte post tergum<note><app><lem>tergum</lem> <rdg wit="A 1">tergv A 1</rdg></app></note> albus et pedes posteriores habens albos. Nunc,<note><app><lem>Nunc</lem> <rdg wit="C 1b, 2">hunc C 1a, 2</rdg></app></note> si vobis placet, meum accipite thalitarium<note><app><lem>thalitarium</lem> <rdg wit="A 3b">thalith.A 3b</rdg> <rdg wit="A 3a, B">talith. A 3a, B</rdg> <rdg wit="A 1a">talit. A 1a</rdg> <rdg wit="A 2a*">thalarium A 2a*</rdg> <rdg wit="C 3">talitarium, korr. thalarium C 3</rdg></app></note> et clamidem ac mutatoria duce digna et pergite ac mandata populi atque mea referte viro et adducite vobis ducem et mihi maritum. Viro nomen est<note><app><lem>est</lem> <rdg wit="A 2">fehlt A 2</rdg></app></note> Primizl,<note><app><lem>Primizl</lem> <rdg wit="A 1a, B*, A 2a">Premizl A 1a, B* fast immer, A 2a oft</rdg> <rdg wit="C 3">Přěmmízl C 3 öfter</rdg> <rdg wit="A 2b">Przyemisl A 2b fast immer</rdg> <rdg wit="C 1a, 2a">Przemysl C 1a, 2a öfter</rdg> <rdg wit="C 2b">bald Primysl, bald Przi(y)my(i)sl C 2b</rdg></app></note> qui super colla et capita vestra iura excogitabit plura; nam hoc nomen latine sonat premeditans vel superexcogitans. Huius proles postera<note><app><lem>postera</lem> <rdg wit="(A 4), C 3">postea (A 4), C 3</rdg></app></note> hac<note><app><lem>hac</lem> <rdg wit="A 1">hec A 1</rdg></app></note> in omni terra in eternum regnabit<note><app><lem>regnabit</lem> <rdg wit="A 2">fehlt A 2</rdg></app></note> et ultra.<note><bibl>Ex. 15, 18:</bibl> <q>Dominus regnabit in aeternum et ultra.</q></note></quote></p>
</div>
<div n="1.2.6">
<head>Capitulum sextum</head>
<p>Interea destinantur, qui iussa domne et plebis ad virum perferant nuncii; quos ut vidit domna quasi inscios de via cunctari: <quote>Quid,</quote> inquit, <quote>cunctamini? Ite securi, meum equum sequimini, ipse vos ducet<note><app><lem>ducet</lem> <rdg wit="A 2">adducet A 2</rdg> <rdg wit="A 3">deducet A 3</rdg></app></note> recta via et reducet,<note><bibl>I. Reg. 2, 6:</bibl> <q>Dominus ... deducit ad inferos et reducit; vgl. Tob. 5, 15; 12, 3; Sap. 16, 13.</q></note> quia ab illo non semel illa via est trita.</quote> <seg rend="verse">Vana volat fama,<note><bibl>Verg. Aen. III, 121;  VII, 932; VIII, 554:</bibl> <q>fama volat.</q></note> nec non et<note><app><lem>et</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> opinio falsa,</seg> quod ipsa domna equitatu phantasmatico<note><app><lem>phantasmatico</lem> <rdg wit="A 1, 1a, 3, C 1, 2b">fant. A 1, 1a, 3, C 1, 2b </rdg></app></note> semper in noctis conticinio solita sit ire illo et redire pre gallicinio, quod Iudeus<note><app><lem>Iudeus</lem> <rdg wit="A 2a, 3, C 3">so A 2a, 3, C 3</rdg> <rdg wit="A 4">Iudaeos (credat fehtl) A 4; uidens (mehr oder weniger deutlich) die übrigen</rdg></app></note> credat Apella.<note><bibl>Horat. Sat. I, 5, 100:</bibl> <q>Iud. credat A.</q></note> Quid tum?<note><app><lem>tum</lem> <rdg wit="A 2a*">tamen (tam) A 2a*</rdg> <rdg wit="A 4">dum A 4</rdg> <rdg wit="C 2a">tunc C 2a</rdg></app></note> Procedunt nuncii sapienter indocti, vadunt scienter nescii<note><bibl>Gregor. M., Dial. II, prol. (Migne LXVI, 126):</bibl> <q>recessit igitur sc. nescius et sapienter indoctus.</q></note> vestigia sequentes equi. Iamque montes transierant, iam<note><app><lem>iam</lem> <rdg wit="A 2">iam – ibant fehlt A 2</rdg></app></note> iamque appropinquabant ville, ad quam ibant,<note><app><lem>ibant</lem> <rdg wit="A 2">iam – ibant fehlt A 2</rdg></app></note> tum<note><app><lem>tum</lem> <rdg wit="(A 4)">dum (A 4)</rdg> <rdg wit="A 4a, C 2a">cum A 4a, C 2a</rdg> <rdg wit="A 1a">cum, korr. tunc A 1a</rdg> <rdg wit="A 3">tunc A 3</rdg></app></note>  illlis puer unus obviam currit, quem interrogantes aiunt:<note><app><lem>aiunt</lem> <rdg wit="A 3">currit interr. aiunt ad illum A 3</rdg></app></note> <quote>Heus bone indolis puer, estne villa ista nomine Ztadici<note><app><lem>Ztadici</lem> <rdg wit="A 4a">Ztadiczi A 4a</rdg> <rdg wit="C 3">Ztadice C 3</rdg> <rdg wit="C 2a">Ztatlici C 2a</rdg> <rdg wit="A 2a, C 1a, 2b*">Stadici A 2a, C 1a, 2b*</rdg> <rdg wit="C 1b, A 1">Stadice C 1b und über der Zeile von 2. Hd. A 1</rdg> <rdg wit="A 2b">Stadyci A 2b</rdg></app></note> aut si, est in illa vir nomine Primizl?</quote> <quote>Ipsa est</quote>, inquit, <quote>quam queritis villa, et ecce vir Primizl prope in agro boves stimulat, ut quod agit cicius opus peragat.</quote> Ad quem nuncii accendentes inquiunt: <seg rend="verse">Vir fortunate, dux nobis<note><app><lem>nobis</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> diis generate!<note><bibl>Verg. Aen. VI, 322:</bibl> <q>Anchisa generate, deum certissima proles.</q></note></seg> Et, sicut mos est rusticis, non sufficit<note><app><lem>sufficit</lem> <rdg wit="A 1">sufficiunt A 1</rdg></app></note> semel dixisse, sed inflata bucca ingeminant: <seg rend="verse">Salve dux, salve<note><app><lem>salve</lem> <rdg wit="A 3">salve dux A 3</rdg> <rdg wit="B">om. B</rdg> <rdg wit="C">vero C</rdg></app></note>, magna dignissime laude,</seg> <seg rend="verse">Solve boves, mu<pb ed="2" n="5v"/>ta vestes, ascende caballum!</seg> <seg rend="verse">Et<note><app><lem>Et</lem> <rdg wit="A 1, 3, 4a, A2">et – caballum fehlt A 1, 3, 4a; am Rand nachgetragen A 2a</rdg> <rdg wit="B">om. B</rdg> <rdg wit="C">vero C</rdg></app></note> monstrant vestes sternutantemque<note><app><lem>sternutantemque</lem> <rdg wit="A 2a*">sternuntque A 2a*</rdg> <rdg wit="B">om. B</rdg> <rdg wit="C">vero C</rdg></app></note> caballum.<note><app><lem>caballum</lem> <rdg wit="A 1, 3, 4a, A2">et – caballum fehlt A 1, 3, 4a; am Rand nachgetragen A 2a</rdg> <rdg wit="B">om. B</rdg> <rdg wit="C">vero C</rdg></app></note></seg> <quote>Domna nostra Lubossa et plebs universa mandat, ut cito venias et tibi ac tuis nepotibus fatale regnum accipias. Omnia nostra et nos ipsi in tua manu sumus,<note><bibl>Gen. 47, 25:</bibl> <q>Salus nostra in manu tua est.</q></note> te ducem, te iudicem, te rectorem, te protectorem, te solum nobis in dominum eligimus.</quote> Ad quam vocem vir prudens,<note><app><lem>prudens</lem> <rdg wit="A 3">Prudens Primizl A 3</rdg></app></note> quasi futurorum inscius,<note><app><lem>inscius</lem> <rdg wit="C 1b, C 3">pr(a)escius C 1b und über der Zeile C 3; conscius Weinb.</rdg></app></note> substitit et stimulum, quem manu gestabat, in terram fixit et solvens boves: <quote>Ite illuc, unde venistis!</quote> dixit;<note><app><lem>dixit</lem> <rdg wit="A 2a">inquit A 2a</rdg></app></note> qui statim cicius dicto ab oculis evanuerunt,<note><bibl>Iud. 6, 21; Luc. 24, 31:</bibl> <q>evanuit ex oc.</q></note> et nusquam amplius comparuerunt. Corilus autem, quam humi fixit, tres altas propagines<note><bibl>Gen. 40, 10:</bibl> <q>in qua erant tres prop.</q></note> et, quod est mirabilius, cum follis et nucibus produxit. Viri autem ili videntes hec talia ita<note><app><lem>ita</lem> <rdg wit="A 2b, C 1b">fehlt A 2b, C 1b</rdg></app></note> fieri stabant obstupefacti. Quos ille grata vice hospitum invitat ad prandium et de pera subere<note><app><lem>subere</lem> <rdg wit="A 3">subere A 3 immer</rdg></app></note> contexta excutit muscidum<note><app><lem>muscidum</lem> <rdg wit="A 1, 2a">so (aus mucidum korr.) A 1, 2a</rdg> <rdg wit="A 4, 4a">mucidum vel muscidum A 4, 4a</rdg> <rdg wit="A 2b, B, C 3*">mucidum A 2b, B, C 3*</rdg> <rdg wit="C 1a">mucidum getilgt, am Rande Muscidum C 1a</rdg></app></note> panem et formatici partem et ipsam peram in cespite pro mensa et super rude textum ponit et cetera. Interea dum<note><app><lem>dum</lem> <rdg wit="A 3">dum pr. s. fehlt A 3</rdg></app></note> prandium sumunt, dum aquam de anphora bibunt, due propagines sive virgulta duo aruerunt et ceciderunt, sed tercia multo alcius et lacius<note><app><lem>lacius</lem> <rdg wit="A 2">alt. et altius A 2</rdg></app></note> accrescebat. Unde hospitibus maior excrevit ammiratio cum timore. Et ille: <quote>Quid ammiramini?</quote> inquit. <quote>Sciatis, ex nostra progenie<note><app><lem>progenie</lem> <rdg wit="A 2a">propagine A 2a</rdg></app></note> multos dominos nasci, sed unum semper dominari. Atqui si domna vestra non adeo de hac re<note><app><lem>re</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> festinaret, sed per<note><app><lem>per</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> modicum<note><app><lem>modicum</lem> <rdg wit="A 1">modicum dum A 1</rdg> <rdg wit="(A 4)">per m. t. fehlt (A 4)</rdg> <rdg wit="C">vero C</rdg></app></note> tempus currentia fata expectaret, ut pro me tam cito non mitteret,<note><app><lem>mitteret</lem> <rdg wit="A 1">timeret, korr. mitteret A 1</rdg> <rdg wit="B">om. B</rdg> <rdg wit="C">vero C</rdg></app></note> quot natos heriles natura proferret, tot dominos terra vestra haberet.</quote></p>
</div>
<div n="1.2.7">
<head>Capitulum septimum</head>
<p>Post hec indutus veste principali et calciatus calciamento regali acrem ascendit equum arator; tamen sue sortis non inmemor tollit secum suos coturnos ex omni parte subere consutos, quos fecit servari in posterum; et servantur Wissegrad<note><app><lem>Wissegrad</lem> <rdg wit="A 3 (4), A 1">Wisegrad A 3 (4) und fast immer A 1</rdg> <rdg wit="A 2a">Wissegrar A 2a</rdg> <rdg wit="A 2b, C 2b">Wyssegrad A 2b, C 2b</rdg></app></note> in camera ducis usque hodie et in sempiternum.<note>usque hodie und usque in semp. häufig in der Vulg.</note> Factum est autem, dum per compendia viarum<note><bibl>IV. Reg. 18, 23:</bibl> <q>per viam compendii.</q></note> irent nec tamen<note><app><lem>tamen</lem> <rdg wit="A 3a">fehlt A 3a</rdg> <rdg wit="A 3b">non A 3b</rdg></app></note> adhuc illi nuncii ceu ad novicium dominum familiarius loqui auderent, sed sicut columbe, si quando aliqua peregrina ad eas accedit, inprimis eam pavescunt et mox in ipso <pb ed="2" n="6r"/> volatu eam assuefaciunt et<note><app><lem>et</lem> <rdg wit="A 2b, C 2">et – faciunt fehlt A 2b, C 2</rdg> <rdg wit="A 2a">et eam tamquam pr. fac. am Rand nachgetragen A 2a</rdg></app></note> eam quasi propriam faciunt<note><app><lem>faciunt</lem> <rdg wit="A 2b, C 2">et – faciunt fehlt A 2b, C 2</rdg> <rdg wit="A 2a">et eam tamquam pr. fac. am Rand nachgetragen A 2a</rdg></app></note> et diligunt; sic illi cum fabularentur equitantes et sermocinationibus iter adbreviarent ac iocando per scurilia<note><app><lem>scurilia</lem> <rdg wit="A 3a">scurr. A 3a</rdg></app></note> verba laborem fallerent, unus, qui erat audacior et lingua promptior: <quote>O domine, dic</quote>, inquit, <quote>nobis, ad quid hos coturnos subere consutos et ad nihilum nisi ut proiciantur<note><app><lem>proiciantur</lem> <rdg wit="A 1">propiciantur A 1</rdg></app></note> aptos nos servare fecisti; non satis possumus admirari.</quote><note>Über die Leider sehr restaurierte Abbildung der přemyslidischen Ahnenreihe in der Katharinenkapelle in Beziehungen der Slaven zu Turkotataren und Germanen (Sonderabdruck aus der Vierteljahrsschrift f. Sozial- u. Wirtschaftsgeschichte III, 1905), S. 227 ff., Novotný Č. D. I, 1, 256 und V. Tille in: Český časopis hist. X (1904), 203, XXIII (1917), 387; auch A. Matějček in: Památky archeol XXVII (1915), 90 ff.</note> Quibus ille: <quote>Ad hec,<note><app><lem>hec</lem> <rdg wit="A 2a, 3*">hoc A 2a, 3*</rdg> <rdg wit="A 3b">hec, korr. hoc A 3b</rdg></app></note></quote> inquit, <quote>eos feci et faciam in evum servari, ut nostri posteri sciant, unde sint orti, et ut semper vivant pavidi et suspecti neu<note><app><lem>neu</lem> <rdg wit="B">so B</rdg> <rdg wit="A 1">neu, korr. ne A 1</rdg> <rdg wit="A 2a*">nec A 2a*</rdg> <rdg wit="(A 4)">non (A 4); ne die übrigen</rdg></app></note> homines a Deo sibi commissos<note><app><lem>comissos</lem> <rdg wit="A 2a">deditos A 2a</rdg></app></note> iniuste opprimant per superbiam, quia facti sumus omnes equales per naturam. Nunc autem et mihi liceat vos vicissim percontari,<note><app><lem>percontari</lem> <rdg wit="A 3">vos invicem percunctari A 3</rdg></app></note> utrum magis laudabile est de paupertate ad dignitatem provehi an de dignitate in paupertatem redigi? Nimirum respondebitis<note><app><lem>respondebitis</lem> <rdg wit="A 1">respondentibus, korr. respondebitis A 1</rdg> <rdg wit="A 3">respondetis A 3</rdg> <rdg wit="C 3">respondetis, korr. respondebitis C 3</rdg></app></note> mihi, melius esse provehi ad gloriam quam redigi ad inopiam. Atqui sunt nonnuli parentela geniti ex nobili, sed post ad turpem inopiam redacti et miseri facti; cum suos parentes<note>Vgl. Sall. Iug. 85, 21 – 23</note> gloriosos fuisse et potentes aliis predicant, haud<note><app><lem>haud</lem> <rdg wit="">hoc Weinb.</rdg></app></note> ignorant, quod semetipsos inde plus confundunt et deturpant, cum ipsi per suam hoc amiserunt ignaviam, quod illi habuerunt per industriam. Nam fortuna semper hanc ludit aleam sua rota, ut nunc hos erigat ad summa, nunc illos mergat in infima.<note><app><lem>infima</lem> <rdg wit="A 4a, C 3">ad inf. A 4a, C 3</rdg> <rdg wit="A 1a">ad in inf. (mit getilgtem) A 1a</rdg> <rdg wit="C 1b">ad in inf. (mit getilgtem ad) C 1b</rdg></app></note> Unde fit, ut dignitas terrena, que erat aliquando ad gloriam, amissa sit ad ignominiam. At vero paupertas per virtutem victa non se celat sub pelle lupina, sed victorem suum tollit ad sydera, quem olim secum traxerat ad infera.<note><app><lem>infera</lem> <rdg wit="A 1a, C 1b">inferna A 1a, C 1b</rdg> <rdg wit="A 2b, C 1a">infima A 2b, C 1a</rdg></app></note></quote></p>
</div>
<div n="1.2.8">
<head>Capitulum octavum</head>
<p>Postea vero quam iter emensi fuerant et iam iamque prope ad urbem venerant, obviam eis domna stipata suis satellitibus accelerat et inter se consertis dextris cum magna leticia tecta<note><app><lem>tecta</lem> <rdg wit="A 3">lectum A 3</rdg></app></note> subeunt, thoris discumbunt, Cerere et Bacho corpora reficiunt, cetera noctis spacia Veneri et Himineo<note><app><lem>Himineo</lem> <rdg wit="A 3a">hym. A 3a</rdg> <rdg wit="A 1">im. A 1</rdg> <rdg wit=" (A 4) C 3">hymenaeo (A 4) C 3</rdg> <rdg wit="*">Himenaeo *</rdg> <rdg wit="A 2b">fehlt mit leergelassenem Raum A 2b</rdg></app></note> indulgent. Hic vir, qui vere ex virtutis merito dicendus est vir,<note><bibl>Vgl. Isidor Etym. XI, 274 (Migne LXXXII, 396):</bibl> <q>vir a virtute.</q></note> hanc efferam gentem legibus frenavit <pb ed="2" n="6v"/> et indomitum populum imperio domuit et servituti, qua nunc premitur, subiugavit atque omnia iura, quibus hec terra utitur et regitur, solus cum sola Lubossa dictavit.</p>
</div>
<div n="1.2.9">
<head>Capitulum nonum</head>
<p>Inter hec primordia legum quandam die predicta domna phitone concicata presente viro suo Primizl et aliis senioribus populi<note><app><lem>populi</lem> <rdg wit="A 1">populis A 1</rdg></app></note> astantibus sic est vaticinata:<note><app><lem>vaticinata</lem> <rdg wit="A 3">vocitata A 3</rdg></app></note> <seg rend="verse">Urbem conspicio, fama que sydera tanget,<note><bibl>Sedul. Carm. pasch. IV, 56:</bibl> <q>vertice sydera tangit.</q></note><note><bibl>vgl. auch Hor. Carm. I., 1, 36; Ov. Met. VII, 61; Verg. Aen. I, 287:</bibl> <q>famam qui terminet astris.</q></note></seg> <seg rend="verse">Est locus in silva, villa qui<note><app><lem>qui</lem> <rdg wit="A 3b">qui, korr. que A 3b</rdg> <rdg wit="A 2b, 3a, B, C 1a, 2a">que A 2b, 3a, B, C 1a, 2a </rdg></app></note> distat ab ista</seg> <seg rend="verse">Terdenis stadiis, quem Wlitaua<note><app><lem>Wlitaua</lem> <rdg wit="A 1a, 2a">so A 1a, 2a</rdg> <rdg wit="A 2b, C 2b">Wltawa A 2b, C 2b</rdg> <rdg wit="C 2a">uultaua C 2a</rdg> <rdg wit="A 3b">Wiltaua A 3b</rdg> <rdg wit="A 4a">vulcaua A 4a; Wltaua die übrigem</rdg></app></note> terminat undis.</seg> Hunc<note><app><lem>Hunc</lem> <rdg wit="A 3">hanc A 3</rdg> <rdg wit="(A 4)">nunc ... munitur (A 4)</rdg></app></note> ex parte aquilonali valde munit valle<note><app><lem>valle</lem> <rdg wit="B">fehlt B</rdg> <rdg wit="C">valde C</rdg></app></note> profunda rivulus Bruznica;<note><app><lem>Bruznica</lem> <rdg wit="A 1, A 2a, C 2b*">Brusnica A 1 (von 2. Hd. übergeschrieben: Bruska), A 2a, C 2b*</rdg> <rdg wit="A 3">Bruznice A 3</rdg> <rdg wit="C 1">Bruz(s)inca C 1</rdg> <rdg wit="A 2b">Brusnyczka A 2b öfter</rdg></app></note> at australi ex latere latus mons nimis petrosus, qui a petris dicitur Petrin,<note><app><lem>Petrin</lem> <rdg wit="A 1">Pætrin A 1</rdg> <rdg wit="A 2b, C 1, C 2">Petrzin (-yn) A 2b, C 1 öfter, C 2</rdg> <rdg wit="(A 4)">Petrum (A 4)</rdg> <rdg wit="A 4a">Petrint A 4a</rdg></app></note> supereminet loca. Loci autem mons curvatur in modum delphini, marini porci, tendens usque in<note><app><lem>in</lem> <rdg wit="A 2a, B">ad A 2a, B</rdg></app></note> predictum amnem. Ad quem cum<note><app><lem>cum</lem> <rdg wit="A 3">dum A 3</rdg></app></note> perveneritis, invenietis hominem in media<note><app><lem>media</lem> <rdg wit="A 1, 1a, 4, 4a, B">medii A 1, 1a, 4, 4a, B </rdg> <rdg wit="A 2">medii, korr. media A 2</rdg></app></note> silva limen domus operantem. Et quia ad humile limen etiam magni domini se inclinant, ex eventu rei<note><app><lem>rei</lem> <rdg wit="A 1, 2a">regi, korr. rei A 1, 2a</rdg></app></note> urbem, quam edificabitis, vocabitis Pragam.<note>Im Tschechischen bedeutet práh (spr. prach) die Schwelle, auch Wasserschwelle. Praga heißt ein Stadtteil in Warschau, auch dort aus den Wasserlauf erkläbar. Entscheiden weist diese Erklärung zurück H. Jireček, Cosmas und seine Chronik S. 14, N. **, und gedenkt noch zweier gleichnamiger Orte, bei Chocim und dem podol. Kamenec. Ritter, Georg.-stat. Lexicon nennt eine Gemeinde Prag in Bayern. G. Hey, Die slawischen Siedelungen im Königreich Sachsen (Dresden 1893) S 281 shceint an keltischen Ursprung zu denken. Unentscheiden läßt die Erklärung des Namens W. Friedrich a. a. O. S. 124, N. 4.</note> Hac in urbe olim in futurum bine auree ascendent olive,<note><bibl>Apoc. 11, 4:</bibl> <q>hi sunt duae olivae.</q></note><note><bibl>Zach. 4, 3:</bibl> <q>et duae olivae super illud.</q></note> que cacumine suo usque ad septimum<note><app><lem>septimum</lem> <rdg wit="A 2a">sempiternum A 2a</rdg></app></note> penetrabunt celum<note>Vacek a. a. O. S. 19 verweist auf die in lateinischer Fassung nicht erhaltenen pseudoepigraphen Testamenta XII patr., Levi III, wo von sieben Himmeln die Rede ist; vgl. auch II. Cor. 12, 2: ad tertium coelum.</note> et per totum mundum signis et miraculis coruscabunt. Has in hostiis et muneribus colent et adorabunt omnes tribus terre<note><bibl>Ps. 71, 17:</bibl> <q>omnes tr. t.</q></note> Boemie et<note><app><lem>et</lem> <rdg wit="A 2a">über der Zeile nachgetragen, vor Boem. getilgt A 2a A 2a</rdg> <rdg wit="*">fehlt *</rdg></app></note> nationes relique. Una ex his vocabitur<note><app><lem>vocabitur</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg> <rdg wit="B">vocabitur Wecezlaua latine B</rdg> <rdg wit="A 1, C 3">am Rande ergänzen: wiceslaw A 1 (Hd. des 15. Jh.), Waczlaw C 3</rdg></app></note> Maior Gloria, altera<note><app><lem>altera</lem> <rdg wit="B">altera Thessiuoya latine B</rdg> <rdg wit="A 1, C 3">Woy(g)tiech am Rande A 1, C 3</rdg></app></note> Exercitus Consolacio.<note><app><lem>Consolatio</lem> <rdg wit="B">cons. exerc. B</rdg></app></note><note>Gemeint sind die Heiligen Wenzel und Adalbert.</note></p>
<p>Plura locutura erat, si non fugisset<note><app><lem>fugisset</lem> <rdg wit="A 1, (4), 4a, C 2a">fuisset A 1, (4), 4a, C 2a </rdg> <rdg wit="A 2a">fuisset, korr. fugisset A 2a</rdg></app></note> spiritus pestilens et prophetans a plasmate Dei. Continuo itur in antiquam silvam<note><bibl>Verg. Aen. VI, 179:</bibl> <q>itur - silvam.</q></note> et reperto dato signo in predicto loco urbem, tocius Boemie domnam, edificant<note><app><lem>edificant</lem> <rdg wit="A (4), 4a, B">edificavit A (4), 4a, B</rdg> <rdg wit="C 2b">preedificavit C 2b</rdg></app></note> Pragam. Et quia ea tempestate virgines huius terre sine iugo pubescentes veluti Amazones<note>Über die böhmische Amazonensage vgl. H. Jireček in: Čas. česk. mus. LXVIII (1894) 106; H. Schreuer, Zur altböhm. Verfassungsgesch. a. a. O. S. 402.</note> militaria arma affectantes et sibi ductrices facientes pari modo uti tirones militabant, venacionibus per silvas viriliter insistebant, non eas<note><app><lem>eas</lem> <rdg wit="A 1">eos, korr. eas A 1</rdg></app></note> viri, sed ipsemet sibi<note><app><lem>sibi</lem> <rdg wit="B, C 2b">fehlt B, C 2b</rdg></app></note> viros, quos et quando voluerunt, accipiebant et, sicut gens Scitica Plauci sive Picenatici,<note><app><lem>Picenatici</lem> <rdg wit="B, C">Pecenatici B, C</rdg></app></note><note>Vgl. Regino z. J. 889, ed. Kurze S. 132 mit N. 2.</note> vir et femina in habitu nullum discrimen habebant. Unde in tantum feminae<note><app><lem>feminae</lem> <rdg wit="A 1">femina A 1 (rum über de Zeile später nachgetragen)</rdg></app></note> excrevit audacia, ut in quadam rupe non lon<pb ed="2" n="7r"/>ge a predicta urbe oppidum natura loci firmum sibi construerent, cui a virginali vocabulo inditum est nomen Devin.<note><app><lem>Devin</lem> <rdg wit="A 3, C 2a">Dewin A 3, C 2a</rdg> <rdg wit="A 2a*">Divin A 2a </rdg> <rdg wit="C 1">Diewin C 1</rdg> <rdg wit="A 2b, C 2b">Dyewyn A 2b, C 2b</rdg></app></note><note>Der Name, von tschech. děva (das Mädchen) abzuleiten, bedeutet also soviel wie Magdeburg. So heißt es Ann. Fuld. z. J. 864: Hludowicus rex ... Rastizen in quadam civitate, quae lingua gentis illius Dowina (eine Hs. ergäntz über der Zeile: id est puella) dicitur; in den SS. rer. Germ. Ann. Fuld. rec. Fr. Kurze (1891), S. 62 wird dieses D. als Theben am Einfluß der March in die Donau gedeutet; andere erklären es für das mährische Maidburg a. d. Thaya. Über das böhmische D. vgl. W. W. Tomek, Stará swědectví o hradu Děwinu blíž Prahy [Alte Zeugnisse über die Burg D. bei Prag], in: Časopis česk. mus. 1846, 730 ff.; W. Friedrich a. a. O. S. 123 sagt: <q>schräg gegenüber dem Wyschehrad am l. Moldauufer</q>. – Das Vorkommen des Namens verzeichnet im einzelnen H. Jireček, Cosmas und seine Chronik S. 30.</note> Quod videntes iuvenes contra eas<note><app><lem>eas</lem> <rdg wit="A 1">eos A 1</rdg> <rdg wit="C 1b, 3">eos, korr. eas C 1b, 3</rdg></app></note> nimio zelo indignantes multo plures insimul conglobati non longius quam unius bucine<note><app><lem>bucine</lem> <rdg wit="C 2b">stadii C 2b</rdg></app></note> in altera rupe inter arbusta edificant urbem, quam moderni nuncupant Wissegrad, tunc autem ab arbustis traxerat nomen Hvrasten.<note><app><lem>Hrvasten</lem> <rdg wit="A 4, B, C 1b, 2">Hurasten A 4, B, C 1b, 2</rdg> <rdg wit="C 3">Hur., übergeschrieben Chrastien C 3</rdg> <rdg wit="A 2a">Hvasten (mit getilgtem v und übergeschriebenem r) A 2a</rdg> <rdg wit="A 1a">Hrastem A 1a</rdg> <rdg wit="A 3">Wrasten A 3</rdg> <rdg wit="*">Hrasten *</rdg></app></note><note>Der spätere Wischehrad; tschech.chrast = virgulta, Gestrüpp; s. W. Friedrich a. a. O. S. 24, N. 6; 43; 123, N. 6.</note> Et quia sepe virgines sollertiores ad decipiendos iuvenes<note><app><lem>iuvenes</lem> <rdg wit="A 1">virgines, korr. iuvenes A 1</rdg></app></note> fiebant, sepe autem iuvenes virginibus fortiores<note><app><lem>fortiores</lem> <rdg wit="(A 4), B">ferociores (A 4), B</rdg></app></note> existebant, modo bellum, modo pax inter eos agebatur. Et dum interposita pace pociuntur, placuit utrisque partibus, ut componerent cibis<note><app><lem>cibis</lem> <rdg wit="A 3">et cibis A 3</rdg></app></note> et potibus symbolum et per tres dies sine armis sollempnem insimul agerent ludum in constituto loco. Quid plura? Non aliter iuvenes cum puellis ineunt convivia, ac si lupi rapaces querentes edulia, ut intrarent ovilia. Primam diem epulis et nimiis potibus hilarem<note><app><lem>hilarem</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> ducunt. <seg rend="verse">Dumque volunt sedare sitim, sitis altera crevit,<note><bibl>Ovid. Met. III, 415:</bibl> <q>dumque sitim sedare cupit, s. a. cr.</q></note></seg> <seg rend="verse">Leticiamque suam iuvenes vix noctis<note><app><lem>noctis</lem> <rdg wit="A 3">so A 3</rdg> <rdg wit="C 3">noctu, korr. von 2. Hd. noctis C 3; noctu die übrigen</rdg></app></note> ad horam<note><app><lem>horam</lem> <rdg wit="A 2a">ad h. fehlt A 2a</rdg></app></note></seg> differunt. <seg rend="verse">Nox erat et celo fulgebat luna sereno,<note><bibl>Horat. Epod. XV, 1:</bibl> <q>Nox - sereno.</q></note></seg> <seg rend="verse">Inflans tunc lituum dedit unus eis ita signum</seg> dicens: <seg rend="verse">Lusistis satis, edistis satis atque bibistis;<note><bibl>Horat. Epist. II, 214:</bibl> <q>lusisti s. edisti s. a. bibisti.</q></note></seg> <seg rend="verse">Surgite, vos rauco clamat Venus aurea sistro.<note><bibl>Verg. Aen. VIII, 696:</bibl> <q>regina in mediis patrio vocat agmina sistro.</q></note></seg> Moxque<note><app><lem>Moxque</lem> <rdg wit="A 2, A 2a">moxque – puellas fehlt A 2, am Rande nachgetragen A 2a</rdg></app></note> singuli<note><bibl>Iud. 21, 21:</bibl> <q>rapite ex eis singuli uxores singulas.</q></note> singulas rapuere puellas.<note><app><lem>puellas</lem> <rdg wit="A 2, A 2a">moxque – puellas fehlt A 2, am Rande nachgetragen A 2a</rdg></app></note> Mane autem facto iam pacis inito pacto, sublatis Cerere et Bacho ex earum oppido murus Lemniaco vacuos indulgent Vulcano.<note><app><lem>Vulcano</lem> <rdg wit="A 1, 1a, 2a, 3b, C 1a, 2">Wlcano A 1, 1a, 2a, 3b, C 1a, 2</rdg></app></note> Et<note><app><lem>Et</lem> <rdg wit="A 3, (4), 4a">fehlt A 3, (4), 4a</rdg></app></note> ex illa tempestate post obitum principis Lubosse sunt<note><app><lem>sunt</lem> <rdg wit="C 3">erant C 3</rdg></app></note> mulieris nostrates virorum sub potestate.</p>
<p>Sed quoniam omnibus <seg rend="verse">Ire quidem restat, Numa<note><app><lem>Numa</lem> <rdg wit="A 3b, 4a, C 1b, 2b">nimia A 3b, 4a, C 1b, 2b</rdg> <rdg wit="B, C 3">nimia, korr. Numa B, C 3</rdg></app></note> quo venit<note><app><lem>venit</lem> <rdg wit="C 1a*">devenit C 1a*</rdg> <rdg wit="A 2a">venit, korr. devenit A 2a</rdg> <rdg wit="(A 4)">pervenit (A 4)</rdg></app></note> et Ancus,<note><bibl>Horat. Epist. I, 6, 27:</bibl> <q>ire tamen rest., N. quo devenit et Ancus.</q></note></seg> Primizl iam plenus dierum,<note><bibl>Gen. 25, 8 und sonst:</bibl> <q>pl. d.</q></note> postquam iura instituit legum, quem<note><app><lem>quem</lem> <rdg wit="A 1a">que A 1a</rdg></app></note> coluit<note><app><lem>coluit</lem> <rdg wit="C 2b">colunt, korr. coluerunt C 2b</rdg></app></note> vivus<note><app><lem>vivus</lem> <rdg wit="A 3">unus A 3</rdg> <rdg wit="A 2a">undeutlich, aber doch wohl vivus ut A 2a</rdg> <rdg wit="A 2b">7 Hasten mit fraglichem s am Rande A 2b</rdg> <rdg wit="C 1a">nimis (?) C 1a</rdg></app></note> ut deum, raptus est ad Cereris generum.<note><bibl>Iuven. X, 112:</bibl> <q>ad gen. Cer.</q></note> Cui Nezamizl<note><app><lem>Nezamizl</lem> <rdg wit="A 1a">Nezamil A 1a</rdg> <rdg wit="A 2b, C 1">Nezamysl A 2b, C 1</rdg> <rdg wit="A 1a, 4a">Nez. – Mnata fehlt A 1a, 4a</rdg></app></note> succcessit in regnum. Hunc ubi mors rapuit, Mnata<note><app><lem>Mnata</lem> <rdg wit="A 1a, 4a">Nez. – Mnata fehlt A 1a, 4a</rdg></app></note>  principales obtinuit fasces. Quo decedente ab hac vita Voyn<note><app><lem>Voyn</lem> <rdg wit="A 2a*">Vogen A 2a*</rdg> <rdg wit="A 2b">Wogen A 2b</rdg> <rdg wit="C 1a">Vogin C 1a</rdg> <rdg wit="C 1b">Voyn (mit übergeschriebenem e) C 1b</rdg> <rdg wit="A 3">moyen A 3</rdg></app></note>  suscepit rerum gubernacula. Huius post fatum Vnizlau<note><app><lem>Vnizlau</lem> <rdg wit="A 1a, 4a, B">so A 1a, 4a, B</rdg> <rdg wit="A 1">Vnizlu A 1</rdg> <rdg wit="A 4">Unizlav A 4</rdg> <rdg wit="A 2a">Vnezlau A 2a</rdg> <rdg wit="*">Unezlau *</rdg> <rdg wit="C 1a, 2b">Uni(y)slaw C 1a, 2b</rdg> <rdg wit="C 1b">Wnizlaus, übergeschrieben Vnislaus C 1b</rdg> <rdg wit="C 2a">Vnizlam C 2a</rdg> <rdg wit="C 3">Wnizlau C 3</rdg> <rdg wit="A 2b">Wnyczlaw A 2b</rdg> <rdg wit="A 3">Vitozlau A 3</rdg></app></note> rexit ducatum. Cuius vitam dum rumpunt Parce, Crezomizl<note><app><lem>Crezomizl</lem> <rdg wit="A 2a*">Crezomisl A 2a*</rdg> <rdg wit="A 2b, C 1, 2a">-mysl A 2b, C 1, 2a</rdg> <rdg wit="C 2b">Cresomysl C 2b</rdg> <rdg wit="B">Kressomizl B</rdg> <rdg wit="A 3">Kresomizl A 3</rdg></app></note> locatur sedis in arce. <pb ed="2" n="7v"/> Hoc sublato e medio Neclan<note><app><lem>Neclan</lem> <rdg wit="A 2b, B, C 1a">Neklan A 2b, B, C 1a</rdg></app></note> ducatus potitur solio. Hic ubi vita discessit,<note><app><lem>discessit</lem> <rdg wit="A 2a">discessit, korr. decessit A 2a</rdg> <rdg wit="C 1*">decessit C 1*</rdg></app></note> Gostivit<note><app><lem>Gostivit</lem> <rdg wit="A 1a, 3a">Goztiult A 1a, 3a</rdg> <rdg wit="C 1">Hostiv(w)it C 1</rdg> <rdg wit="A 2b, C 2b">Hostywi(y)t A 2b, C 2b</rdg> <rdg wit="C 2a">Bostiwit C 2a</rdg></app></note> throno successit.<note>Für die Echtheit dieser Fürstentafel spräche nach A. Brückner, Die Wahrenheit über die Slavenapostel (Tübingen 1913) S. 41, daß keiner dieser heidnischen Namen sich bei den christlichen Přemysliden wiederhole. Sein frühes Urteil lautete ablehnend, vgl. H. Schreuer, Zur altböhm. Verfassungsgeschichte S. 397. Über Schreuers und anderer Versuche, die Zeit dieser Fürsten zu datieren, vgl. meine Gesch. Böhmens und Mährens S. 40.</note> Horum ugitur principum de vita eque et morte siletur, tum<note><app><lem>tum</lem> <rdg wit="A 1">tuū A 1</rdg> <rdg wit="C 2">tamen C 2</rdg> <rdg wit="A 4a">dum A 4a</rdg></app></note> quia ventri<note><app><lem>ventri</lem> <rdg wit="A 3">veneri A 3</rdg></app></note> et somno dediti, inculti et indocti assimilati sunt peccori, quibus profecto contra naturam corpus voluptati, anima fuit oneri;<note><bibl>Sall. Cat. 2, 8:</bibl> <q>Sed multi mortales dediti ventri atque somno indocti incultique vitam sicuti peregrinantes transegere; quibus – anima on. f.</q></note> tum quia non erat illo in tempore, qui stilo acta eorum commendaret memorie. Sed sileamus, de quibus siletur, et redeamus, unde paulo deviavimus.<note><app><lem>deviavimus</lem> <rdg wit="A 3">digressi sumus A 3</rdg></app></note></p>
</div> <pb ed="1" n="295r"/>
<div n="1.2.10">
<head>Capitulum decimum</head>
<p>Gostivit<note><app><lem>Gostivit</lem> <rdg wit="A 1a, 3">Goztiuit A 1a, 3</rdg> <rdg wit="A 4a">Gosthiuith A 4a</rdg> <rdg wit="A 2b, C 2b">Hostywit(yt) A 2b, C 2b</rdg> <rdg wit="C 1">-iuit(h) C 1</rdg> <rdg wit="C 2a">Bostiuith C 2a</rdg></app></note> autem genuit Borivoy,<note><app><lem>Borivoy</lem> <rdg wit="A 2a*">Borwoy A 2a*</rdg> <rdg wit="A 3">Boriwoy A 3 sehr oft</rdg> <rdg wit="A 2b">Borzywoi A 2b öfter</rdg> <rdg wit="C 1a">Borziwoy C 1a fast immer</rdg></app></note> qui primus dux baptizatus est a venerabili Metudio<note><app><lem>Metudio</lem> <rdg wit="A 3">Methudio A 3</rdg></app></note> episcopo in Moravia<note>Über die oft behandelte Frage der Taufe Boriwois durch den h. Method, der F. Dobrowsky schon 1803 eine eigene Abhandlung gewidmet hat, vgl. jetzt H. Spangenberg, Die Boriwoilegende. Ein Beitrag zur Kritik des Cosmas von Prag, in: Mitteil. d. Vereines f. Geschichte d. Deutschen in Böhmen XXXVIII (1900), 234, dessen Ansicht, daß Methods Mitwirkung entschieden abzulehnen sei, ich nicht beipflichte, weil entscheidende Gr¨nde nicht erbracht wurden und m. E. nicht zu erbringen sind; vgl. meine Gesch. Böhmens und Mährens S. 77, auch Novotný Č. D. I, 1, 381. Brückner, Die Wahrheit ... S. 78 lehnt die Überlieferung des Cosmas ab, weil die sogen. Pannonische Legende darüber schweigt, bezweifelt aber Boriwois Christentum nicht. – Die Zeitangabe bei Cosmas ist alerdings falsch, wenn man darauf Gewicht legt, daß er zu Lebzeiten Methods (gest. 6. April 885) Arnolf bereits als Kaiser bezeichnet, w¨hrend er erst 896 zu dieser Würde gelangte und auch erst 887 König wurde; aber im Besitz Kärntens un Pannoniens war er schon seit etwa 876. Wenn, wie wohl anzunehmen ist, eine Annäherung Böhmens an Mähren und die mährische Kirche am ehesten in eine Zeit der Spannung zwischen Böhmen und Bayern fallen dürfte, dan käme für das von Cosmas so bestimmt überlieferte Ereignis das Jahr 880 in Betracht. Vgl. überdies über die verschiedenen Ansätze des Taufjahres, sowie über den Stand der Überlieferung V. Jagić, Entstehungsgeschichte der kirchenslawischen Sprache (Berlin 1913) S, 69 ff. und H. Naegle, Kirchengeschichte Böhmens (Wien – Leipzig 1915) S. 61 ff., der sich gleichfalls auf vollkommen ablehnenden Standpunkt stellt. Die neueste Arbeit: H. v. Schubert, Die sogenannten Slawenapostel Constantin und Methodius. Ein grundlegendes Kapitel aus den Beziehungen Deutschlands zum Südosten (Heidelberg 1916) berührt diesen Punkt gar nicht.</note> sub temporibus Arnolfi<note><app><lem>Arnolfi</lem> <rdg wit="A 1a, B">Arnulfi A 1a, B immer</rdg> <rdg wit="A 2b, (4), C 2a">Arnolphi A 2b, (4), C 2a </rdg> <rdg wit="C 3">Arnulphi C 3</rdg></app></note> imperatoris et Zuatopluk<note><app><lem>Zuatopluk</lem> <rdg wit="A 1, 4a">Zuatoplik A 1 öfter 4a</rdg> <rdg wit="(A 4)">-plick (A 4)</rdg> <rdg wit="C 3">Zwatoplik, korr.Zuatopluk C 3</rdg> <rdg wit="A 3">Zv(w)atopluc A 3</rdg> <rdg wit="C 1a">Zwatoplk C 1a</rdg> <rdg wit="A 2b, C 1b, 2">Sw(u)atopluk öfter A 2b, C 1b, 2</rdg></app></note> eiusdem Moravie regis. Nec superfluum esse iudicavimus,<note><app><lem>iudicavimus</lem> <rdg wit="A 1a, 2, (4), C 2">iudicamus A 1,a, 2, (4), C 2</rdg> <rdg wit="C 3">iudicamus, korr. iudicavimus C 3</rdg></app></note> quod referente fama audivimus, huic operi nostro hoc in loco summatim literarum apicibus inserere bellum, quodque<note><app><lem>quodque</lem> <rdg wit="A 3">quod quidem A 3</rdg></app></note> olim antea retro dierum tempore ducis Neclan<note><app><lem>Neclan</lem> <rdg wit="C 1a, 2b">Neklan C 1a, 2b</rdg> <rdg wit="(A 4)">Neclam (A 4)</rdg> <rdg wit="A 1a">Neklam A 1a</rdg></app></note> in campo, qui dicitur Turzko,<note><app><lem>Turzko</lem> <rdg wit="C 1b, 2b">Turzsko C 1b, 2b</rdg> <rdg wit="A 4a">Turczko A 4a</rdg> <rdg wit="A 4a*">Turzco A 4a</rdg> <rdg wit="(A 4)">Iurzko (A 4)</rdg></app></note><note>Uber die Deutung des Namens vgl. A. Bachmann, Gesch. Böhmens I (1899), 74, dem aber V. Novotný in: Český čas. hist. IX (1903), 28 entschieden entgegentritt. Schreuer, Sagenzeit a. a. O. S. 17 deutet wohl kaum mit Recht die Neclankämpfe auf solche zwischen Böhmen und der Karolingern.</note> consertum est inter Boemos et Luczanos, qui nunc a modernis ab urbe Satc<note><app><lem>Satc</lem> <rdg wit="A 2a, B*">Satec immer A 2a, B*</rdg> <rdg wit="A 3">Sathec A 3 immer</rdg> <rdg wit="A 4">Satx A 4 auch sonst A 4</rdg> <rdg wit="A 4a">Sats A 4a</rdg> <rdg wit="C 1, 2, 3">Sate C 1 öfter, 2, 3 immer</rdg> <rdg wit="C 1b">Sate, korr. Satecz C 1b</rdg> <rdg wit="C 3">Satc, übergeschrieben Ziatec C 3</rdg> <rdg wit="A 2b">Zatecz A 2b immer</rdg></app></note> vocitantur Satcenses.<note><app><lem>Satcenses</lem> <rdg wit="A 3">Sathcenses A 3</rdg> <rdg wit="A 2b">Zacenses A 2b</rdg></app></note> Unde autem antiquitus nuncupetur ea natio Luczano,<note><app><lem>Luczano</lem> <rdg wit="C 2a">Luczanorum C 2a A</rdg></app></note> nolumus<note><app><lem>nolumus</lem> <rdg wit="A 3">volumus A 3</rdg> <rdg wit="A 2b, C 3">volumus, korr. nolumus A 2b, C 3</rdg></app></note> preterire<note><app><lem>preterire</lem> <rdg wit="A 3">preteriri A 3</rdg></app></note> sub silentio. Quippe illa distinguitur provincia quinque regionibus locorum per compendia. Prima regio est sita circa rivum nomine Guntna;<note><app><lem>Guntna</lem> <rdg wit="A 2, B, C 1a*">Gutna A 2, B, C 1a*</rdg> <rdg wit="C 2a">Buntua C 2a</rdg> <rdg wit="C 3">Guntna, übergeschrieben Suntna C 3</rdg></app></note> secunda ex utraque parte est fluvii Uzkca;<note><app><lem>Uzkca</lem> <rdg wit="A 2a, C 1a, 3*">Uzka A 2a, C 1a, 3*</rdg> <rdg wit="C 2a">Uzca, korr. Uzka C 2a</rdg> <rdg wit="A 3">Uzca A 3</rdg> <rdg wit="A (4), 4a">Utkca A (4), 4a</rdg> <rdg wit="A 1a">Uztka A 1 a</rdg> <rdg wit="C 1a">Usstka C 1b</rdg></app></note> tercia extenditur per circuitum torrentis Brocnica;<note><app><lem>Brocnica</lem> <rdg wit="A 1">Brocnica, korr. in –cse A 1</rdg> <rdg wit="A 1a">Brocnice A 1a</rdg> <rdg wit="A 2a*">Bocnica A 2a*</rdg> <rdg wit="A 2b">Bocnyka A 2b</rdg> <rdg wit="A 3">Briznica A 3</rdg> <rdg wit="C 1">Brocznik(c)a C 1</rdg> <rdg wit="C 3">Brocnica, übergeschrieben Broznica C 3</rdg></app></note> quarta, que et Silvana<note>W. Friedrich a. a. O. S. 48 f. überzetzt das Wort mit <quote>Waldgau</quote> im Gegensatz zu <quote>offenem Kulturland</quote>, wie etwa Saaz.</note> dicitur, sita est infra terminos fluminis Msa; quinta, que in medio est, dicitur<note><app><lem>dicitur</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> Luca,<note><app><lem>Luca</lem> <rdg wit="A 2, (4), 4a, B, C 1b, 2, 3*">luka A 2, (4), 4a, B, C 1b, 2, 3*</rdg></app></note> pulcherrima visu et utillima<note><app><lem>utillima</lem> <rdg wit="C 2a">utillissima C 2a</rdg> <rdg wit="A (4), 4a">ultima A (4), 4a</rdg></app></note> usu ac uberrima satis nec non habundantissima pratis, unde et nomen ipsa regio traxit, quia luca latine pratum dicitur. Et quoniam hec regio primum, longe antequam Satc<note><app><lem>Satc</lem> <rdg wit="A 4a">Satk A 4a</rdg> <rdg wit="C 3">Sate, übergeschrieben Zatec C 3</rdg></app></note> urbs condita foret, est inhabitata hominibus, recte eius incole sunt a regione Luczane<note><app><lem>Luczane</lem> <rdg wit="A 2a">Luczane a reg. A 2a</rdg> <rdg wit="A 4a">a reg. fehlt A 4a</rdg> <rdg wit="A 2b, (4)">a. fehlt A 2b (Lucz. reg.) (4)</rdg> <rdg wit="A 1">Luczene, korr. Luczane A 1</rdg></app></note> nuncupati.<note><app><lem>nuncupati</lem> <rdg wit="A 3, (4), 4a">nuncupate A 3, (4), 4a</rdg> <rdg wit="A 1a, 2*">nuncupate, korr. n-ti A 1a, 2*</rdg> <rdg wit="C 1a">nuncii patere C 1a</rdg> <rdg wit="C 2">nunccii patrie C 2</rdg></app></note> His prefuit dux nomine Wlaztizlav,<note><app><lem>Wlaztizlav</lem> <rdg wit="AC 1a, 2b">Wlastislaw C 1a, 2b</rdg> <rdg wit="A 1a, B">Wlatizlau A 1a, B</rdg> <rdg wit="A 2b">Wlastyzlaw A 2b auch sonst</rdg> <rdg wit="A 3">Wlatizlaus A 3</rdg> <rdg wit="A 4">Wratizlav A 4 auch sonst</rdg> <rdg wit="A 4a">Vratizlaus A 4a</rdg> <rdg wit="C 1b">Wladislaus C 1b</rdg></app></note> vir bellicosus et<note><app><lem>et</lem> <rdg wit="A 3">et – animosus fehlt A 3</rdg></app></note> in bellicis armis animosus<note><app><lem>animosus</lem> <rdg wit="A 3">et – animosus fehlt A 3</rdg></app></note> ac consiliis supra modum dolosus, satisque in preliis felix potuisset dici, si sors supprema<note><app><lem>supprema</lem> <rdg wit="C">supr. C</rdg></app></note> non clausisset eum fine infelici. Nam contra Boemos frequenter <pb ed="2" n="8r"/> susceperat bellum et semper Marte secundo atque diis auspicibus prevaluerat terramque eorum sepe ingressus cedibus, incendiis ac<note><app><lem>ac</lem> <rdg wit="B, C">fehlt B, C</rdg></app></note> rapinis crudeliter devastarat et ipsos populi primates in tantum presidiis attenuarat,<note><app><lem>attenuarat</lem> <rdg wit="A 3*">attenuaverat A 3*</rdg> <rdg wit="A 2b, 4a">attenuerat A 2b, 4a</rdg> <rdg wit="A 2a">attenuerat, korr. attenuaverat A 2a</rdg></app></note> ut parvo clausi in oppido, quod dicitur Levigradec,<note><app><lem>Levigradec</lem> <rdg wit="C 1">Leuigradek (-ecz) C 1</rdg></app></note><note>Vgl. ebenda S. 107.</note> hostium incursiones timerent oppido. Hic condidit urbem, quam appellavit nomine suo Wlaztizlav,<note><app><lem>Wlaztizlav</lem> <rdg wit="C 1, 2b">Wlastislaw C 1, 2b</rdg> <rdg wit="B, C 3">Wlastizlau B, C 3</rdg> <rdg wit="A 1a, 3">Wlatizlau A 1a, 3</rdg> <rdg wit="(A 4)">Wlatzizlau (A 4)</rdg> <rdg wit="A 4a">Vultzizlaw A 4a</rdg></app></note> inter duos montes Meduez<note><app><lem>Meduez</lem> <rdg wit="A 2b">Medwez A 2b</rdg> <rdg wit="C 1b, 3">Meducz C 1b, 3</rdg> <rdg wit="C 1a">MeduelC 1a</rdg></app></note> et<note><app><lem>et</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> Pripec,<note><app><lem>Pripec</lem> <rdg wit="A 1a, 2a, (4), B, C 1a, 3*">Pripek A 1a, 2a, (4), B, C 1a, 3*</rdg> <rdg wit="A 2b">Prybek A 2b</rdg> <rdg wit="C 1a, 2">Przi(y)pek C 1a, 2</rdg></app></note><note>Ebenda S. 104, N. 3: Kostial und Jesserken, allerdings mit Fragezeichen; Novotný Č. D. I, 1, 439, 440 u. s.</note> scilicet in confinio duarum provinciarum Belina<note>Vgl. Friedrich S. 102.</note> et<note><app><lem>et</lem> <rdg wit="A 1">fehlt A 1</rdg></app></note> Lutomerici,<note><app><lem>Lutomerici</lem> <rdg wit="A 1a, B">Lutomir A 1a, B immer</rdg> <rdg wit="A 3">Luthomir A 3 öfter</rdg> <rdg wit="C 1b">Luthomierzicz C 1b</rdg> <rdg wit="C 2a">Luthmerzicz C 2a</rdg> <rdg wit="C 2b">Luthmyerzycz C 2b</rdg></app></note><note>Vgl. ebenda S. 104.</note> et posuit in ea viros<note><app><lem>viros</lem> <rdg wit="A 1">muros, korr. viros A 1</rdg></app></note> iniquos ob insidias utriusque populi, quia hii adiuvabant partes Boemorum. Et sicut in omni vicissitudine rerum prosperitas elevat, adversitas humiliat cor hominum, ex nimia quam semper obtinuit in preliis prosperitate exaltatum<note><bibl>I. Mac. 1, 4:</bibl> <q>exalt. est et elev. cor eius.</q></note> est cor ducis et elevatum, ut mente feroci exardesceret omnem Boemiam ad obtinendum. Ah!<note><app><lem>Ah</lem> <rdg wit="C 1b, 2">ach C 1b, 2</rdg> <rdg wit="A 3">ah ah A 3</rdg></app></note> mens hominum ignara futurorum sepe suo fallitur augurio, sepe fit, quod ante ruinam<note><app><lem>ruinam</lem> <rdg wit="A 1">ruginam, korr. ruinam A 1</rdg></app></note> cor extollitur,<note><app><lem>extollitur</lem> <rdg wit="A 3">exaltaturA 3</rdg></app></note><note><bibl>Prov. 16, 18:</bibl> <q>ante r. exaltatur spiritus.</q></note> sicut ante leticiam sepe<note><app><lem>sepe</lem> <rdg wit="A 1">fehlt A 1</rdg></app></note> humiliatur. Mox tumido inflatus fastu<note><app><lem>fastu</lem> <rdg wit="A 3">fatu A 3</rdg></app></note> superbie scire volens, virtus sua quante sit potencie, mittit gladium per omnes fines tocius provincie hac condicione principalis<note><app><lem>principalis</lem> <rdg wit="A 1">conuincie pincipalis (so) A 1</rdg></app></note> sentencie, ut quicumque corporis statura precellens gladii mensuram segnius iusso<note><app><lem>iusso</lem> <rdg wit="A 3">iussu A 3</rdg></app></note> egrederetur ad pugnam,<note><app><lem>pugnam</lem> <rdg wit="C 3">pugnam, korr. pugnandum C 3</rdg></app></note> procul dubio puniretur gladio.<note>Vgl. Monachus Sangall. II, 12 (SS. II, 755): ut etiam pueros et infantes ad spatas metiri praeciperet et quicumque eandem mensuram excederet, capite plecteretur. Regionis chron. (a. a. O. S. 29): ut omnes virilis sexus eiusdem terrae incolas, qui gladii, quod tunc forte gerebat, longitudinem excessissent, peremerit. Vgl. auch E. Mayer, Deutsche und französische Verfasungsgeschichte vom 9. bis 14. Jhd. I (Leipzig 1899) 370, N. 1, wo Belege für das Zusammenrufen der Gemeinde zum Blutgericht mittels Aussendung des Schwertes nach altdeutschem Recht angeführt werden.</note> Quo<note><app><lem>Quo</lem> <rdg wit="A 2a">quos (s von 2. Hd.) A 2a</rdg></app></note> cicius<note><app><lem>cicius</lem> <rdg wit="A 3">totius A 3</rdg></app></note> dicto ut vidit in condicto coadunatos loco, stans in medio aggere, corona vulgi septus clipeoque<note><app><lem>clipeoque</lem> <rdg wit="A 2a*">clippeo A 2a*</rdg> <rdg wit="A 3, (4), C 3">clypeoque A 3, (4), C 3</rdg></app></note> subnixus, manu ensem vibrans sic est exorsus: <quote>O milites, quibus ultima in manibus est victoria, olim non semel vicistis, iam actum agitis. Quid opus est armis? Arma ad speciem milicie portare faciatis. Quin pocius falcones, nisos, herodios et omne huiusmodi genus volatilium, quod magis aptum est ad iocunditatem et ludum, tollite vobiscum, quibus carnes inimicorum, si forte sufficient, dabimus<note><app><lem>dabimus</lem> <rdg wit="(A 4)">dapibus (A 4)</rdg></app></note> ad vescendum. Teste Marte deo et mea domina Bellona, que mihi fecit omnia bona, per capulum ensis mei iuro, quem manu teneo, quod <pb ed="2" n="8v"/> pro infantibus eorum catulos canum ponam ad ubera matrum. Levate signa,<note><bibl>Isai. 13, 2:</bibl> <q>levate signum.</q></note> tollite moras; semper nocuit differre paratis.<note><bibl>Lucan. Phars. I, 281:</bibl> <q>tolle moras - paratis.</q></note> Ite iam velociter et vincite feliciter.</quote> Exoritur clamor ad ethera;<note><bibl>Verg. Aen. II, 313:</bibl> <q>exoritur clamoroque virum clangorque tubarnum; 338: ... sublatas ad aethera clamor.</q></note> utilitis et inutilitis,<note><app><lem>inutilis</lem> <rdg wit="A 1">utilis, korr. von 2. Hd. inutilis A 1</rdg></app></note> fortis et vilis,<note><app><lem>vilis</lem> <rdg wit="A 1">fort. et. vil. fehlt A 1</rdg> <rdg wit="A 3">et fort. et vil. A 3</rdg> <rdg wit="C 3">fort. et vil. am Rande nachgetragen C 3</rdg></app></note> potens et inpotens perstrepunt: <quote>Arma, arma,<note><app><lem>arma</lem> <rdg wit="A 2, 3*">das zwite arma fehlt A 2, 3*</rdg> <rdg wit="C 1b">getilgt C 1b</rdg></app></note></quote> saltat scabiosa<note><app><lem>scabiosa</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> equa ut acer equus in pugna.</p>
</div>
<div n="1.2.11">
<head>Capitulum undecimum</head>
<p>IInterea quedam mulier, una de numero Eumenidum, vocans ad se privignum,<note><app><lem>privignum</lem> <rdg wit="A 2a*, B">privinum A 2a*, B</rdg> <rdg wit="C 1a">privinum, korr. privignum C 1a</rdg> <rdg wit="A 1">privignum (g durch unter- und übergesetzen Punkt getilgt) A 1</rdg></app></note> qui iam iturus erat ad prelium, <quote>Quamvis,</quote> inquit, <quote>non est naturale novercis, ut beneficiant suis privignis, tamen non inmemor consorcii tui patris <seg rend="verse">cautum te faciam, quo<note><app><lem>quo</lem> <rdg wit="A 3">ut A 3</rdg></app></note> possis vivere, si vis.</seg> Scias Boemorum strigas<note><app><lem>strigas</lem> <rdg wit="A 1">stringas A 1</rdg></app></note> sive<note><app><lem>sive</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg> <rdg wit="A 1">sine A 1</rdg></app></note> lemures nostras prevaluisse votis Eumenides,<note><app><lem>Eumenides</lem> <rdg wit="B">eumenidas B</rdg> <rdg wit="A 3b">eumenidas, korr. –des A 3b</rdg></app></note> unde nostris usque ad unum interfectis dabitur<note><app><lem>dabitur</lem> <rdg wit="A 1">dab. Boemis (korr. aus –miis) vict. A 1</rdg> <rdg wit="*">Boemiis vict. *</rdg></app></note> victoria Boemis.<note><app><lem>Boemis</lem> <rdg wit="A 1">dab. Boemis (korr. aus –miis) vict. A 1</rdg> <rdg wit="*">Boemiis vict. *</rdg></app></note></quote> <seg rend="verse">Hanc tu quo tandem valeas evadere cladem,</seg> quem in primo congressu interficies tibi adversantem, utramque sibi abscidens aurem mitte in tuam bursam et inter utrosque pedes equi in modum crucis evaginato ense terram lineabis. Hoc enim faciens invisibiles ligaturas laxabis, quibus ira deorum vestri equi obligati deficient<note><app><lem>deficient</lem> <rdg wit="C 1a">Hoc enim faciens invicient C 1a</rdg></app></note> et cadent quasi ex longo itinere fatigati, moxque insiliens equum terga vertes et, si magnus post te<note><app><lem> post te</lem> <rdg wit="A 2a">post te fehlt A 2a</rdg></app></note> timor<note><app><lem>timor</lem> <rdg wit="A 2a">terror A 2a</rdg> <rdg wit="A 3, (4), 4a">timor vel fragor A 3, (4), 4a</rdg> <rdg wit="A 1">vel (l) fragor | vel (l) timor (das 2. vel am Zeilenanfang später dazugeschrieben) A 1</rdg> <rdg wit="A 1a">timor, über der Zeile vel fragor A 1a</rdg> <rdg wit="B, C*">fragor B, C*</rdg></app></note> ingruerit, numquam retro aspicies,<note><app><lem>aspicies</lem> <rdg wit="A 3*">aspicias A 3*</rdg> <rdg wit="A 4a">respicias seu aspicias A 4a</rdg></app></note> fugam sed acceleres atque ita tu solus vix effugiens. Nam dii, qui<note><app><lem>qui</lem> <rdg wit="A 2a">qui dii mit Umstellungszeichnen A 2a</rdg> <rdg wit="*">qui dii *</rdg></app></note> vobiscum<note><app><lem>vobiscum</lem> <rdg wit="(A 4)">nobiscum (A 4)</rdg></app></note> comitabantur<note><app><lem>comitabantur</lem> <rdg wit="A 3">comitantur A 3</rdg></app></note> in prelium versi sunt in auxilium inimicis vestris.<note><app><lem>vestris</lem> <rdg wit="A 1a, (4), B">nostris A 1a, (4), B</rdg></app></note> At contra Boemis resistere non valentibus, hostibus quippe iam tociens triumphantibus,<note><app><lem>triumphantibus</lem> <rdg wit="A 1">triumph. A 1</rdg></app></note> <seg rend="verse">Una salus<note><app><lem>salus</lem> <rdg wit="A 1">soli´ (salus übergeschrieben) A 1</rdg> <rdg wit="A 1a">saluis A 1a</rdg> <rdg wit="A 2a">salu*, k. salus A 2a</rdg></app></note> erat victis nullam sperare salutem.<note>Verg. Aen. II, 354: una s. victis n. s. s. – Das von Cosmas eingeschobene <q>erat</q> st¨rt den Vers.</note></seg> Sed sicut semper infideles homines et eo ad malum proniores,<note><app><lem>proniores</lem> <rdg wit="A 1">proniores, korr. promciores A 1</rdg></app></note> ubi deficiunt vires et bone artes, ilico ad deteriores pravitatis verentur partes, haud aliter gens ista vanis<note><app><lem>vanis</lem> <rdg wit="A 1">vallis A 1</rdg></app></note> sacris dedita, plus mendaciis credula, iam desperantes viribus et armis militaribus, quandam adeunt sortilegam et consulunt eam atque instant, ut edicat,<note><app><lem>edicat</lem> <rdg wit="A 1">ut et dicat A 1</rdg></app></note> quid opus sit facto in tali discrimine rerum aut quos eventus futurum obtineat bellum. Illa, ut erat plena phitone,<note><bibl>I. Reg. 28, 7:</bibl> <q>mulier habens pythonem.</q></note> ambigua non tenuit eos diu verborum ambage: <quote>Si vultis</quote>, inquit, <quote>triumphum victorie <pb ed="2" n="9r"/> consequi, oportet vos prius iussa deorum exequi. Ergo litate<note><app><lem>litate</lem> <rdg wit="A 3">libate A 3</rdg></app></note> diis vestris asinum, ut sint et ipsi vobis in asilum. Hoc votum fieri summus Iupiter et ipse Mars sororque eius Bellona atque gener Cereris iubet.</quote> Queritur interim miser asellus et occiditur et, ut iussum fuerat, in mille millies frusta<note><app><lem>frusta</lem> <rdg wit="A 1a, 2a, 4a">frustra A 1a, 2a, 4a</rdg> <rdg wit="A 1">frustra, korr. frusta A 1</rdg></app></note> conciditur atque ab universo exercitu cicus dicto consumitur. Quibus ita esu animatis asinino – res similis prodigio – cerneres letas phalanges et viros mori promptos ut silvaticos porcos; et sicut post aquosam nubem fit sol clarior et visu iocundior, ita post nimiam inerciam exercitus ille fuit alacrior et ad pugnam audacior.</p>
</div>
<div n="1.2.12">
<head>Capitulum duodecimum</head>
<p>Interea dux eorum Neclan,<note><app><lem>Neclan</lem> <rdg wit="B, C">Neklan B, C</rdg> <rdg wit="A 3">Niclan A 3</rdg> <rdg wit="A 1b">Necklan A 1b</rdg></app></note> lepore pavidior et Partho<note><app><lem>Partho</lem> <rdg wit="A 4a, B, C 1, 2b, 3">so A 4a, B, C 1, 2b, 3</rdg> <rdg wit="A 1">partho, später übergeschrieben pardo A 1</rdg> <rdg wit="A 2a">pbato. phato (das erste Wort in pardo korr.) A 2a</rdg> <rdg wit="A 2b">patho A 2b</rdg> <rdg wit="A 1a, 3, (4), C 2b*">pardo A 1a, 3, (4), C 2b*</rdg></app></note><note><bibl>Horat. Carm. II, 13, 17:</bibl> <q>celerem fugam Parthi.</q></note><note><bibl>Epist. II, 1, 112:</bibl> <q>Parthis mendacior.</q></note><note><bibl>Verg. Georg. III, 31:</bibl> <q>fidentemque fuga Parthum.</q></note> fuga velocior, pugnam imminentem pertimuit et ficta infirmitate in castro supradicto delituit: Quid facerent membra sine capite aut milites in prelio sine duce? Erat ea tempestate quidam vir precipuus honestate corporis, etate et nomine Tyro<note><app><lem>Tyro</lem> <rdg wit="B">Tyra B immer</rdg> <rdg wit="A 1a, 4a">Tiro A 1a öfter 4a</rdg> <rdg wit="A 2b">Styro A 2b immer</rdg></app></note> et ipse post ducem secundus imperio, qui ad occursum mille obpugnantium in prelio nullum timere, nemini scivit cedere. Hunc dux clam ad se vocat et precipit, ut arma sua induat et paucis clientibus id scientibus<note><app><lem>scientibus</lem> <rdg wit="A 3">id scient. fehlt A 3</rdg></app></note> herilem equum iubet ut ascendat atque vice sui milites ad pugnam precedat, que non longe ab urbe, sed quasi duobus stadiis distabat. Ventum erat ad campum ab utrisque exercitibus condictum; sed prius Boemi preoccupant collem in medio campo eminentem, unde et hostes previderent adventantes, et is<note><app><lem>is</lem> <rdg wit="A 1, 3b, (4)">his A 1, 3b, (4)</rdg></app></note> qui<note><app><lem>qui</lem> <rdg wit="(A 4)">fehlt (A 4)</rdg></app></note> estimabatur dux stans in eminentiori loco concionaretur ad milites Tyro: <quote>Si fas</quote>, inquit, <quote>esset duci verbis addere virtutem militibus,<note><bibl>Sall. Cat. 58, 1:</bibl> <q>compertum ego habeo, milites, verba virtutem nos addere.</q></note> multiplicibus vos tenerem sermonum<note><app><lem>sermonum</lem> <rdg wit="A 3">sermone A 3</rdg> <rdg wit="A 4">verborum A 4</rdg></app></note> ambagibus. Sed quia hostis ad oculum stat et breve tempus ad exhortandum extat, <seg rend="verse">Fas mihi sit vos vel paucis succendere dictis.</seg> Omnibus in bello dimicandi par est devotio, sed inpar vincendi condicio.<note><app><lem>condicio</lem> <rdg wit="A 1">cond. vel *racio A 1</rdg> <rdg wit="A (4), 4a">cond. vel ratio A (4), 4a</rdg> <rdg wit="A 1a, C 1a">v. r. später übergeschrieben A 1a, C 1a</rdg> <rdg wit="*">ratio *</rdg></app></note> Illi paucorum pugnant pro gloria, nos pro patria dimicamus et populi atque nostra libertate<note><bibl>Sall. Cat. 58, 11:</bibl> <q>nos pro patria, pro libertate, pro vita certamus; illis supervacaneum est pugnare pro potentia paucorum.</q></note> et salute ultima; illi ut rapiant aliena, nos ut defendamus dulcia pig<pb ed="2" n="9v"/>nera et cara conubia. Confortamini<note><app><lem>Confortamini</lem> <rdg wit="A 1">conf. et nolite A 1</rdg></app></note> et estote viri.<note><bibl>III. Reg. 2, 2:</bibl> <q>confortare et esto vir; vgl. Ios. 10, 25.</q></note> Nam deos vestros, quos actenus habuistis offensos, placastis votis, quibus placari voluerunt. Ergo timorem eorum ne timueritis,<note><bibl>I. Petr. 3, 14:</bibl> <q>tim. autem e. n. tim.</q></note> quia,<note><app><lem>quia</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> quibus in prelio timor<note><bibl>Sall. Cat. 58, 2:</bibl> <q>tim. animi auribus off.</q></note> officit<note><app><lem>officit</lem> <rdg wit="C 1, 2">efficit C 1, 2</rdg> <rdg wit="C 3">aufert animos übergeschrieben C 3</rdg></app></note> animo, maximo versantur in periculo; audacia autem habetur pro muro,<note><bibl>Sall. Cat. 58, 17:</bibl> <q>semper in proelio iis maxumum est periculum, qui maxume timent; aud. p. m. h.</q></note> audacibus et ipsi dii<note><app><lem>dii</lem> <rdg wit="A 1">fehlt A 1</rdg></app></note> auxiliantur. Credite mihi, ultra illa castra vestra salus posita est et gloria. At si terga hostibus vertitis,<note><app><lem>vertitis</lem> <rdg wit="C 1b">vertetis C 1b</rdg></app></note> mortem tamen non effugitis.<note><app><lem>effugitis</lem> <rdg wit="A 1, C 1b, 3">effugitis, korr. effugietis A 1, C 1b, 3</rdg> <rdg wit="*">effugietis *</rdg> <rdg wit="A 1a">effugistis A 1a</rdg></app></note> Sed utinam mortem, verum peius morte agetur; coniuges vestras in conspectu vestro violabunt et in sinu earum infantes<note><bibl>Isai. 13, 16:</bibl> <q>inf. eorum allidentur in oculis eorum ... et uxores eorum violabuntur.</q></note> ferro trucidabunt et ad lactandum eis catulos dabunt quia victis una est virtu victoribus nil denegare.</quote></p>
<p>Interea dux Lucensis, ferocissimus mente, cum superbissima gente, quibus et hodie a malo innatum est superbire,<note><app><lem>superbire</lem> <rdg wit="A 1">superbie, korr. superbire A 1</rdg> <rdg wit="C 2a">superbie C 2a</rdg></app></note> veniens ex adverso, ut vidit<note><app><lem>vidit</lem> <rdg wit="A 1">vides, korr. videt A 1</rdg></app></note> hostes non cedere loco, iubet suos paulisper stare ilico et quasi condolens super fata inimicorum his dictis acuit animos suorum: <quote>O miserabiles<note><app><lem>miserabiles</lem> <rdg wit="A 1">mirabiles A 1</rdg></app></note> timidorum hominum manes,<note><app><lem>manes</lem> <rdg wit="A 2a">inanis, korr. manes A 2a</rdg> <rdg wit="C 1b, 2a">innanes C 1b, 2a; manus Freh.</rdg></app></note> frustra prendunt colles, quibus desunt vires et bellice artes, nec iuvat collis, si est virtus debilis. Cernitis, quia in planis vobis<note><app><lem>vobis</lem> <rdg wit="A 1a">nobis A 1a</rdg> <rdg wit="A 3, (4)">planis non aud. vobis occ. A 3, (4)</rdg></app></note> non audent occurrere campis; nimirum si non fallor, iam fugere parant. Sed vos, priusquam fugiant, irruite super eos impetu repentino et, sub pedibus vestris ceu frivola<note><app><lem>frivola</lem> <rdg wit="C 1b, 3">favilla über der Zeile C 1b, 3</rdg></app></note> stipularum ut conterantur, facite more solito. Parcite, ne ignavorum<note><app><lem>ignavorum</lem> <rdg wit="(A 4), B, C 1b, 2b">ignaviorum (A 4), B, C 1b, 2b</rdg></app></note> sanguine polluatis fortia tela, sed pocius submittite<note><app><lem>submittite</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> que portatis volatilia, ut perterrefaciatis<note><app><lem>perterrefaciatis</lem> <rdg wit="A 2a, C 1b">perire faciatis A 2a, C 1b</rdg> <rdg wit="A 2b">pertremefac. A 2b</rdg></app></note> falconibus pavidas acies ut columbas.</quote> Quod ut factum est, tanta fuit densitas diversarum<note><app><lem>diversarum</lem> <rdg wit="A 2">fehlt A 2</rdg></app></note> avium, ut sub pennis earum obscuraretur aer velut sub aquosa nube vel nigre tempestatis tempore. Hoc cernens intrepidus Tyro ceptum interrumpens colloquium ad susos dixit: <quote>Si forte contigerit me mori in prelio, sepelite me in hoc colliculo et construite mausoleum<note><app><lem>mausoleum</lem> <rdg wit="A 1">mausole, korr. m- leu A 1</rdg> <rdg wit="A 3, C 3">mauseoleum A 3, C 3</rdg> <rdg wit="A 2, 2a">manseolum A 2 (korr. maus. 2a)</rdg> <rdg wit="A 1a, C 2b">māsoleum A 1a, C 2b</rdg> <rdg wit="C 1b, 2a">michi maus C 1b, 2a</rdg> <rdg wit="C 1a">mihi fehlt C 1a</rdg></app></note> mihi in secula nominativum.<note><app><lem>nominativum</lem> <rdg wit="B, C 2">so B, C 2</rdg> <rdg wit="A 1">vel memoriale nominativum A 1</rdg> <rdg wit="A 4, 4a, C 1a">nominativum vel memoriale A 4, 4a, C 1a</rdg> <rdg wit="A 1a, C 1b, 3">nominativum, übergeschrieben (vel) memoriale A 1a, C 1b, 3</rdg> <rdg wit="A 3">nominatum A 3</rdg> <rdg wit="A 2*">memoriale A 2*</rdg></app></note></quote> Unde et hodie nominatur: militis acerrimi bustum Tyri.<note>Dobner, Annales III (1765), 108: Ostenditur in hunc diem crudi et abrupti saxi moles super sterilibus campis ad Tursko, quae in busti huius memoriam huc advoluta dicitur, quam et ipse spectavi oculis.</note> <pb ed="2" n="10r"/> Moxque prosiliens ceu maxima moles rupis, que fulmine rupta de summitate alti montis fertur per abrupta loca sternens omnia obstacula, haud aliter ruit fortissimus heros<note><app><lem>heros</lem> <rdg wit="A 1">eres, korr. heros A 1</rdg></app></note> Tyro in confertissimos<note><bibl>Sall. Cat. 60, 7:</bibl> <q>in confertissumos hostes incurrit.</q></note> hostium cuneos; ac veluti si quis in horto tenera papavera<note><bibl>Liv. I, 54, 6:</bibl> <q>(Tarquinius) ... summa papaverum capita dicitur baculo decussisse.</q></note> succideret ferro, ita obstantium metit ense capita hostium, donec plenus hastilibus quasi herinacius in media strage super magnam struem<note><app><lem>struem</lem> <rdg wit="A 1">strugem A 1</rdg> <rdg wit="A 2a">starem (!), korr. stragem A 2a</rdg></app></note> occisorum cecidit.</p>
<p>Incertum est, quis a quo vel quali vulnere quisqe ceciderit, nisi hoc solum scimus pro certo, quia Boemi potiti sunt triumpho, Lucensibus<note><app><lem>Lucensibus</lem> <rdg wit="C 1">Luccens. C 1</rdg> <rdg wit="C 3">Luczens C 3</rdg></app></note> omnibus interfectis usque ad unum, preter illum videlicet, quem noverca olim premonuerat euntem ad prelium. Isque dum<note><app><lem>dum</lem> <rdg wit="C 3">dum, korr. cum C 3</rdg></app></note> iussa peregit noverce prepeti<note><app><lem>prepeti</lem> <rdg wit="A">pceti, korr. von. 2. Hd. p ceteris A 1</rdg></app></note> elapsus fuga dumque<note><app><lem>dumque</lem> <rdg wit="A 2a">que radiert A 2a</rdg></app></note> concitus veniret ad<note><app><lem>ad</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> domum, ecce uxor sua plangebatur defuncta. Quam ut videret vir suus, dum discooperuisset faciem eius – res similis ficte – visum est funus habere in femineo pectore vulnus et abscisas aures. Tunc vir<note><app><lem>vir</lem> <rdg wit="A 1">fehlt A 1</rdg></app></note> recolens, quod factum fuerat in prelio, protulit aures de bursa cruentis<note><app><lem>cruentis</lem> <rdg wit="A 3">cruentas A 3</rdg></app></note> cum inauribus atque recognovit hanc fuisse in specie illius,<note><app><lem>illius</lem> <rdg wit="A 1">eius A 1</rdg></app></note> quem adversantem occidit in bello.</p>
</div>
<div n="1.2.13">
<head>Capitulum tercium decimum</head>
<p>Post hec intrantes Boemi in terram<note><app><lem>terram</lem> <rdg wit="A 1">so A 1</rdg> <rdg wit="A 2b">B. intrantes in. t. ill. A 2b</rdg> <rdg wit="C 1a">B. terram ill. intr. C 1a; B intrantes terram ill. die übrigen.</rdg></app></note> illam et nullo resistente<note><bibl>Iud. 18, 7; II. Par. 28, 20:</bibl> <q>nullo res.</q></note> devastantes eam<note><app><lem>eam</lem> <rdg wit="A 1">fehlt A 1</rdg></app></note> civitates destruxerunt, villas combusserunt, spolia multa acceperunt. Inter que filium<note><app><lem>filium</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> herilem apud quandam vetulam mulierem inveniunt latitantem. Quem dux ut vidit, quamvis paganus, tamen ut catholicus bonus misericordia super eum motus<note><bibl>Luc. 7, 13:</bibl> <q>mis. mot. super eam.</q></note> etatule eius et forme pepercit et novam urbem in plano loco construens nomine Dragus<note><app><lem>Dragus</lem> <rdg wit="(A 4)">Oragus (A 4)</rdg></app></note> super ripam fluvii Ogre<note><app><lem>Ogre</lem> <rdg wit="A 1, 1a, (4)">Oggre A 1, 1a, (4)</rdg> <rdg wit="A 4a">Egre A 4a</rdg> <rdg wit="C 2a">Obre C 2a</rdg> <rdg wit="C 2b">nomine Ohre C 2b</rdg></app></note> iuxta pagum Postoloprith,<note><app><lem>Postoloprith</lem> <rdg wit="A 2a*">Postolopirth A 2a*</rdg> <rdg wit="A 1a">-pirzt A 1a</rdg> <rdg wit="A 3a">-porth A 3a</rdg> <rdg wit="C 2a">-preth C 2a</rdg> <rdg wit="A 2b, 3b, B, C 1, 2b">-prt(h) A 2b, 3b, B, C 1, 2b</rdg></app></note><note>Postelberg; vegen Burg Drahusch vgl. W. Friedrich a. a. O. S. 100, N. 11. – Über das dortige Benediktinerkloster vgl. A frind, Kirchengesch. Böhmens I, 268, dazu V. novotný Č. D. I, 2, 695, N. 3.</note> ubi nunc cernitur sancte Marie cenobium, tradidit eam<note><app><lem>eam</lem> <rdg wit="A 1">vel civitatem eam A 1</rdg> <rdg wit="(A 4)">et civ. eam (A 4)</rdg> <rdg wit="A 3">eandem civ. A 3</rdg> <rdg wit="A 1a, 2, 4a*">civitatem A 1a, 2, 4a*</rdg></app></note> et puerum pedagogo, cui antea<note><app><lem>antea</lem> <rdg wit="A 3">ante A 3</rdg></app></note> pater suus eum<note><app><lem>eum</lem> <rdg wit="A 1">fehlt A 1</rdg></app></note> commiserat, nomine Duringo, qui fuit de Zribia<note><app><lem>Zribia</lem> <rdg wit="A 1a">Ztribia A 1a oft</rdg> <rdg wit="A 3a">Zurbia A 3a</rdg> <rdg wit="B">Zrbia B immer</rdg> <rdg wit="A 2a*">Sribia A 2a*</rdg> <rdg wit="C 3">Sribia, korr. Zrbia C 3</rdg> <rdg wit="A 2b">Surbia A 2a</rdg> <rdg wit="C 2b">Srbia C 2b</rdg> <rdg wit="C 1b">Srbia, am Rande korr. Zribia C 1b</rdg></app></note><note>Vgl. Zeuß, Die Deutschen und die Nachbarstämme S. 642: <q>Sorabi, die nördlichen Nachbarn der Tschechen am äußeren Abhange des Waldegebirges zu beiden Seiten der Elbe.</q></note> genere, excedens hominem scelere, vir pessimo<note><app><lem>pessimo</lem> <rdg wit="A 2a*">peior pess A 2a*</rdg> <rdg wit="A 1">pessime pessimo (pessime korr. zuerst in pessimo, dann in pessimus) A 1</rdg></app></note> peior et omni belua crudelior. Quod<note><app><lem>Quod</lem> <rdg wit="A 1">beluo crudeliter quid, korr. belua crudelior, quod A 1</rdg></app></note> utique<note><app><lem>utique</lem> <rdg wit="A 1">itaque A 1</rdg></app></note> factum est omnium consilio comitum,<note><app><lem>comitum</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> ut populus,<note><app><lem>populus</lem> <rdg wit="A 1">von 2. Hd. über der Zeile nachgetragen A 1</rdg></app></note> qui dispersus fuerat, ad filium herilem, suum quippe principem, ceu apes ad suam materculam confluerent; tum<note><app><lem>tum</lem> <rdg wit="A 3, (4), 4a">tum – possent fehlt A 3, (4), 4a</rdg></app></note> si quando resistere vellent, in plano loco facile capi possent,<note><app><lem>possent</lem> <rdg wit="A 3, (4), 4a">tum – possent fehlt A 3, (4), 4a</rdg></app></note> tum quia cum <pb ed="2" n="10v"/> viro alienigena non tam cito conspiraret plebs indigena. His ita dispositis repedant ad propria cum magna leticia atque victrices aquilas<note><bibl>Lucan. Phars. I, 339:</bibl> <q>victr. aqu. deponere.</q></note> in sua referunt stacia.<note><app><lem>stacia</lem> <rdg wit="(A 4), B">spacia (A 4), B</rdg> <rdg wit="C 3">stacia, übergeschrieben stativa C 3</rdg></app></note></p>
<p>Interea scelestus Zribin<note><app><lem>Zribin</lem> <rdg wit="A 1a">Ztribin A 1a</rdg> <rdg wit="A 3a">Zirbin A 3a</rdg> <rdg wit="A 2b, 3b, B">Zrbi(y)n A 2b, 3b, B</rdg> <rdg wit="(A 4)">Zribni (A 4)</rdg> <rdg wit="C 1b, 3">Srbin C 1b, über der Zeile auch 3</rdg> <rdg wit="C 2b">Sribin C 2b</rdg></app></note> ille, deterior infidele,<note><bibl>I. Tim. 5, 8:</bibl> <q>infideli deterior.</q></note> perpetrat scelus crudele. Nam quadam die piscatores nunciant stacionem piscium non modicam in placida aqua sub glacie nova;<note><app><lem>nova</lem> <rdg wit="A 1">vel nitida nova A 1</rdg> <rdg wit="A 3">nitida nova A 3</rdg> <rdg wit="C 1b, 3">nova, nachgetragen nitida C 1b, 3</rdg> <rdg wit="A 1a">nitida, übergeschrieben vel nova A 1a</rdg> <rdg wit="A 2*">nitida A 2*</rdg></app></note> erat enim glacies perspicua, quam nec adhuc<note><app><lem>adhuc</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> aura corruperat nec pulvis<note><app><lem>pulvis</lem> <rdg wit="C 3">pluvia übergeschrieben C 3</rdg></app></note> commaculaverat. Tunc ille Iudas secundus<note><app><lem>secundus</lem> <rdg wit="C 3">sceleratus, übergeschrieben secundus C 3</rdg></app></note> Durinch<note><app><lem>Durinch</lem> <rdg wit="A 3b">Durinh A 3b</rdg> <rdg wit="A 3a">During A 3a</rdg> <rdg wit="C 2b, 3">Duringus C 2b, über der Zeile auch 3</rdg> <rdg wit="A 2b, B">Durinc A 2b, B</rdg> <rdg wit="C 1b, 2a">Durincus C 1b, 2a</rdg> <rdg wit="C 1a">Durink C 1a</rdg> <rdg wit="(A 4)">Durinll (so A 4)</rdg></app></note> ratus esse congruum tempus ad exercendam suam nequiciam, quam dudum mala mente, malo<note><app><lem>malo</lem> <rdg wit="A 3">maloque A 3</rdg></app></note> animo conceperat in domini sui vitam,<note><app><lem>vitam</lem> <rdg wit="A 2">vitam A 2</rdg> <rdg wit="A 1">vitam vel necesse (so) A 1</rdg> <rdg wit="">vitam vel necem die übrigen</rdg> <rdg wit="*">necem *</rdg></app></note> ait ad puerum: <quote>Eamus<note><app><lem>Eamus</lem> <rdg wit="A 3">eamus domine A 3</rdg></app></note> piscari,</quote> quem fraude parabat necare.<note><app><lem>necare</lem> <rdg wit="A">necari A 3, C 3</rdg></app></note> Quo cum pervenissent, inquit:<note><app><lem>inquit</lem> <rdg wit="A 3">alt A 3</rdg></app></note> <quote>O mi dominelle, perspice natantes ecce sub glacie pisces plus quam mille.</quote> At ille, sicut erat puer, pueriliter genua flectens dum inspicit sub glacie pisces, securus securim tenero collo<note><app><lem>collo</lem> <rdg wit="A 3">securi tenerum collum A 3</rdg> <rdg wit="C 3">tenello übergeschrieben C 3</rdg></app></note> excepit et, cui hostis pepercit, suus eum pedagogus interfecit. Diffugiunt omnes a tali spectaculo. At ille<note><app><lem>ille</lem> <rdg wit="A 3">ille Zirbin A 3</rdg></app></note> plus quam parricida, quod non potuit uno ictu securis, peragit cultello, caput suo dominello abscidens ut porcello, quod abscondens<note><app><lem>abscondens</lem> <rdg wit="(A 4), B">so (A 4), B; absindens alle übrigen</rdg></app></note> sub clamide velut domini sui pro honore munda involvit sindone,<note><bibl>Matth. 27, 59:</bibl> <q>et acepto corpore Ioseph involvit illud in sindone munda.</q></note> ut ad ducem, qui sibi eum commiserat infelix malo suo deferat. Fert sine mora funesta dona sperans pro tali facto innumera consequi munera et invenit ducem in Pragensi palatio cum omnibus residentem comitibus in concilio; atque optimum ratus fore, ut in conspectu omnium facinus suum referat in medium, intrat et salutat ducem et resalutatus stans expectat et, ut data est sibi copia fandi,<note><bibl>Verg. Aen. I, 520:</bibl> <q>coram data copia f.</q></note> dixit: <quote>En<note><app><lem>En</lem> <rdg wit="A 1">en en A 1</rdg> <rdg wit="A 3">das zweite en ego fehlt A 3</rdg></app></note> ego, en ego solus mea<note><app><lem>mea</lem> <rdg wit="A 1">mea solus A 1</rdg></app></note> effeci securi,<note><bibl>Terrent. Heauton Timor. 341:</bibl> <q>ademptum tibi iam faxo omnem metum, in aurem utramvis otiose ut dormias.</q></note> ut vos omnes dormiatis in utramque aurem securi. Sepe enim una et minima scintilla,<note><app><lem>scintilla</lem> <rdg wit="A 2">scintillula A 2</rdg> <rdg wit="A 1">scincilla, korr. scintilla A 1</rdg></app></note><note><bibl>Jes. Sir. 11, 34:</bibl> <q>a scintilla una augetur ignis.</q></note> quam incaute custos domus reliquit sub tenui favilla, excitat ignes magnos et non solum domum, sed etiam involvit et comburit ipsos domus dominos. Hanc ego<note><app><lem>ego</lem> <rdg wit="A 1">g A 1</rdg> <rdg wit="A 1a, C 1b, 2a">ergo A 1a, C 1b, 2a</rdg></app></note> scintillam precavens et previdens in futurum vobis nocituram extinxi et<note><app><lem>et</lem> <rdg wit="A 2a">et – protexi fehlt A 2a</rdg></app></note> vos vestrosque<note><app><lem>vestrosque</lem> <rdg wit="A 1">vos utrosque (von 2. Hd. übergeschrieben vestrosque) A 1</rdg> <rdg wit="A 3">vosque posteros A 3</rdg></app></note> posteros a ventura clade, quasi ex divino oraculo <pb ed="2" n="11r"/> premonitus, protexi.<note><app><lem>protexi</lem> <rdg wit="A 2a">et – protexi fehlt A 2a</rdg></app></note> Vos autem, qui estis capita terre, huic facto nomen invenite. Si est meritum, facite, ut omnes sciant, quantum merui; aut si dicitis esse scelus, plus mihi debetis, quod vos ipsi non facitis scelus. An ideo debuistis infanti parcere, quia pater eius vestros infantes interficere et catulos voluit ponere ad sugendum<note><app><lem>sugendum</lem> <rdg wit="A 1">sugendam, später korr. sugendum A 1</rdg></app></note> vestras coniuges? Certe <seg rend="verse">Nec carnes suaves<note><app><lem>suaves</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note><note>Stat. Theb. X, 42: rapidi – lupi. – <q>Eo sensu, quo Graeci dicunt: χαχοϋ χόραχος χαχον ώον.</q> Gessin in seiner Einl.; χαχοϋ - ώον am Rande C 3. Vgl. Sextus Empiricus Adv. Rhet. 99.</note> rabidi nec suave lupi ius.</seg> Ecce paterni sanguinis ultor,<note><bibl>Iuven. X, 165:</bibl> <q>tanti sanguinis ultor.</q></note> vobis quandoque nociturus, iacet sine vestro sanguine victus. Quin ite pocius, accipite regnum ocius, quod sine metu possidebitis in sempiternum felicius.</quote> Et statim protulit caput in disco tenellum, in quo nihil adhuc vivi hominis fuit exterminatum, nisi tantum, quod erat voce privatum. Expavit dux, corda tremuerunt comitum, confusum inhorruit murmur. Tunc dux torsit caput a munere nefando et solvit ora talia<note><app><lem>talia</lem> <rdg wit="A 3">talia ita A 3</rdg></app></note> fando: <quote><seg rend="verse">Aufer ab aspectu nostro tua<note><app><lem>tua</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> dona, sceleste,<note><bibl>Lucan. Phars. IX, 1063:</bibl> <q>aufer ab asp. nostro funesta, satelles, regis dona tui.</q></note></seg> tua scelera excedunt modum et veniam nec dignam inveniunt vindictam. Ad hoc flagicium nec potest dignum excogitari preiudicium nec par supplicium. An putas, quod facere non potuissem,<note><bibl>Matth. 26, 53:</bibl> <q>an putas, quia non possum rogare.</q></note> quod fecisti, si voluissem? Mihi autem fuit licitum occidere inimicum, sed non tibi dominum. Hoc quod peccasti peccatum maius est, quam dici potest peccatum. Certe quicumque te occiderit vel occidere te iudicaverit, non solum peccatum, sed duplex incurrit peccatum, quia et peccatum quod occidaris,<note><app><lem>occidaris</lem> <rdg wit="(A 4)">occideris (A 4)</rdg></app></note> et peccatum quod occidisti dominum, pro utroque peccato triplicatum portabit peccatum. Verum si pro hoc tam scelere inmani<note><app><lem>inmani</lem> <rdg wit="A 1">in manu, korr. inmani A 1</rdg> <rdg wit="A 3">inm. scel. A 3</rdg> <rdg wit="A 2b, C 3">scel. tam inm A 2b, C 3</rdg> <rdg wit="C 1b, 2a">scel. fehlt C 1b, 2a</rdg></app></note> aliquod<note><app><lem>aliquod</lem> <rdg wit="A 1">aliquot A 1</rdg> <rdg wit="A 2a">aliquot, korr. -quod</rdg></app></note> a nobis donativum sperasti, scias tibi pro magno munere hoc dari, ut unam de tribus quam velis eligas mortem: aut te precipites ex alta rupe aut te manibus tuis suspendas in quavis arbore aut scelerosam vitam tuo finias<note><app><lem>finias</lem> <rdg wit="A 2">finies A 2</rdg></app></note> ense.</quote> Ad hec vir<note><app><lem>vir</lem> <rdg wit="A 3">vir Zirbin A 3</rdg></app></note> ingemiscens ait: <quote>Heu,<note><app><lem>heu</lem> <rdg wit="A 3">heu heu A 3</rdg></app></note> quam male virum<note><app><lem>virum</lem> <rdg wit="A 3">vir A 3; vir se Weinb.</rdg></app></note> habet, cum preter spem sibi evenit.</quote> Et statim abiens in alta<note><app><lem>alta</lem> <rdg wit="A 3">alto A 3</rdg></app></note> alno suspendit se<note><app><lem>se</lem> <rdg wit="A 2a, C 1a*">se suspendit A 2a, C 1a*</rdg></app></note> laqueo; unde alnus illa, quamdiu non cecidit, quia iuxta viam erat, dicta est alnus Durinci.<note><app><lem>Durinci</lem> <rdg wit="A 4">Durinci A 4</rdg> <rdg wit="C 2b">Duringi C 2b</rdg></app></note> Et quoniam hec antiquis referuntur evenisse temporibus, utrum sint facta an ficta, lectoris iudicio relinquimus. Nunc ea que vera fidelium relatio commendat,<note><app><lem>commendat</lem> <rdg wit="B">commemorat B</rdg></app></note> <pb ed="2" n="11v"/> noster stilus, licet obtussus tamen devotus, ad exarandum digna memorie se acuat.</p>
</div>
<div n="1.2.14">
<head>Capitulum quartum decimum</head>
<p>Anno dominice incarnationis DCCCLXXXXIIII. Borivoy<note><app><lem>Borivoy</lem> <rdg wit="A 1">Borivy A 1</rdg></app></note> baptizatus est primus dux<note><app><lem>dux</lem> <rdg wit="A 3">dux. Boem. A 3</rdg> <rdg wit="B">om. B</rdg> <rdg wit="C">vero C</rdg></app></note> sancte fidei catholicus.<note>Vgl. oben S. 22, N. 1; mit dem J. 894 ist Boriwois Taufe überhaupt in keinen Zusammenhang zu Bringen, wenn man an Methods Mitwirkung gesthält. Ob Cosmas, wie Palacky, Gesch. Böhmens I, 154 annahm, zu 894 nur Boriwois Tod, nicht dessen Taufe vermerkwn wollte, ist nicht zu bestimmen, da alle Berechnungen über sein Geburts- und Todesjahr unsicher sind. Abgesehen von älteren Versuchen nahm z. B. Spanhenberg a. a. O. 891 als Todesjahr an; I. Pekař einmal (Český čas. hist. VIII, 1902, 416, N. 1) 852 als Geburts-, somit, da B. 36 (35) Jahre alt geworden sein soll, 888 (887) als Todesjahr; das andere Mal (Die Wenzels- und Ludmilalegenden S 223) Geburt 857 – 8, Tod 893 – 4. – Vgl. auch Novotný Č. D. I, 1, 384, 406, der wiederum Herrschaft Zwentibolds (Swatopluks) über Böhmen schon länger (dudum) gedauert habe, somit Boriwoi veil vor 894 gestorben sein müßte. Der Ausdruck dudum ist aber auch mehrdeutich.</note> Eodem anno Zuatopluk<note><app><lem>Zuatopluk</lem> <rdg wit="A 1">Zuathopluk A 1</rdg> <rdg wit="A 2a*">Zuatopulch (lch auf Rasur) A 2a*</rdg> <rdg wit="(A 4)">Zuatoplick (A 4)</rdg> <rdg wit="C 3">Zuatoplick, korr. Zuatopluk C 3</rdg> <rdg wit="C 1a">Zwatopluk C 1a</rdg></app></note> rex Moravie, sicut vulgo dicitur, in medio exercitu suorum delituit et nusquam comparuit.<note>Über die Sagen, die sich auf Swatopluks Tod beziehen, vgl. E. Dümmler, Gesch. des ostfränk. Reiches III², 391 ff.; meine Gesch. Mährens I, 1 (1893), 58 ff. V. Tille in: Český čas. hist. V (1899), 177, Novotný Č. D. I, 1, 418 und R. Urbánek a. a. O.</note> Sed re vera tum in se ipsum<note><app><lem>ipsum</lem> <rdg wit="A 2">fehlt A 2</rdg></app></note> reversus,<note><bibl>Luc. 15, 17:</bibl> <q>in se autem rev.</q></note> cum recognovisset, quod contra dominum suum imperatorem et compatrem<note>Nach Regino z. J. 890 (a. a. O. S. 134) hatte Zwatopluk einen nat¨rlichen Sohn Arnolfs aus der Taufe gehoben und nach sich <q>Zeuendibolch</q> genannt.</note> Arnolfum<note><app><lem>Arnolfum</lem> <rdg wit="A 2a, 3*">Arnolph A 2a, 3*</rdg> <rdg wit="A 1, 2b, (4)">Arnulph A 1, 2b, (4)</rdg> <rdg wit="C 3">Arnulf C 3</rdg></app></note> iniuste et quasi inmemor beneficii arma movisset, qui sibi non solum Boemiam, verum etiam alias regiones hinc usque ad flumen<note><app><lem>flumen</lem> <rdg wit="(A 4)">fluvium (A 4)</rdg></app></note> Odram<note><app><lem>Odram</lem> <rdg wit="A 2a*">Ogram A 2a*</rdg> <rdg wit="A 2b">Gram A 2b</rdg> <rdg wit="A 1a">Ouram A 1a</rdg></app></note><note>Bachman erklärte in den Mitteil. des Inst. f. österreich. Geschichtsforschung XX (1899), 41 (vgl. auch seine Gesch. Böhmens I, 105, N. 3) Ogram (d. h. Eger) als <q>die einzig richtige Lesung, da es sich um die Westgrenze des Reiches Swatopluks handelt, zu dem, wie unmittelbar zuvor bemerkt ist, das regnum Boemie geh¨rt,</q> Abgesehen von der vorzüglichen Überlieferung von Odram (d. h. Oder) durch die besten Hss., handelt es sich eben um die Ostgrenze des mährischen Reiches, das im NO. bis an die Oder, im SO. bis an die Gran reichte. Auch ist die west¨stlich fließende Eger nie die Grenze Böhmens gewesen. Deshalb hat auch schon Emler in seiner Cosmas – Ausgabe mit gutem Grunde die Köpkesche, lediglich auf A 2 beruhende Lesart Ogram durch Odram ersetzt. Es ist auch wenig wahrscheinlich, daß böhmische Kopisten Ogra in Odra änderen würden, wohl aber liegt der umgekerte Fall nahe. Für die Oder entscheidet sich auch Novotný Č. D. I, 1, 378; vgl. ferner B. Dudik, Mährens allg. Gesch. I (Brünn 1860), 313.</note> et inde versus Ungariam usque ad fluvium<note><app><lem>fluvium</lem> <rdg wit="A 2b, 3, (4)">flumen A 2b, 3, (4)</rdg></app></note> Gron<note><app><lem>Gron</lem> <rdg wit="C 3">Gran über der Zeile C 3</rdg></app></note> subiugarat<note><app><lem>subiugarat</lem> <rdg wit="A 1">subiugarat, korr. von 2. Hd. subiugaverat A 1</rdg></app></note><note>Auch Regino meldet zum J. 890: Arnulfus rex concessit Zuendibolch Marahensium Sclavorum regi ducatum Behemensium, qui hactenus principem suae cognationis ac gentis super se habuerant; vgl. meine Gesch. Böhmens un Mährens S. 68. – Über Mährens Ausdehnung unter Swatopluk vgl. A. Huber, Die Ausdehnung des <q>großmährischen</q> Reiches nach Südosten, in: Mitteil. d. Inst. f. österreich. Geschichtsforschung II (1881), 372; A. Bachmann, Gesch. Böhmens I, 105; meine Gesch. Mährens I, 1, 107; Novotný Č. D. I, 1, 378, N. 2, wo auch weitere Literatur.</note> – penitentia ductus,<note><bibl>Matth. 27, 3:</bibl> <q>p. d. und sonst.</q></note> medie noctis per opaca nemine sentiente<note><app><lem>sentiente</lem> <rdg wit="A 1a, (4), 4a">sciente A 1a, (4), 4a</rdg> <rdg wit="A 1">seliente (l), korr. sciente A 1</rdg></app></note> ascendit equum et transiens sua castra fugit ad locum in latere montis Zober<note><app><lem>Zober</lem> <rdg wit="B">Zobr B</rdg></app></note><note>In den Gesta Hungarorum Belae regis notarii (edit. Lad. Fejérpataky in den von der ungarischen Akademie der Wissenschaften herausgegeben Magyar Honfoglalás Kútföi [Die Hauptgequellen der ungarischen Landnahme], Budapest 1900) heißt es, daß nach dem Neutraer Fürsten Zubur, der daselbst nach seiner Gefangennahme von seinen Gegnern gehängt worden war, der Berg den gleichen Namen fühfte (Unde mons ille a die illo usque nunc mons Zubur nuncupatur). Auch soll der Herausgeber noch die Bemerkung zu diesem Namen hinzugefügt haben – in ungarischer Sprache -, daß er von slawischen <q>sbor</q> (Kirche) abzuleiten sei. – Nach J. Zavadil, Velehrady, Děvín a Nitra [Welehrad, Theben und Neutra], Kremsier 1912, S. 92 ff. liegt der Berg Z. (587 m hoch) n¨rdlich von der alten Neutraer Burg, am linken Ufer des Flusses Neutra. Z bringt den Namen in Verbindung mit slaw. <q>obr,</q> was soviel wie <q>befestiger Berg</q> heiße.</note> situm, ubi olim tres heremite inter magnam et inaccessibilem hominibus silvam eius ope et auxilio edificaverant<note><app><lem>edificaverant</lem> <rdg wit="A 1">edificaū (erant überegschrieben) A 1</rdg> <rdg wit="A 1a, 3b, C 1a, 2">edificauerat A 1a, 3b, C 1a, 2</rdg></app></note> ecclesiam. Quo ubi pervenit, ipsius silve in abdito loco equum interfecit<note><app><lem>interfecit</lem> <rdg wit="A 1, 1a, (4), B, C 1*">interficit A 1, 1a, (4), B, C 1*</rdg> <rdg wit="C 3">interficit, korr. –fecit C 3</rdg></app></note> et gladium suum humi condidit et, ut lucescente<note><app><lem>lucescente</lem> <rdg wit="C 3">et illucescente C 3</rdg></app></note> die ad heremitas accessit,<note><app><lem>accessit</lem> <rdg wit="A 2a*">ascenditA 2a*</rdg></app></note> quis sit illis ignorantibus, est tonsuratus et heremitico habitu indutus et quamdiu vixit, omnibus incognitus mansit, nisi<note><app><lem>nisi</lem> <rdg wit="A 1">ausradiert A 1</rdg> <rdg wit="A 2">v A 2</rdg> <rdg wit="*">ubi *</rdg></app></note> cum iam mori<note><app><lem>mori</lem> <rdg wit="A 3">iam mori se A 3</rdg> <rdg wit="A 2a, A 2a*">iam se m. (se über der Zeile später nachgetragen A 2a) A 2a*</rdg></app></note> cognovisset, monachis semetipsum quis sit innotuit et statim obiit. Cuius regnum filii<note>Moimir und Zuatopluk; vgl. E. Dümmler, Gesch. d. ostfränk. Reiches III², 392. 460.</note> eius pauco<note><app><lem>pauco</lem> <rdg wit="(A 4)*">parvo (A 4)*</rdg></app></note> tempore, sed minus feliciter tenuerunt, partim <pb ed="1" n="295v"/> Ungaris<note><app><lem>Ungaris</lem> <rdg wit="A 1">pariter Ungariis (korr. Ungaris) A 1</rdg> <rdg wit="A 3">partim Theutonis orient. part. Ung. illud dirip. A 3</rdg></app></note> illud diripientibus, partim Teutonicis<note><app><lem>Teutonicis</lem> <rdg wit=" A 1a, 2b, 4, 4a, B, C 1">Theut. öfter A 1a, 2b, 4, 4a, B, C 1</rdg> <rdg wit="C 2b">Theutun. C 2b</rdg> <rdg wit="C 3">Theuthon. C 3 meistens</rdg> <rdg wit="A 3">Theuthonis A 3</rdg></app></note> orientalibus, partim Poloniensibus solo tenus hostiliter depopulantibus.</p>
</div>
<div n="1.2.15">
<head>Capitulum quintum decimum</head>
<p>Borivoy<note><app><lem>Borivoy</lem> <rdg wit="C">Borti(y)woi(y) C</rdg></app></note> autem genuit duos filios Zpitigneum<note><app><lem>Zpitigneum</lem> <rdg wit="A 4a">Zpitigineum A 4a</rdg> <rdg wit="A 2, C 1, 2b*">Spi(y)tig. sehr oft A 2, C 1, 2b*</rdg></app></note> et Wratizlaum<note><app><lem>Wratizlaum</lem> <rdg wit=" A 2b, C 1, 2">Wratisl. sehr oft A 2b, C 1, 2</rdg></app></note> ex ea, que fuit filia Zlaviboris,<note><app><lem>Zlaviboris</lem> <rdg wit="A 3, B, C 2a">so A 3, B, C 2a</rdg> <rdg wit="A, (4), 4a, C 3">Zlauboris A (4), 4a, C 3</rdg> <rdg wit="A 1">Zlau|boris, korr. Zlauo|boris A 1</rdg> <rdg wit="A2a*">Zlauoboris A 2a*</rdg> <rdg wit="C 1">Slauiboris C 1</rdg> <rdg wit="A 2b, C 2b">Slawyboris A 2b, C 2b</rdg></app></note> comitis de castello Psov,<note><app><lem>Psov</lem> <rdg wit="A 2b, 3b (4), C 1, 2b">Psow A 2b, 3b (4), C 1, 2b </rdg> <rdg wit="A 4a">Pson A 4a</rdg> <rdg wit="C 1b">qui nunc Mielnik dicitur ergänzt am Rande C 1b</rdg></app></note><note>In der Wenzelslegende des sogen. Pseudochristian heißt es: Que Psow antiquitus nuncupatur, nunc a modernis ex civitate noviter constructa Mielnik vocitatur; vgl. dazu meinen Aufsatz <quote>Zur Lösung der Christianfrage</quote>, in: Zeitschrift d. deutschen Vereines f. Geschichte Mährens u. Schlesiens X (1906), 77.</note> nomine Ludmila.<note><app><lem>Ludmila</lem> <rdg wit="A 3, C 1b, 2">Ludmill. A 3, C 1b, 2 öfter</rdg> <rdg wit="C 3">Liudmill. C 3 öfter</rdg></app></note><note>Über sie handeln mehrere Legenden; vgl. Pekař, Die Wenzels- u. Ludmilalegenden (Prag 1906), S. 68 ff Als ihr Todestag gilt der 15. September 921.</note> Quo feliciter universe carnis viam ingresso<note><bibl>Ios. 23, 14:</bibl> <q>en ego hodie ingredior viam universae terrae.</q></note><note><bibl>vgl. auch III. Reg. 2, 2 und Gen. 6, 12:</bibl> <q>univ. carnis Gen. 2, 13 und sonst oft.</q></note> successit paternum in principatum Zpitigneu;<note><app><lem>Zpitigneu</lem> <rdg wit="A 3, 4a">Zpitigneus öfter A 3, 4a</rdg> <rdg wit="A 1a">Zpitigneu, korr. –neus A 1a</rdg> <rdg wit="C 1, 2b">Spitigneus C 1, 2b</rdg> <rdg wit="A 2a*">Spitignev A 2a*</rdg> <rdg wit="C 3">Spitignew C 3</rdg></app></note><note>Nach der Christianischen Legende wäre Z. 40 Jahre alt geworden (vgl. Pekař S. 222)¨. In den Böhmischen Annalen (hrg. von K. F. Stumpf, Slaw. Bibliothek II, 1858, 301, auch Fontes rer. Bohem. II, 380) wird als sein Todesjahr 805 angegeben; unter der Veraussetzung, daß dies in 905 zu verbessern ist, wäre sein Geburtsjahr 865. Zum J. 895 nennen ihm die Ann. Fuld. und betiteln ihn: dux Boemanorum.</note> post cuius obitum obtinuit Wratizlau<note><app><lem>Wratizlau</lem> <rdg wit="A 1">Wratizla, korr. Wratizlav A 1</rdg> <rdg wit="A 3, 4a">Wratizlaus A 3, 4a</rdg> <rdg wit="A 2b, C 1a">Wratiz(s)law A 2b, C 1a</rdg> <rdg wit="C 2">Wr. frater eius C 2</rdg></app></note><note>Unter dem Namen Witizla scheinen ihn die Ann. Fuld. (s. Note 5) zu kennen. Die Passio s. Lidmilae gibt ihm eine Lebensdauer, der slawische Prolog eine Regierungszeit von 33 Jahren; vgl. Pekař S. 205. ALs Todestag nennt das Necrol. Bohem. (Dobner a. a. O. S. 10) den 13. Februar; den gleichen Tag und das Jahr 921 ein anders Kalendar, s. Kalousek in: Osvěta 1878, S. 714.</note> ducatum, qui accepit uxorem nomine Dragomir<note><app><lem>Dragomir</lem> <rdg wit="A 2b">Dragomyr A 2b</rdg> <rdg wit="C 1b">Dragomirz C 1b</rdg></app></note> de durissima gente Luticensi<note>Thietmar, Chron. VI, 25 (18) bezeichnet Liutici als Gesamtnamen verschiedener slawischer Stämme (regiones); vgl. datu besonders S. Hirsch, Jahrbücher des deutschen Reiches unter Heinrich II. Bd. I, 259 ff.</note> et ipsam saxis duriorem<note><bibl>Deut. 32, 13:</bibl> <q>de saxo durissimo.</q></note> ad credendum ex provincia nomine Stodor.<note><app><lem>Stodor</lem> <rdg wit="A 4, 4a">Stotor A 4, 4a</rdg></app></note><note>Über diese Provinz, bez. dieses Volk, finden sich außer den von Zeuß S. 651 aus Thietmar IV, 29 (30), Helmold I, 37, aber auch I, 88 <q>iuxta Habelam et ALbiam</q> angeführten Angaben noch verschiedene andere: Ann. Quedlinb. z. J. 997: <q>Ztodoraniam, quam vulgo Heveldum vocant, egregiam inter Sclavanicas terram;</q> Adam, Gesta Hammaburg. II, 21 (18), S. 77 ff.: sunt et alii Sclavaniae populi, qui inter Albiam et Oddaram degunt, sicut Heveldi, ... Stoderani.</note> Hec peperit binos natos,<note><app><lem>natos</lem> <rdg wit="A 1">fehlt A 1</rdg></app></note> Wencezlaum<note><app><lem>Wencezlaum</lem> <rdg wit="A 4a">Wenczeslai A 4a</rdg> <rdg wit="C 1, 2">Wenceslaum C 1, 2 immer</rdg></app></note> Deo et hominibus acceptabilem et Bolezlaum<note><app><lem>Bolezlaum</lem> <rdg wit="C 1, 2">Bolesl C 1, 2 immer</rdg></app></note> fraterna cede execrabilem. Qualiter autem gratia Dei <pb ed="2" n="12r"/> semper preveniente et ubique subsequente dux Borivoy adeptus sit sacramentum baptismi, aut quomodo per eius successores his in partibus de die in diem<note><bibl>Ps. 60, 9; 95, 2 und sonst:</bibl> <q>d. d. i. d.</q></note> sancta processerit religio catholice fidei, vel qui dux quas aut quot primitus ecclesias credulus erexit<note><app><lem>erexit</lem> <rdg wit="A 3b, C 3">erexit, korr. erexerit A 3b, C 3</rdg></app></note> ad laudem Dei, maluimus pretermittere, quam fastidium legentibus ingerere, quia iam ab aliis scripta legimus: quedam in privilegio Moraviensis  ecclesie, quedam in epilogo<note><app><lem>epilogo</lem> <rdg wit="A 1">ephilogoA 1</rdg> <rdg wit="A 3, C 1a">epilogio A 3, C 1b</rdg></app></note> eiusdem terre atque Boemie, quedam in vita vel passione sanctissimi nostri patroni et martyris<note><app><lem>martyris</lem> <rdg wit="A 3">martyris Christi A 3</rdg></app></note> Wencezlai;<note><app><lem>Wencezlai</lem> <rdg wit="A 1">Wencezlavi A 1</rdg></app></note><note>Uber die hier genannten Quellen und über die Frage, ob die Vita Wenceslai, die Köpke S. 45, N. 16 für jene Gumpolds hält, mit einer der heute bekannten Wenzelslegenden gleichzusetzen se, vgl. meinen Aufsatz Cosmas und Christian, in: Zeitschrift d. deutschen Vereines f. Geschichte Mährens u. Schlesiens IX (1905), 20; Pekař a. a. O. S. 144 ff.; Novotný Č. D. I, 1, 437.</note> nam et esce execrantur, que sepius sumuntur. Inter hos autem annos<note><app><lem>annos</lem> <rdg wit="C 3">annos, annum videlicet dom. inc. 895 et a. 929, facta C 3</rdg></app></note> quos infra subnotamus<note><app><lem>subnotamus</lem> <rdg wit="*">subnotavimus *</rdg> <rdg wit="A 1">subnotamus, vi später über der Zeile nachgetragen A 1</rdg></app></note> facta<note><app><lem>facta</lem> <rdg wit="C 3">annos, annum videlicet dom. inc. 895 et a. 929, facta C 3</rdg></app></note>  sunt hec, que supra<note><app><lem>supra</lem> <rdg wit="B">scripta B</rdg></app></note>  prelibavimus; non enim scire potuimus, quibus annis sint gesta sive temporibus.<note>(A 4) fügt hinzu: Interea deficiente nostra materia, quam nemo illius temporis hominum clericorum seu laicorum memorie commendavit posterorum, rursus ad nobilia facta Romanorum imperatorum recurramus.</note></p>
</div>
<div n="1.2.16">
<head>Capitulum sextum decimum</head>
<p>Anno dominice incarnationis DCCCLXXXXV.<note><app><lem>DCCCLXXXXV</lem> <rdg wit="A 3b">Die einzelnem Jahre zwischen 895 und 928 werden in diesen Hss. in der angedeuteten Weise mit verschiedenartigen Kürzungen (dni, dnice, do?) und mit belanglosen Schreibfehlern in den Zahlen ausgeschrieben; 924 – 928 fehlen (durch Beschneidung des Blattes) A 3b</rdg></app></note></p>
<p>........................................................................</p>
<p>Anno dominice incarnationis DCCCCXXVIII.</p>
</div>
<div n="1.2.17">
<head>Capitulum septimum decimum</head>
<p>Anno dominice incarnationis DCCCCXXVIIII. Quarta<note><app><lem>Quarta</lem> <rdg wit="A 1a, 2a, 3a, C 1b, 2b">quarto A 1a, 2a, 3a, C 1b, 2b </rdg> <rdg wit="C 1a">quarta, korr. quarto</rdg></app></note> kal. Octobris<note>Dieses Datum gegenüber dem sonst fast allgemein angenommenen Jahr 925 habe ich zu verteidigen gesucht in <q>Studien zu Cosmas von Prag I. Über K. Heinrichs I. Feldzug nach Böhmen im J. 929,</q> in: Neues Archiv XXXIV (1909), 655 ff.; vgl. auch meine Gesch. Böhmens u. Mährens S. 80. Wenn. H. Bloch (Neues Archiv XXXVIII, 1913, 108, N. 4) meinen Darlegungen mit dem Hinweis darauf, daß Widukind Heinrich I. niemals als <q>imperator</q> bezeichne, widerspricht, somit auch gemeint sein könne, so übersicht er die Stelle I, 25, wo Widukind von Heinrich doch ausdrücklich sagt: <q>ipse enim vere rex erit et imperator multorum populorum.</q> Ganz in diesem Sinne wendet er das Wort dann auch I, 35, mit Bezug auf das Verhältnis Heinrichs zum bömischen Volke an.</note> sanctus Wencezlaus, dux Boemorum, fraterna fraude mar<pb ed="2" n="12v"/>tirizatus Bolezlau<note><app><lem>Bolezlau</lem> <rdg wit="C 1, 2">Bolezlaw(u) C 1, 2 immer</rdg></app></note> in urbe, <seg rend="verse">intrat perpetuam celi feliciter aulam.<note>Köpke S. 46, N. 18 will hier einen Anklang an die Stelle in Gumpolds Vita Venzeslavi cap. 19 (SS. IV, 221) sehen: <q>perpetuo letantia regni celestis ingreditur consortia.</q></note></seg> Nam Bolezlaus, haud dignus dici sancti viri germanus, quam fraudulenter fratrem suum invitaverit ad convivium, quem potius machinabatur<note><app><lem>machinabatur</lem> <rdg wit="A 1">machinarenturn, korr. machinaretur A 1</rdg></app></note> ob regni retinendi gubernacula necandum, aut qualiter coram hominibus, sed non apud Deum, dissimulaverit fratricidii<note><app><lem>fratricidii</lem> <rdg wit="A 1">fratricidi A 1</rdg></app></note> reatum, sufficienter dictum puto in passionis eiusdem sancti viri tripudio. Cuius post vite bravium alter Cain<note><app><lem>Cain</lem> <rdg wit="A 1">Kain A 1</rdg> <rdg wit="A 4a, C 1b, 2a">Cayn A 4a, C 1b und A 2 öfter</rdg> <rdg wit="A 1a, B, C 2b">Kayn A 1a, B und C 2b öfter</rdg></app></note> Bolezlaus, heu, male adoptatum obtinuit ducatum. Hec autem inter convivia, que,<note><app><lem>que</lem> <rdg wit="B">fehlt B; que (erant) Weinb.</rdg></app></note> ut<note><app><lem>ut</lem> <rdg wit="A 3a">fehlt A 3a</rdg></app></note> supra retulimus fraterna cede execrabilia, nascitur proles eximia ducis Bolezlai<note><app><lem>Bolezlai</lem> <rdg wit="A 1">Bolezlaui A 1</rdg> <rdg wit="C 2">-slavi C 2</rdg></app></note> ex coniuge egregia, cui ex eventu rerum nomen est inditum Ztrahquaz,<note><app><lem>Ztrahquaz</lem> <rdg wit="A 1a">Ztrazquaz A 1a</rdg> <rdg wit="C 1a">Ztrahkwas C 1a</rdg> <rdg wit="C 2a">Ztrahquā C 2a</rdg> <rdg wit="A 4a">Strahquam A 4a öfter</rdg> <rdg wit="C 1b, 2b">Strachquas C 1b öfter, 2b immer</rdg></app></note> quod nomen sonat: terribile convivium. Qod enim terribilius potest esse convivium, quam in quo perpetratur fratricidium? Ergo dux Bolezlaus conscius sceleris patrati,<note><app><lem>patrati</lem> <rdg wit="*">scel. patr. consc. *</rdg></app></note> timens penas Tartari, mente semper recolens sagaci, quoquo<note><app><lem>quoquo</lem> <rdg wit="A 2a">quo A 2a</rdg></app></note> modo possit Deus super hoc crimine placari, votum<note><bibl>Iud. 11, 30:</bibl> <q>Votum - si.</q></note> vovit Domino dicens: <quote>Si iste meus filius,<note><app><lem>filius</lem> <rdg wit="A 3a">fil. meus Zrahquaz A 3a</rdg></app></note></quote> inquit, <quote>superstes fuerit, ex toto corde meo Deo eum voveo, clericus ut sit<note><app><lem>sit</lem> <rdg wit="A 2*">ut sit cler. A 2*</rdg> <rdg wit="A 3a">ut sit cler. A 3a</rdg></app></note> et serviat Christo omnibus diebus vite sue, pro meo peccato et huius terre pro populo.</quote></p>
</div>
<div n="1.2.18">
<head>Capitulum duodevicesimum</head>
<p>Post<note><app><lem>Post</lem> <rdg wit="A 1">pot A 1</rdg></app></note> hec genitor voti non inmemor, cum esset iam puer docibilis et multum parentibus amabilis, non ferens pater, ut suis disceret pre oculis, misit eum Ratisponam<note><app><lem>Ratisponam</lem> <rdg wit="A 1">Radisb. A 1 fast immer</rdg> <rdg wit="A 2a, C 2a*">Radisp. A 2a, C 2a*</rdg> <rdg wit="A 2b">Ratysp. A 2b immer</rdg></app></note> tradens sub regulares alas abbati<note>Tuto 894 – 930; ihm folgte erst 942 – 972 Michael, der aber wohl schon unter Tuto in der Klosterschule gewirkt haben dürfte.</note> sancti Emmerami<note><app><lem>Emmerami</lem> <rdg wit="A 1, C 3">so A 1, C 3</rdg> <rdg wit="B">Emerammi B</rdg> <rdg wit="A 1a">-ammi A 1a</rdg> <rdg wit="*">Emmerammi die übrigen B</rdg></app></note> martiris. Ibi<note><app><lem>Ibi</lem> <rdg wit="A 3">ibi – imbutus fehlt A 3</rdg></app></note> ecclesiasticis et regularibus<note><app><lem>regularibus</lem> <rdg wit="C 1b, 3">disciplinis et am Rande hinzugefügt C 1b, 3</rdg></app></note> sanctionibus est imbutus,<note><app><lem>imbutus</lem> <rdg wit="A 3">ibi – imbutus fehlt A 3</rdg></app></note> ibi monachico habitu indutus, ibi usque ad virile robur est enutritus; de cetero eius vite cursu in sequentibus sat manifestabitur. De actibus autem ducis Bolezlai<note><app><lem>Bolezlai</lem> <rdg wit="A 1">Bolezlavi A 1</rdg> <rdg wit="C 2">Boleslaui C 2</rdg></app></note>  nihil aliud dignum relatione percipere<note><app><lem>percipere</lem> <rdg wit="A 2a">reperire A 2a</rdg></app></note> potui nisi unum, quod vobis opere precium pandere duxi. Nam servus Dei Wencezlaus ecclesiam in metropoli Praga sub honore sancti Viti<note>Die Weihe der Prager Kirche zu Ehren dieses Heiligen zeigt den Einfluß, den das sächsische Kirchenwessen damals auf Böhmen ausgeübt hat, den Vitus ist der Patron von Corvey (Corbeia); vgl. Widukind I, 33 ff. – In einer Fassung der altslawischen Wenzelslegende (Fontes rer. Bohem. I, 130) gilt die Kirche als dem h. Emmeram geweht. W. Wattenbach, Die slawische Liturgie in Böhmen (Breslau 1857) S. 236, Z. 25 übersetzt aber <q>des heil. Veit</q> nach einer anderen Fassung. Vgl. auch meine Gesch. Böhmens und Mährens S. 105</note> martiris constructam, non tamen consecratam morte preventus reliquit.<note>Im Gegensatz zu Cosmas´ bestimmter Angabe heißt es bei Gumpold cap. 15 – 16, daß die Kirche noch zu Lebzeiten Wenzels vom Abtbischof Tuto von Regensburg geweiht wurde. Die Ann. Prag. (SS. III, 119) wiederum melden zum J. 929: Consecratio ecclesie s. Viti a Tutone episcopo Ratisponensi per Boleslaum fratricidam.</note> Hanc ut consecrare dignaretur, qui tunc preerat Ratisponensi ecclesie presul nomine Michael, dux<note><app><lem>dux</lem> <rdg wit="A 3a">dux Boemorum A 3a</rdg></app></note> Bolezlaus supplex missis legatis cum <pb ed="2" n="13r"/> magnis muneribus et maioribus promissionibus atque pollicitationibus, quo peticionem suam adimpleret, vix impetravit. Quod utique haud annuisset presul, nisi ob recordationem anime et salutem Wencezlai<note><app><lem>Wencezlai</lem> <rdg wit="A 3a">beati Wencezlai A 3a</rdg></app></note> amici sui iam interfecti id deliberasset fieri, quia vir Dei Wencezlaus, dum carne viguerat, nimio eum<note><app><lem>eum</lem> <rdg wit="C 1, 2">cum C 1, 2</rdg></app></note> affectu coluerat utpote patrem spiritalem<note><app><lem>spiritalem</lem> <rdg wit="A 1a, 2b, 4a, B, C*">spiritual A 1a, 2b, 4a, B, C*</rdg></app></note> et benignissimum presulem. Nam et presul Michael<note>MIchael wurde allerdings erst 941, also lange nach Wenzels Tod, Bischof; es wäre aber möglich, daß Wenzel mit Michael besondere Bonde verknüpften. Vgl. meine Gesch. Böhmens und Mährens S. 79, auch Novotný Č. D. I, 1, 480, der vermutet, das Michael unter jenen Priestern gewesen, die nach Wenzels Ermordung aus Böhmen vertrieben wurden.</note> similiter hunc sibi adoptaverat<note>Vgl. Esth. 2, 7; 15.</note> in filium dilectissimum, tum<note><app><lem>tum</lem> <rdg wit="A 3a">tum – dei fehlt A 3a</rdg></app></note> sepe instruens timore et amore<note><app><lem>amore</lem> <rdg wit="A 1">so A 1</rdg> <rdg wit="C 3">timorem et amorem, korr. –re et –re C 3; timorem et amorem die übrigen</rdg></app></note> Dei,<note><app><lem>Dei</lem> <rdg wit="A 3a">tum – dei fehlt A 3a</rdg></app></note> tum sepe mittens ei per<note><app><lem>per</lem> <rdg wit="">fehlt Freh.</rdg></app></note> sua donaria, quibus maxime illo in tempore indigebat nova ecclesia Christi. Mox ubi dux est factus compos voti,<note><bibl>Horat. Ars poet. 76:</bibl> <q>compos voti.</q></note> plebs universa et proceres atque clerici obviam advenienti episcopo ruunt devoti, et cum magno honore<note><app><lem>honore</lem> <rdg wit="A 2">timore et hon. A 2</rdg></app></note> et leticia recipiunt eum in metropolis Prage edificia. Quid multa? Decima kal. Octobris dedicata<note><app><lem>dedicata</lem> <rdg wit="A 1a">ded. est A 1a</rdg></app></note> S. Viti martiris<note><app><lem>martiris</lem> <rdg wit="B">fehlt B</rdg></app></note> ecclesia letus repedat<note><app><lem>repedat</lem> <rdg wit="B">repedabat B</rdg></app></note> presul ad propria.</p>
</div>
<div n="1.2.19">
<head>Capitulum undevicesimum</head>
<p>Anno<note><app><lem>Anno</lem> <rdg wit="A 3a, 4a">Anno – christianos (Z. 9) fehlt A 3a, 4a</rdg></app></note> dominice incarnationis DCCCCXXX. Otto, filius Heinrici imperatoris, Edgid<note><app><lem>Egdid</lem> <rdg wit="A 2b">Egidio A 2b</rdg> <rdg wit="A 2a">Egidio, korr. Eggid A 2a</rdg> <rdg wit="*">Eggid *</rdg> <rdg wit="C 1b">Cogid C 1b</rdg> <rdg wit="A 1a">fehlt (leerer Raum) A 1a</rdg></app></note> filiam Anglorum regis<note>Edward; vgl. G. Waitz, Jahrbücher unter K. Heinrich I. (1885), S. 134.</note> duxit uxorem.</p>
<p>Anno dominice incarnationis DCCCCXXXI. Heinricus imperator regem Abotridorum et regem Danorum<note><app><lem>Danorum</lem> <rdg wit="C 1b, 2">Danoriorum C 1b, 2</rdg></app></note> effecit christianos.<note><app><lem>christianos</lem> <rdg wit="A 3a, 4a">Anno – christianos (Z. 9) fehlt A 3a, 4a</rdg></app></note><note>Ebenda S. 160.</note></p>
<p>Anno dominice incarnationis DCCCCXXXII.<note><app><lem>DCCCCXXXII</lem> <rdg wit="A 3a">DCCCCXXXI A 3a</rdg></app></note> Quarta non. Marcii<note>Gumpolds Vita Wenzeslavi cap. 23 nennt das gleiche Tagesdatum mit der weiteren zeitlichen Bestimmung: quiescente ibidem per trium spacia annorum ven. corpore.</note> translatum est corpus S. Wencezlai martiris de Bolezlau oppido in urbem Pragam invidi fratris odio. Siquidem frater eius Bolezlaus de die in diem peius faciens et peius, nulla compunctus sui facinoris penitentia, mente non tulit<note><app><lem>tulit</lem> <rdg wit="A 3a">m. nam t. A 3a</rdg> <rdg wit="A 1, B">m. intulit A 1, B</rdg></app></note> tumida, quod per martiris sui<note><app><lem>sui</lem> <rdg wit="A 1">sci A 1</rdg> <rdg wit="*">sancti *</rdg></app></note> Wencezlai<note><app><lem>Wencezlai</lem> <rdg wit="A 1">Wenczlai A 1</rdg></app></note> merita Deus declararet innumera ad eius tumbam<note><app><lem>tumbam</lem> <rdg wit="B">tumulum B</rdg></app></note> miracula, clam sibi fidis clientibus mandat, quo eum in urbem Pragam transferentes noctu in ecclesia<note><app><lem>ecclesia</lem> <rdg wit="A 3a">ecclesiam A 3a</rdg></app></note> sancti Viti<note><app><lem>Viti</lem> <rdg wit="A 2a*">Witi A 2a*</rdg></app></note> humi condant, quatenus, si que<note><app><lem>qua</lem> <rdg wit="A 1a, 3a">qua A 1a, 3a</rdg></app></note> Deus mira suis ostenderet ad gloriam sanctis, non eius fratris, sed sancti Viti martiris asscriberetur meritis. Cetera eius malefacta nec duxi relatione digna nec pro certo habui comperta. Unum tamen eius satis audax et memorabile facinus, quod retro dierum in iuventute sua fecit, vestre caritati referre cupimus. Fuit enim iste dux <pb ed="2" n="13v"/> Bolezlaus – si dicendus<note><app><lem>dicendus</lem> <rdg wit="B">dicendum B</rdg> <rdg wit="C 3">dicendum, korr. –dus C 3</rdg></app></note> est dux, qui fuit inpius atque tyrannus, sevior Herode, truculentior Nerone, Decium superans scelerum inmanitate, Dioclecianum<note><app><lem>Dioclecianum</lem> <rdg wit="A 2a*">Dioclet. A 2a*</rdg> <rdg wit="C 1, 2">Dyocl. C 1, 2</rdg></app></note> crudelitate, unde sibi agnomen<note><app><lem>agnomen</lem> <rdg wit="A 1a, 4a, C 1a, 2b">nomen A 1a, 4a, C 1a, 2b</rdg> <rdg wit="A 3a">nomen agnomen A 3a</rdg> <rdg wit="C 3">cognomen C 3</rdg></app></note> ascivit <q>sevus Bolezlau</q> ut diceretur – tante enim fuit severitatis, ut nihil consilio, nihil ratione regeret, sed omnia pro sua voluntate atque impetu animi ageret. Unde factum est, ut in mente conciperet, quo<note><app><lem>quo</lem> <rdg wit="A 1a, 2a">quod A 1a, 2a</rdg></app></note> sibi urbem Romano opere<note>Thietmar I, 18 (10) läßt K. Heinrich I. in Merseburg das antiquum opus Romanorum ... muro ... lapideo schmücken. Vgl. hierzu meine Gesch. Böhmens und Mährens S. 83. 384.</note> conderet. Moxque populi primates convocat in unum et usque ad unum et deducens<note><app><lem>decucens</lem> <rdg wit="A 1">educens A 1</rdg></app></note> eos in lucum<note><app><lem>lucum</lem> <rdg wit="A 2a, B, C">locum A 2a, B, C</rdg></app></note> iuxta flumen Alb<note><app><lem>Alb</lem> <rdg wit="A 1a, 4a, C 1a">so A 1a, 4a, C 1a</rdg> <rdg wit="A 1">Alb, korr. von 2. Hd. Albe A 1</rdg> <rdg wit="C 1b">Alb, korr. von 2. Hd. Albea C 1b</rdg> <rdg wit="C 2a">Alb? C 2a</rdg> <rdg wit="A 2b">Albye A 2b</rdg> <rdg wit="C 2b">Albeam C 2b</rdg> <rdg wit="C 3">Albim C 3</rdg> <rdg wit="A 2a, 3a*, B">Labe A 2a, 3a*, B</rdg></app></note> atque designans locum aperit eis sui cordis secretum:<note><app><lem>secretum</lem> <rdg wit="A 3a">secreta A 3a</rdg> <rdg wit="B">om. B</rdg> <rdg wit="C">vero C</rdg></app></note> <quote>Hic</quote>, inquiens, <quote>volo et iubeo, ut mihi opere Romano edificetis murum urbis nimis altum per girum.</quote> Ad hec illi: <quote>Nos qui sumus</quote>, inquiunt, <quote>populi fauces et tenemus dignitatum fasces, nos tibi abrenunciamus, quia neque scimus neque volumus fecere.<note><app><lem>fecere</lem> <rdg wit="A 1, 2a">facere, korr. fecere A 1, 2a</rdg> <rdg wit="A 4a">facere consueverunt A 4a</rdg></app></note> Ecce in tuis conspectibus<note><app><lem>conspectibus</lem> <rdg wit="B">aspectibus B</rdg></app></note> assistimus<note><app><lem>assistimus</lem> <rdg wit="A 1">consistimus A 1</rdg></app></note> et potius tuo gladio quam inportabili servitutis<note><app><lem>servitutis</lem> <rdg wit="A 1, 2a">servituti, korr. -tutis A 1, 2a</rdg> <rdg wit="A 1a, 2b, B, C 1a">servituti A 1a, 2b, B, C 1a</rdg></app></note> iugo nostra colla submittimus. Fac, quod velis, non enim tuis obtemperabimus<note><app><lem>obtemperabimus</lem> <rdg wit="A 1a, B, C, C 3">obtemperamus A 1a, B, C (bi über der Zeile nachgetragen C 3)</rdg></app></note> <pb ed="2" n="14r"/> iussis.</quote> Tunc dux<note><app><lem>dux</lem> <rdg wit="A 3a">dux Bolezlaus A 3a</rdg></app></note> diram exarsit in iram et prosiliens stetit in putrido trunco, qui forte tunc ibi iacuit in luco,<note><app><lem>luco</lem> <rdg wit="C 3">luco, korr. luto C 3</rdg> <rdg wit="C 1b, 2b">luto C 1b, 2b</rdg></app></note> et evaginato gladio dixit: <quote>O ignavi et patrum ignavorum filii, si non estis semiviri aut non viliores peripsimate<note>Vgl. I. Cor. 4, 13.</note> piri, factis dicta comprobate et utrum gladio an servitutis iugo sit levius<note><app><lem>levius</lem> <rdg wit="A 1">levi?, korr. levi A 1</rdg></app></note> colla submittere, temptate.</quote> Erat res spectaculo digna et audacis procacitate ducis ammiranda. Nam si mille dextras in uno corpore armatas<note><app><lem>armatas</lem> <rdg wit="A 3a">ac armatas A 3a</rdg></app></note> haberet, non in tantum tanta turma hominum trepidaret. Quos ut vidit dux<note><app><lem>dux</lem> <rdg wit="A 3a">dux Bolezlaus A 3a</rdg></app></note> buxo pre timore pallidiores,<note><bibl>Ov. Met. XI, 417:</bibl> <q>buxo ... simillimus ... pallor.</q></note><note><bibl>Nemes. Ecl. II, 41:</bibl> <q>pallidior buxo.</q></note> unum, qui fuit primus inter seniores, apperehendens per cincinnos<note><app><lem>cincinos</lem> <rdg wit="A 2b, 3, 4a, B, C 3">so A 2b, 3, 4a, B, C 3</rdg> <rdg wit="A 1">cin*inos, korr. cincinos A 1</rdg> <rdg wit="A 1a, 2a, C 2a">cinninos A 1a, 2a, C 2a</rdg> <rdg wit="C 1a">cinninos, korr. cincimos C 1a</rdg> <rdg wit="C 1b">**|ncinnos, korr. cincinnosC 1b</rdg> <rdg wit="C 2b">ˉcncimos C 2b</rdg></app></note><note><bibl>Ezech. 8, 3:</bibl> <q>apprehendit me in cincinno capitis mei.</q></note> verticis, ut fortius valuit, percuciens amputavit<note><app><lem>amputavit</lem> <rdg wit="A 1, 4a, C 1, 2a, 3">amputat A 1, 4a, C 1, 2a, 3</rdg></app></note> ceu teneri<note><app><lem>teneri</lem> <rdg wit="A 1">tenere A 1</rdg> <rdg wit="C 1b, 2b">teneris C 1b, 2b</rdg></app></note> papaveris caput<note>Vgl. oben S. 28, N. 5.</note> et inquit: <quote>Sic volo, sic faciam, sit pro ratione voluntas.<note><bibl>Iuven. VI, 223:</bibl> <q>Hoc volo, sic iubeo, stat p. r. v.</q></note></quote> Ceteri hoc cernentes sero penitentia ducti<note>Siehe S. 33, N. 2.</note> ceciderunt ad genua ducis<note><app><lem>ducis</lem> <rdg wit="A 3">ducis Bolizlai A 3</rdg></app></note> veniam cum lacrimis postulantes. <quote>Iam,</quote> inquiunt, <quote>domine, nostris parce culpis, iam per omnia tuis obtemperabimus iussis, iam ultro facimus,<note><app><lem>facimus</lem> <rdg wit="C 3">facimus, korr. faciemus C 3</rdg></app></note> quecumque velis, ne sis nobis ultra crudelis.</quote> Et statim ad ducis voluntatem edificant civitatem spisso et alto muro opere Romano, sicut hodie cernitur, que ex nomine sui conditoris Bolezlau dicitur.<note><app><lem>Bolezlau dicitur</lem> <rdg>A 3a fügt hinzu: Eodem anno Heinricus rex Abottritos subiegit.</rdg></app><note>Vgl. G. Waitz, Jahrbücher unter K. Heinrich I., S. 142, N. 4.</note></note></p>
</div>
<div n="1.2.20">
<head>Capitulum vicesimum</head>
<p>Anno dominice incarnationis DCCCCXXXIII. Ungari orientales<note><app><lem>orientales</lem> <rdg wit="A 1">origentales, korr. orient. A 1</rdg></app></note> Francos et Alamanniam<note><app><lem>Alamanniam</lem> <rdg wit="C 1, 3">Alman(n)iam C 1, 3</rdg></app></note> atque Galliam devastantes per Italiam<note><app><lem>Italiam</lem> <rdg wit="A 2b, C 1, 2">Ytal. öfter A 2b, C 1, 2</rdg></app></note> redierunt.</p>
<p>Anno dominice incarnationis DCCCCXXXIIII. Heinricus<note><app><lem>Heinricus</lem> <rdg wit="A 2a*">Heinrichus A 2a*</rdg> <rdg wit="B">Hinricus B</rdg></app></note> rex Ungaros multa cede prostravit pluresque ex iis comprehendit.</p>
<p>Anno<note><app><lem>Anno</lem> <rdg wit="C 3">Anno sequenti C 3 und so weiter</rdg></app></note> dominice incarnationis DCCCCXXXV. Heinricus rex paralysi percutitur.</p>
<p>Anno dominice incarnationis DCCCCXXXVI. Obiit Heinricus rex, cui successit<note><app><lem>successit</lem> <rdg wit="A 3a">successit in regnum A 3a</rdg></app></note> filius eius Otto imperator.</p>
<p>Anno dominice incarnationis DCCCCXXXVII. Arnolfus dux Bauariorum<note><app><lem>Bauariorum</lem> <rdg wit="A 1, 1a, C 2b">so A 1, 1a, C 2b</rdg> <rdg wit="A 3a, C 1">Baw(v)arorum A 3a, C 1</rdg> <rdg wit="C 2a, 3">Bawariorum C 2a, 3</rdg> <rdg wit="A 2">Bawar A 2</rdg> <rdg wit="B">obiit Arn. rex Bauuarie B</rdg> <rdg wit="*">Bavariorum *</rdg></app></note> obiit.</p>
<p>Anno dominice incarnationis DCCCCXXXVIII. Ungari iterum a Saxonibus multa cede devastantur,<note><app><lem>devastantur</lem> <rdg wit="A 2">vastantur A 2</rdg></app></note> et<note><app><lem>et</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> filii ducis Arnolfi regi rebellant<note><app><lem>rebellant</lem> <rdg wit="C 1, 2">debellant C 1, 2</rdg></app></note> Ottoni.</p>
<p>Anno dominice incarnationis DCCCCXXXVIIII. Hludouicus<note><app><lem>Hludouicus</lem> <rdg wit="A 1">so A 1</rdg> <rdg wit="C 2">Hludowicus C 2</rdg> <rdg wit="A 1a, B, C 1b, 3">Ludou(v)icus A 1a, B, C 1b, 3</rdg> <rdg wit="A 2, 3a, C 1a, 2b">Ludw(u)icus A 2, 3a, C 1a, 2b</rdg></app></note> rex Gerpirgam, viduam Gisalberti,<note><app><lem>Gisalberti</lem> <rdg wit="A 1a, 2a, B, C 1a, 2, 3">so A 1a, 2a, B, C 1a, 2, 3</rdg> <rdg wit="A 1">Gisab**erti A 1</rdg> <rdg wit="A 3a, C 1b">Giselberti A 3a, C 1b</rdg> <rdg wit="A 2b">Gysalb A 2b</rdg></app></note> duxit uxorem.<note>A 3a fügt hinzu: Eodem anno cometes apparuit.<note>Vgl. Köpke-Dümmler S. 99, N. 1.</note></note></p>
<p>Anno dominice incarnationis DCCCCXXXX. Heinrico, fratri regis, Lothariensis<note><app><lem>Lothariensis</lem> <rdg wit="B, C 1a">Lotar. B C 1a</rdg></app></note> ducatus<note>Lothringen.</note> committitur et eodem anno inde expellitur.</p>
<p>Anno dominice<note><app><lem>dominice</lem> <rdg wit="A 1">dom. inc. DCCCCXXXXI fehlt A 1</rdg></app></note> incarnationis DCCCCXXXXI. Heinricus, frater regis,<note><app><lem>regis</lem> <rdg wit="C 3">Ottonis (f), korr. regis (Ottonis über der Zeile) C 3</rdg></app></note> cum quibusdam Saxonibus contra regem conspirat, sed nil nocere potuit.</p>
<p>Anno dominice incarnationis DCCCCXXXXII. Sidus simile comete per XIIII noctes visum est et inmensa mortalitas boum<note><app><lem>boum</lem> <rdg wit="A 1, C 2a">bovum A 1, C 2a</rdg></app></note> secuta est.</p>
<p>Anno dominice incarnationis DCCCCXXXXIII. Otto dux obiit, cui Conradus,<note><app><lem>Conradus</lem> <rdg wit="A 2b">Chunr. A 2b</rdg> <rdg wit="A 3a">Cůnr. A 3a öfter</rdg></app></note> filius Werinheri,<note><app><lem>Werinheri</lem> <rdg wit="A 2b, 3a, C 1, C 1a">Wernheri A 2b, 3a, C 1 (Vern. C 1a)</rdg> <rdg wit="C 3">Werinheri, korr. Wernh. C 3</rdg> <rdg wit="B">Verneri B</rdg> <rdg wit="A 2a">Werinnri A 2a</rdg> <rdg wit="A 1a">Werinheri – successit fehlt A 1a</rdg></app></note> in ducatum<note><app><lem>ducatum</lem> <rdg wit="C 3">ducatu C 3</rdg></app></note><note>Lothringen.</note> successit.<note><app><lem>successit</lem> <rdg wit="A 1a">Werinheri – successit fehlt A 1a</rdg></app></note></p>
<p>Anno dominice incarnationis DCCCCXXXXIIII. Ungari a Carantanis<note><app><lem>Carantanis</lem> <rdg wit="B, C 1b">Carinthiis B, C 1b</rdg></app></note> multa cede mactantur.</p>
<p>Anno dominice incarnationis DCCCCXXXXV. Bertoldus,<note><app><lem>Bertoldus</lem> <rdg wit="A 2, B, C 2*">Bertholdus A 2, B, C 2*</rdg> <rdg wit="A 1">Berdoldus A 1</rdg> <rdg wit="C 1">Pertoldus C 1</rdg></app></note> dux Bauariensis,<note><app><lem>Bauariensis</lem> <rdg wit="A 2a">Bauuar. A 2a</rdg> <rdg wit="A 3a*">Bawar. A 3a*</rdg> <rdg wit="B">Bauuarie B</rdg> <rdg wit="C 1b">Bauarie C 1b</rdg> <rdg wit="C 3">Bauariens, korr. Bauariae C 3</rdg></app></note> obiit, cui Heinricus, frater regis, successit.</p>
<p>Anno dominice incarnationis DCCCCXXXXVI. Hludouicus<note><app><lem>Hludouicus</lem> <rdg wit="A 1">so A 1</rdg> <rdg wit="A 1a">Ludouic A 1a</rdg> <rdg wit="A 2">Ludvic A 2</rdg> <rdg wit="C 1a*">Luduic C 1a*</rdg> <rdg wit="A 3a, C 2, 3">Ludwic A 3a, C 2, 3</rdg> <rdg wit="B, C 1b">Lo(u)dovic B, C 1b</rdg></app></note> rex a suis<note><app><lem>suis</lem> <rdg wit="A 3a">suo A 3a</rdg> <rdg wit="A 2, 2b">rex expell. regno A 2 (a regno 2b)</rdg></app></note> regno expellitur.<note>Vgl. G. Waitz, Jahrbücher unter K. Heinrich I., S. 142, N. 4.</note></p>
<p>Anno dominice incarnationis DCCCCXXXXVII. Domna Edgid<note><app><lem>Egdid</lem> <rdg wit="A 3a">hegdyd A 3a</rdg> <rdg wit="B">Edid B</rdg></app></note> regina obiit.<note>Sie starb 26. Januar 946; vgl. Köpke-Dümmler a. a. O. S. 146, N. 3.</note></p>
<p>Anno dominice incarnationis DCCCCXXXXVIII. Sinodus<note><app><lem>Sinodus</lem> <rdg wit="A 1a">sinodus – est fehlt A 1a</rdg></app></note> in Inglenheim<note><app><lem>Inglenheim</lem> <rdg wit="A 3a">Inglinheim A 3a</rdg></app></note> a<note><app><lem>a</lem> <rdg wit="C 1a">a –est ausradiert C 1a</rdg></app></note> XXXIIII<note><app><lem>XXXIIII</lem> <rdg wit="B*">XXXIIII numero B*</rdg></app></note> episcopis habita est.<note><app><lem>est</lem> <rdg wit="A 1a">sinodus – est fehlt A 1a</rdg></app></note></p>
<p>Anno dominice incarnationis DCCCCXXXXIX. Liudolfo,<note><app><lem>Luidolfo</lem> <rdg wit="A 1, C 1a">so A 1, C 1a</rdg> <rdg wit="C 3">Liudolfo, korr. Lud. C 3</rdg> <rdg wit="A 2a">Ludofo, korr. Ludolfo A 2a</rdg> <rdg wit="">rdg witLudolfo die übrigen</rdg></app></note> filio regis, Machtildis<note><app><lem>Machtildis</lem> <rdg wit="B">Mehtildis B</rdg></app></note> filia nascitur.<note><app><lem>nascitur</lem> <rdg wit="A 1a">Liud. – nasc. fehlt A 1a</rdg></app></note></p>
<p>Anno dominice incarnationis DCCCCL. Dux Boemorum Bolezlaus <pb ed="2" n="14v"/> regi rebellabat,<note><app><lem>rebellabat</lem> <rdg wit="A 2">rebellat A 2</rdg> <rdg wit="B">rebellavit B</rdg></app></note> quem rex valida manu adiit sueque per omnia dicioni subdidit.<note><app><lem>subdidit</lem> <rdg wit="B">subiugavit B</rdg></app></note><note>Vgl. die meiner Gesch. Böhmens und Mährens S. 105, N. 2.</note></p>
<p>Anno dominice incarnationis DCCCCLI. Rex<note><app><lem>Rex</lem> <rdg wit="A 1a">Rex – perr. fehlt A 1a</rdg></app></note> Otto in Italiam perrexit.<note><app><lem>perrexit</lem> <rdg wit="A 1a">Rex – perr. fehlt A 1a</rdg></app></note></p>
<p>Anno dominice incarnationis DCCCCLII.<note><app><lem>DCCCCLII</lem> <rdg wit="A 3">Die einzelnen Jahre von 952 bis 966 werden in den Hss., außser C 3, wo sie fehlen, bald neben-, bald untereinander ausgeschrieben</rdg> <rdg wit="A 3a">A 3a hat statt DCCCCLII noch einmal DCCCCLI und bleibt fortan bis zum Ende des Kapitels um eine Einheit zurück.</rdg> <rdg wit="C 1a">Zum Jahr DCCCCLII fügt C 1a hinzu: de rubo uva – equivocatio (S. 42, Z. 4-9).</rdg></app></note><note><app><lem> Anno dominice incarnationis DCCCCLII </lem> <rdg wit="A 3a">A 3a f¨gt hinzu zum Jahre DCCCCLIX (=DCCCCLVIII): Sigum crucis in vestimentis hominum apparuit; illis autem, qui derisui illud habebant, mortem inferens, illis autem, qui pie et religiose illud venerabantur, nil mali intulit.</rdg> <rdg wit="A 3a">Zum Jahre DCCCCLXI (=DCCCCLX): Isto anno venerunt legati Ruscie gentis ad regem Ottonem et deprecati sunt eum, ut aliquem suorum episcoporum transmitterent, qui eis ostenderet viam veritatis; et professi sunt, se velle recedere a paganico ritu et accipere nomen et religionem postea eventus rei probavit, quia ille predictus episcopus non evasit letale periculam ab insidiis illorum.</rdg> <rdg wit="A 3a">Zum Jahre DCCCCLXIII (=DCCCCLXII): Tuto episcopus Ratisponensis ecclesie obiit.<note>T. Starb 930; vgl. Waitz, K. Heinrich I., S. 143, N. 1.</note></rdg> <rdg wit="A 3a">Zum Jahre DCCCCLXIIII (=DCCCCLXIII): Magnum synodale concilium factum est Rome in ecclesia sancti Petri apostoli; ibique presidebat Otto imperator augustus cum magna multitudine episcoporum, abbatum, monachorum, prepositorum, clericorum, illicque comissus in Saxoniamque est deductus illicque vitam finivit. Et ipso in anno mortalitas invasit exercitum Ottonis imperatoris.</rdg></app></note></p>
<p>....................................................................</p>
<p>Anno dominice incarnationis DCCCCLXVI.</p>
</div>
<div n="1.2.21">
<head>Capitulum vicesimum primum</head>
<p>Anno dominice incarnationis DCCCCLXVII.<note><app><lem>DCCCCLXVII</lem> <rdg wit="A 1">DCCCCLXII A 1</rdg> <rdg wit="A 3a">DCCCCLXVI (s. oben Anm. m) A 3a</rdg> <rdg wit="">worauf in gleicher Weise wie bisher die bloßen Jahreszahlen folgen: A. d. 967 – 972, so daß der Tod Boleslaus´ zum J. 972 gesetzt erscheinst, worauf A. Huber, Gesch. Österreichs I, 161, N. 3 Gewicht gelegt hat.</rdg></app></note> Id. Iulii dux, cui agnomen<note><app><lem>agnomen</lem> <rdg wit="C 3">cognomen C 3</rdg> <rdg wit="A 2b">nomen A 2b</rdg></app></note> sevus Bolezlaus, male mercatum fraterno sanguine ducatum cum vita amisit. Cui<note><app><lem>Cui</lem> <rdg wit="A 3a">cuius A 3a</rdg></app></note> filius eius equivocus in principatum successit, multum dissimilis patri moribus bonis et conversatione spiritali.<note><app><lem>spiritali</lem> <rdg wit="A 1a, 2, 4a, B, C*">spirituali A 1a, 2, 4a, B, C*</rdg></app></note> O mira Dei clementia! O quam incomprehensibilia eius sunt iudicia!<note><bibl>Rom. 11, 33:</bibl> <q>O .. quam inc. sunt iud. eius.</q></note> Ecce de<note>Vgl. S. 41, N. m.</note> rubo uva,<note><bibl>Matth. 7, 16:</bibl> <q>Numquid colligunt de spinis uvas, de tribulis ficus?</q></note><note><bibl>Luc. 6, 44:</bibl> <q>neque enim de sp. colligunt f. neque de rubo vindemiant uvam.</q></note> de spinis rosa, de tribulis ficus gignitur generosa; videlicet de fratricida prodit christicola, de lupo agnus,<note><bibl>Luc. 10, 3:</bibl> <q>Ecce ego mitto vos sicut agnos inter lupos.</q></note> de tyranno modestus, de impio Bolezlao pius nascitur secundus <seg rend="verse">Bolezlaus, dux nulli probitate secundus.</seg> Neque eum contaminat iniqui patris equivocatio, in quo verus Christi fervebat amor et pura dilectio; nam sicut multi nomina sanctorum sortiuntur<note><app><lem>sortiuntur</lem> <rdg wit="A 1">sociuntur A 1</rdg></app></note> nec tamen sanctitatem assequuntur, quoniam neque sanctitas neque iniquitas ex nomine, sed <pb ed="2" n="15r"/> pro merito hec utraque dinoscuntur<note><app><lem>dinoscuntur</lem> <rdg wit="A 1">disnoscuntur, korr. donosc. A 1</rdg> <rdg wit="A 2a">dinoscitur A 2a</rdg> <rdg wit="A 2b">dignoscitur, korr. dinosc. A 2b</rdg></app></note> in homine.</p>
</div>
<div n="1.2.22">
<head>Capitulum vicesimum secundum</head>
<p>Erat autem iste princeps, secundus Bolezlaus, vir christianissimus, fide catholicus, pater<note><app><lem>pater</lem> <rdg wit="A 1a">pat. – susceptor fehlt A 1a</rdg></app></note> orphanorum, defensor viduarum, gementium consolator, clericorum et peregrinorum pius susceptor,<note><app><lem>susceptor</lem> <rdg wit="A 1a">pat. – susceptor fehlt A 1a</rdg></app></note> ecclesiarum Dei<note>Zu diesen Anklängen an Regino vgl. Loserth, Studien zu Cosmas a. a. O. S. 12 ff.</note>  precipuus fundator. Nam ut in privilegio ecclesie sancti Georgii<note><app><lem>Georgii</lem> <rdg wit="A 2a*">Georii A 2a*</rdg></app></note><note>Von einer solchen Urkunde hat sich sonst keine Nachricht erhalten.</note> legimus, XX ecclesia christiane religioni credulus erexit et eas omnibus utilitatibus, que pertinent ad ecclesiasticos usus, sufficienter ampliavit. Huius fuit germana soror nomine Mlada, virgo Deo devota, sacris<note><app><lem>sacris</lem> <rdg wit="A 1a">s. l. er. fehlt A 1a</rdg></app></note> litteris erudita, christiane religioni dedita, humilitate<note><app><lem>humilitate</lem> <rdg wit="A 1a">hum. – larga fehlt A 1a</rdg></app></note> predita, alloquio blanda, pauperibus et orphanis fautrix larga<note><app><lem>larga</lem> <rdg wit="A 1a">hum. – larga fehlt A 1a</rdg></app></note>  ac omni morum honestate decorata. Que dum causa orationis Romam veniret,<note><app><lem>veniret</lem> <rdg wit="A 3a">veniret ad limina ss. apostolorum Petri et Pauli A 3a</rdg></app></note> benigne ab apostolico<note>P. Johannes XIII (965 – 972).</note> suscipitur; ubi tempore aliquanto degens monasticis sat disciplinis imbuitur, et ad ultimum domnus papa suorum cardinalium consilio, immo volens nove ecclesie benigno<note><app><lem>benigno</lem> <rdg wit="A 3a, B, C 2">benigne A 3a, B, C 2</rdg></app></note>  subvenire suffragio, consecrat eam abbatissam<note><app><lem>abbatissam</lem> <rdg wit="A 1">abb*|**nā, korr. von 2. Hd. abbatissā A 1</rdg></app></note>  mutato nomine Mariam, dans ei sancti Benedicti regulam et abbacialem virgam. Post hec nova abbatissa novam et sanctam illatura<note><app><lem>illatura</lem> <rdg wit="A 1">alatura A 1</rdg> <rdg wit="C 3">illatam C 3</rdg></app></note>  Boemie terre monachicam regulam accepta licentia et benedictione apostolica equitat in dulcem patriam cum suo comitatu valde letificato. Ventum erat ad regiam urbem Pragam, et dux Bolezlaus diu desideratam honorifice recepit sororem amantissimam et inter se manibus consertis subeunt regalia tecta;<note><bibl>Veg. Aen. VI, 13:</bibl> <q>iam subeunt Triviae lucos atque aurea tecta.</q></note> ubi simul residentes diu mutuis alternatim sermonibus dum fruuntur, dum multa, que vidit Rome sive audivit relatione digna<note><app><lem>digna</lem> <rdg wit="A 3a">digna et adm. fehlt A 3a</rdg></app></note> et admiratione, fratri suo refert, insuper literas ex parte apostolici sibi directas obtulit,<note><app><lem>obtulit</lem> <rdg wit="C 3">tradidit übergeschrieben obtulit C 3</rdg></app></note> quarum<note><app><lem>quarum</lem> <rdg wit="A 1a">quarum – incanonizamus quo (Z. 23) fehlt A 1a</rdg></app></note> formula huismodi fuit:<note>Die Urkunde ist entsprechend den Ausf¨hrungen H. Spangenbergs, Die Gründung des Bistums Prag, in: Hist. Jahrbuch der Görres-Gesellschaft XXI (1900), 765 als Fälschung saec. XI. mit genauer Literaturangabe abgedruckt: Cod. dipl. regni Bohemiae 1 (1907), 342, n. 371. Vgl. dazu noch meine Gesch. Böhmens und Mährens S. 84, N. 1; Novotný Č. D. I, 1, 584; s. auch unten S. 44, N. 1.</note> <q>Iohannes,<note><app><lem>Iohannes</lem> <rdg wit="(A 4)">Iohannes episcopus (A 4)</rdg></app></note> servus servorum Dei, Bolezlao catholice fidei alumno apostolicam benedictionem. Iustum est benivolas aures iustis accomodare peticionibus; quia Deus est iusticia et, qui diligunt eum,<note><app><lem>eum</lem> <rdg wit="A 1, 4">so A 1, 4</rdg> <rdg wit="C 3">deum, übergeschrieben eum C 3; deum die übrigen</rdg></app></note> iustificabuntur et omnia diligentibus Dei iusticiam cooperantur in bonum.<note><bibl>Rom. 8, 28:</bibl> <q>diligentibus Deum omnia c. i. b.</q></note> Filia nostra, tua relativa,<note>Das Wort relativus wird öfter auf Verwandschaftsverhältnise bezogen, vgl. Martianus Capella IV, 111: dicuntur relativi tribus modis, aut alicui ut filius, aut alicui ut vicinus, aut ad aliquid ut duplum; SS. VIII, 205, 22: Otto secundus maximi augusti Ottonis relativus. Der Ann. Saxo (SS. VI, 619, 46) hat es hier wohl richtig durch soror tua ersetzt (vgl. auch meine Gesch. Böhmens und Mährens S. 82). Dobner hingegen (Annales IV, 171) ergänzte aus dem vorangehenden filia auch zu relativa dasselbe Wort und vermutete mit Unrecht, daß das Schreiben an H. Boleslaus I. gesendet worden sei, worin ihm auch H. Spangenberg (S. 765 mit N. 4) zustimmt, ebenso Novotný Č. D. I, 585, N. 1.</note> nomine Mlada, que <pb ed="2" n="15v"/> et Maria, inter ceteras haud abnegandas peticiones cordi nostro dulces intulit ex parte tui preces, scilicet ut<note><app><lem>ut</lem> <rdg wit="A 1">in, korr. ut A 1</rdg></app></note> nostro assensu in tuo principatu ad laudem et gloriam Dei ecclesie liceret fieri episcopatum.<note><app><lem>episcopatum</lem> <rdg wit="A 3a, B, C 1a">episcopatus A 3a, B, C 1a</rdg></app></note> Quod nos utique leto animo suscipientes, Deo grates<note><app><lem>grates</lem> <rdg wit="A 2*">gratias A 2*</rdg></app></note> retulimus, qui suam ecclesiam semper et ubique dilatat et magnificat in omnibus nationibus. Unde apostolica auctoritate et sancti Petri principis apostolorum potestate, cuius, licet indigni, tamen sumus vicarii, annuimus et collaudamus atque incanonizamus,<note><app><lem>incanonizamus</lem> <rdg wit="A 1a">quarum – incanonizamus quo (Z. 23) fehlt A 1a</rdg></app></note> quo<note><app><lem>quo</lem> <rdg wit="A 2a, C 3">quod A 2a, C 3</rdg></app></note> ad ecclesiam sancti Viti et sancti Wencezlai<note><app><lem>Wencezlai</lem> <rdg wit="A 2a">so A 2a</rdg> <rdg wit="A 4a*">sancti Viti et Wenc. (et über der Zeile nachgetragen) A 4a*</rdg> <rdg wit="A 1, C 1a">sancti Viti. Wenc. A 1, C 1a</rdg> <rdg wit="A 1a, C 1b, 2, 3">sanctorum Viti Wenc. A 1a, C 1b, 2, 3</rdg> <rdg wit="(A 4), B">sanctorum Viti et Wenc. (A 4), B</rdg> <rdg wit="A 3a">sanctorum Viti Wenc. Adalberti A 3a</rdg></app></note> martirum<note><app><lem>martirum</lem> <rdg wit="C 1a">fehlt C 1a</rdg></app></note> fiat sedes episcopalis, ad ecclesiam vero sancti Georgii<note><app><lem>Georgii</lem> <rdg wit="A 2a*">Georii A 2a*</rdg></app></note> martiris, sub regula sancti Benedicti et<note><app><lem>et</lem> <rdg wit="A 1a">et – Marie fehlt A 1a</rdg></app></note> obedientia filie nostre, abbatisse Marie<note><app><lem>Marie</lem> <rdg wit="A 1a">et – Marie fehlt A 1a</rdg></app></note> constituatur congregatio sanctimonialium.<note><app><lem>sanctimonialium</lem> <rdg wit="A 2">monialium A 2</rdg></app></note> Veruntamen<note><app><lem>Veruntamen</lem> <rdg wit="A 1a">veruntamen – sufficiat. Vale fehlt A 1a</rdg></app></note>  non secundum ritus aut sectam Bulgarie gentis vel Ruzie,<note><app><lem>Ruzie</lem> <rdg wit="A 3a, 4">Ruscie A 3a (vgl. S. 41, Z. 23), 4</rdg> <rdg wit="C 1b">Rusie C 1b</rdg> <rdg wit="C 2b">Rusie C 2b</rdg></app></note> aut Sclavonice<note><app><lem>Sclavonice</lem> <rdg wit="A 2b, C 3">slav. A 2b, C 3</rdg></app></note> lingue,<note><app><lem>lingue</lem> <rdg wit="A 1, 2b">lingue fehlt A 1, 2b</rdg></app></note> sed magis sequens<note><app><lem>sequens</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg> <rdg wit="A 3a">sequentes A 3a</rdg></app></note> instituta et decreta apostolica unum pociorem tocius ecclesie ad placitum eligas in hoc opus clericum Latinis adprime literis eruditum, qui verbi vomere novalia cordis gentilium scindere et triticum bone<note><app><lem>bone</lem> <rdg wit="A 1">bene A 1</rdg> <rdg wit="A 2a">bene, korr. bone A 2a</rdg></app></note> operationis serere atque manipulos frugum vestre fidei Christo reportare sufficiat. Vale.<note><app><lem>Vale</lem> <rdg wit="A 1a">veruntamen – sufficiat. Vale fehlt A 1a</rdg></app></note></q> Et statim, ut iussam fuerat, consilio ducis et abbatisse ecclesia<note><app><lem>ecclesia</lem> <rdg wit="A 2a">am Rande A 2a</rdg> <rdg wit="A 1*">s. V. eccl. A 1a</rdg></app></note> sancti Viti decernitur futuru episcopo,<note>An neuerer Literatur über die viel erörterte Frage der Prager Bistumsgründung vgl. K. Uhlirz, Jahrbücher unter K. Otto II. und Otto III., Bd. I (Leipzig 1902), Exk. 2, der sich auch mit den letzten Ausführungen von Spangenberg (s. oben S. 43, N. 2) und von W. Schulte, Die Gründung des Bistums Prag, in: Hist. Jahrbuch der Görres-Gessellschaft XXII (1901), 285 auseinandersetzt. Unbekannte blieb ihnen der Aufsatz von M. Dvořak, O listině papeže Jana XIII v kronice Kosmově [Über die Urkunde P. Johanns XIII. in der Chronik des Cosmas] in: Sitzungsber. der k. böhm. Gessellschaft der Wiss. Jahrg. 1899 (Prag 1900), n. XII, in dem der Nachweis versucht wird, daß Cosmas die Urkunde P. Johanns nach einer älteren Vorlage in diese Form gebracht habe. Ferner vgl. A. Naegele, Die Gründung des Bistums Prag und deren nächste religiös-kirchliche und politisch-nationale Bedeutung, in: Deutsche Arbeit Jahrg. IX (Prag 1910), 395 ff.</note> ecclesia vero sancti Georgii martiris ad presens datur abbatisse ducis sorori Marie.</p>
</div>
<div n="1.2.23">
<head>Capitulum vicesimum tercium</head>
<p>Igitur quiadam de Saxonia vir mire eloquentie et literalis scientie, nomine Diethmarus,<note><app><lem>Diethmarus</lem> <rdg wit="A 3a, B, C 3">so A 3a, B, C 3</rdg> <rdg wit="C 1b">Dithm., korr. Diethm., C 1b</rdg> <rdg wit="A 4a, C 2a">Dithm. A 4a immer, C 2a</rdg> <rdg wit="C 1a">Dietm. C 1a</rdg> <rdg wit="A 4">Diehtm. A 4</rdg> <rdg wit="A 2b">Dyethm. A 2b immer</rdg> <rdg wit="C 2b">Dythm. C 2b fast immer</rdg> <rdg wit="A1, 2a">Dethm. A 1 und immer 2a</rdg> <rdg wit="A 1a">Detm. A 1a öfter</rdg></app></note> presbiter promotione, monachus professione, olim in antea diebus causa orationis venerat Pragam. Qui dum ducis secundi Bolezlai deveniret ad noticiam, in brevi tempore magnam eius gratiam adeptus fuerat et amiciciam. Et quoniam Sclavonicam perfecte <note><app><lem>perfecte</lem> <rdg wit="A 1">proferre A 1</rdg> <rdg wit="A 1a, 2a, C 2b, 3">ling. perf. A 1a, 2a, C 2b, 3</rdg></app></note> linguam sciebat, hunc per suos legatos dux advocat, clerum, primates terre et populum convocat atque suis precibus et monitis efficit, ut eum sibi in episcopum omnes communi assensu<note><app><lem>assensu</lem> <rdg wit="A 2a">affectu A 2a</rdg> <rdg wit="C 3">consensu C 3</rdg></app></note> eligant. Postera autem die, ut duci placuit, favorabili<note><app><lem>favorabili</lem> <rdg wit="A 4a, C3">so A 4a, C 3; favorali die übrigen</rdg></app></note> acclamatione ab omnibus in episcopum Diethmarus<note><app><lem>Diethmarus</lem> <rdg wit="A 3a, B, C 2a, 3">so A 3a, B, C 2a, 3</rdg> <rdg wit="A 1">Diethm., korr. Dethm. A 1</rdg> <rdg wit="C 1a">Dethm. C 1a</rdg> <rdg wit="C 1b">Diethmarus – nomine (Z. 8) fehlt C 1b</rdg></app></note> eligitur et<note><app><lem>et</lem> <rdg wit="(A 4), B, C*">fehlt (A 4), B, C*</rdg> <rdg wit="A 4a">ut A 4a</rdg></app></note> ad imperatorem christia<pb ed="2" n="16r"/>nissimum Ottonem,<note>Nicht an Otto I., sondern an Otto II. muß hier gedacht werden. Die Echtheit des folgenden Briefes bestreitet K. Uhlirz, Die Errichtung des Prager Bistums, in: Mitteil. d. Vereines f. Geschichte d. Deutschen in Böhmen XXXIX (1900), 6.</note> filium Heinrici imperatoris,<note><app><lem>imperatoris</lem> <rdg wit="A 4">primi regis am Rande hinzugefügt A 4</rdg></app></note> ex parte ducis et tocius cleri atque plebis cum his transmittitur literis: <q>O<note><app><lem>O</lem> <rdg wit="A 1a">O glor. – exor. (Z. 11) fehlt A 1a</rdg></app></note> gloriosissime imperator et christiane religionis maxime cultor,<note><app><lem>cultor</lem> <rdg wit="A 2a">cultor über die Zeile später nachgetragen A 2a</rdg> <rdg wit="C 3">et amator über die Zeile hinzugefügt C 3</rdg></app></note> suscipe nostras clemens et tocius cleri atque populi preces et hunc virum per<note><app><lem>per</lem> <rdg wit="A 2a">per – Diethmarum fehlt A 2a</rdg></app></note> omnia approbatum, nomine<note><app><lem>nomine</lem> <rdg wit="C 1b">Diethmarus – nomine (Z. 8) fehlt C 1b</rdg></app></note> Diethmarum,<note><app><lem>Diethmarum</lem> <rdg wit="A 2a">per – Diethmarum fehlt A 2a</rdg></app></note> quem nobis in pastorem eligimus,<note><app><lem>eligimus</lem> <rdg wit="C 3">elegimus C 3</rdg></app></note> vestra sanctissima collaudatione ac<note><app><lem>ac</lem> <rdg wit="A 1">fehlt A 1</rdg></app></note>  iussione ut ordinetur in episcopum, suppliciter exoramus.<note><app><lem>exoramus</lem> <rdg wit="A 1a">O glor. – exor. (Z. 11) fehlt A 1a</rdg></app></note></q> Tunc imperator, sicut erat divine legis amator, consilio ducum et principum, sed precipue presulum, consulens saluti et noviati christiane plebis iussit Magontinum<note><app><lem>Magontinum</lem> <rdg wit="A 2, B, C 2b*, C 1b">Magunt. A 2, B, C 2b* immer, C 1b öfter</rdg> <rdg wit="A 4a">Mogunt. A 4a öfter</rdg></app></note> archiepiscopum,<note>Nach Catalogus epp. Argentinensium (SS. XIII, 323) ist Diethmar vom Erzb. Willigis von Mainz (975 – 1011) und Erkenbald von Stra§burg (965 – 991) zu Brumat i. Elsaß konsekriert worden, und zwar, wie Uhlirz a. a. O. S. 6, N. 1 ausführt, zwischen dem 29. Dezember 975 und 16. Januar 976. S. auch Corn. Will, Regesten z. Gesch. der Mainzer Erzbischöfe I (Innsbruck 1877), 111, n. 12.</note> qui tunc preerat curti, ut eum ordinaret in episcopum. Tunc presul<note><app><lem>presul</lem> <rdg wit="A 3a">presul venerandus Diethmarus A 3a</rdg></app></note> mitra redimitus novus novam redit letus tocius Boemie in parrochiam atque ut ventum est metropolim Pragam, iuxta altare sancti Viti<note><app><lem>Viti</lem> <rdg wit="A 3a">Viti martiris A 3a</rdg></app></note> intronizatur ab omnibus clero modulatnte: <q>Te Deum laudamus.</q> Dux autem<note><app><lem>autem</lem> <rdg wit="A 3a">autem Bolezlaus A 3a</rdg></app></note> et primates resonabant: <q>Christus<note><app><lem>Christus</lem> <rdg wit="A 2b, C">fehlt A 2b, C</rdg> <rdg wit="(A 4), B, C 3, *">Christe (A 4), B, C 3 (hier am Rand) *</rdg> <rdg wit="A 1a, 4a">Christo A 1a, 4a</rdg> <rdg wit="die übrigen">XPC die übrigen</rdg></app></note> keinado,<note><app><lem>keinado</lem> <rdg wit="A 2b">fehlt A 2b</rdg> <rdg wit="A 2a">keinando A 2a</rdg> <rdg wit="A 1a">keinādo A 1a</rdg> <rdg wit="A (4), 4a, B, C 1b, 3">keinado A (4), 4a, B und am Rande C 1b, 3</rdg> <rdg wit="A 3a">kreynat A 3a</rdg> <rdg wit="A 2a">nur A 2a fügt hinzu: kirieł und die gallihcenalle helfuent unse kyrieł (darnach: kirie eleison, und di halliegen alle h. u., kyrie eleison*)</rdg> <rdg wit="A 2b">bloß kyryeleyson A 2b</rdg></app></note><note>Über das deutsche Lied <q>Christe ginâdô</q> und über <q>Kyrie eleison</q> vgl. J. Kelle, Gesch. d. deutschen Literatur von der ältesten Zeit bis zur Mitte des 11. Jhds. I (Berlin 1892), 146, 198 u. f.; A. Kraus, Christe ginâdô a Hospodine pomiluj ny, in: Sitzungsber. der k. böhm. Gesellschaft der Wiss. Jahrg. 1897 (Prag 1898), n. XIII; Müllenhoff-Scherer, Denkmäler deutscher Poesie und Prosa, 3. Ausgabe von E. Steinmeyer, II (Berlin 1892), 156, 455.</note></q> et cetera;<note><app><lem>cetera</lem> <rdg wit="A 2">et cet. fehlt A 2</rdg></app></note> simpliciores autem et idiote clamabant<note><app><lem>clamabant</lem> <rdg wit="A 2b">fehlt A 2b</rdg> <rdg wit="C 3">am Rande nachgetragen C 3</rdg></app></note> <q>Krlessu,<note><app><lem>Krlessu</lem> <rdg wit="A 1a">kyrlessu A 1a</rdg> <rdg wit="A 2a">krilesu ter (τ) A 2a</rdg> <rdg wit="(A 4)">krlesn (A 4)</rdg> <rdg wit="A 4a">krlesu A 4a</rdg> <rdg wit="C 1b, 2a">krleyssu C 1b, 2a</rdg> <rdg wit="C 2b">krless C 2b</rdg> <rdg wit="C 1a*">kyrieleyson C 1a*; vgl. unten I. 42</rdg></app></note><note>Vgl. R. Batka, Studien zur Musikgeschichte Böhmens, in den Mitteil. d. Vereines f. Geschichte d. Deutschen in Böhmen XXXIX (1901), 175 und Zd. Nejedlý, Dějiny předhusitského zpěvu v Čechách [Gesch. des vorhusssitischen Gesanges in Böhmen], prag 1904, 239 ff. Über die Verballhornung dieses Wortes anderwärts s. Tiethmar II, 37 (23).</note></q> et sic secundum morem suum totam illam diem hylarem sumunt.</p>
<p>Anno<note><app><lem>Anno</lem> <rdg wit="A 4, 4a">anno – comes fehlt A 4, 4a</rdg></app></note> dominice incarnationis DCCCCLXVIII. Obiit Vok<note><app><lem>Vok</lem> <rdg wit="A 3a, B, C 3">Wok A 3a, B, C 3</rdg> <rdg wit="A 2">Vok obiit (comes fehlt) A 2</rdg></app></note> comes.<note><app><lem>comes</lem> <rdg wit="A 4, 4a">anno – comes fehlt A 4, 4a</rdg></app></note></p>
</div>
<div n="1.2.24">
<head>Capitulum vicesimum quartum</head>
<p>Post hec presul Diethmarus ecclesias a fidelibus in multis locis ad Dei laudem constructas consecrat et populum gentilem baptizans quam plurimum facit Christo fidelem; nec post multos dies, anno scilicet dominice incarnationis DCCCCLXVIIII,<note>Die Jahreszahl ist irrig, da das Prager Bistum nicht vor 972 begründet wurde. Auf diesen Irrtum hat schon der Ann. Saxo (SS. VI, 629 – 630), der die Kapitel 25 und 26 mit kleinen Anderungen und Auslassungen aus Cosmas übernommen hat, aufmerksam gemacht mit den Worten: Sciendum quod Cosmas, Pragensis eclesie decanus, cuius hec verba sunt, hanc electionem et consecrationem (nämlich des Bischofs Adalbert) anno d. i. 969 asscribit, cum conventus ille post bellum Sarracenorum Verone ab Ottone II. habitus, cuius ipse in eodem loco meminit, d. i. anno 983 acciderit. – Den gleichen Todestag Diethmars überliefert auch das Necrol. Bohem. (Dobner a. a. O. S. 9).</note> quarta non. Ian., vinculis<note><app><lem>vinculis</lem> <rdg wit="A 2*">vinclis A 2*</rdg></app></note> carnis absolutus<note><app><lem>absolutus</lem> <rdg wit="A 1a">absolvitur (tal. – cent- fehlt) A 1a</rdg></app></note> talentum sibi creditum Christo reportavit centuplicatum.<note><app><lem>centuplicatum</lem> <rdg wit="A 2, C 3">centuplum A 2 und über der Zeile C 3A</rdg></app></note></p>
</div>
<div n="1.2.25">
<head>Capitulum vicesimum quintum</head>
<p>Interea rediens philosophie castris,<note>Magdeburg</note> ubi decem aut plus militarat<note><app><lem>militarat</lem> <rdg wit="A 3a">militavit A 3a</rdg> <rdg wit="B">militaverat B</rdg></app></note> annis, secum haud modicam librorum copiam referens aderat spectabilis heros, nomine Woytech,<note><app><lem>Woytech</lem> <rdg wit="A 1a">Woyteh A 1a</rdg> <rdg wit="A 2a*">Wogtech A 2a*</rdg> <rdg wit="A 2b, C 1, 2b">Woyti(y)ech A 2b, C 1, 2b</rdg></app></note><note>Ausführlich handelt von diesem zweiten Prager Bischof die Vita Adalberti des sogen. Ioannes Canaparius (SS. IV, 584); vgl. über sie und die anderen Adalbert-Viten H. G. Voigt, Adalbert von Prag (Westend-Berlin 1898) und: Der Verfasser der römischen Vita des h. Adalbert (Prag 1904). – Über das Verhältnis des Cosmas zu Canaparius und die wöertlichen Entlehnungen, die von cap. 25 – 30 reichen, vgl. meinen Aufsatz <quote>Zur Lösung der Christianfrage</quote> a. a. O. S. 24 – 39.</note> adhuc ordine subdiaconus; qui velut tener agnus inter oves<note><bibl>Matth. 9, 36:</bibl> <q>sicut oves non habentes pastorem.</q></note> sui pastoris super<note><app><lem>super</lem> <rdg wit="A 2">de A 2</rdg></app></note> morte merentes sedulus exhibebat exequias funebres; orationibus diurnis instans simul et nocturnis,<note><bibl>I. Tim. 5, 5:</bibl> <q>inset obsecrationibus et orationibus nocte ac die.</q></note> animam patris universalis elemosinis commendabat Deo largis et precibus sacris. <pb ed="2" n="16v"/> Quem dux Bolezlaus et eius optimates<note><app><lem>optimates</lem> <rdg wit="A 1">obtimantes A 1</rdg></app></note> in tam bono opere devotum cernentes et in futurum devotiorem <pb ed="1" n="296r"/> fore sperantes gratia Spiritus sancti inspirante iuvenem<note><app><lem>iuvenem</lem> <rdg wit="A 3a">iuvenem Woytech A 3a</rdg></app></note> nimis renitentem rapiunt et adducunt in medium atque inquiunt: <quote>Nolis, velis, noster episcopus eris et Pragensis<note><app><lem>Pragensis</lem> <rdg wit="A 3">Prag. urbis A 3</rdg></app></note> vel invitus episcopus vocaberis. Tua nobilitas<note>S. oben S. 46, N. 4.</note> tui mores et actus optime concordant cum honore pontificatus. <seg rend="verse">Tu nobis talos a vertice notus ad imos.<note><bibl>Horat. Epist. II, 2, 4:</bibl> <q>candidus et talos a vertice pulcher ad imos.</q></note></seg> Tu bene scis nobis pandere viam, qua itur ad celestem patriam.<note><bibl>Hebr. 11, 16:</bibl> <q>patriam ... caelestem.</q></note> Iussa<note><app><lem>Iussa</lem> <rdg wit="A 1a">iussa – est fehlt A 1a</rdg></app></note> tua nobis quam posse sequi, tam velle necesse est<note><app><lem>est</lem> <rdg wit="A 1a">iussa – est fehlt A 1a</rdg></app></note>  Te dignum omnis clerus, te universus idoneum episcopatu acclamat populus.</quote>. Facta est autem hec electio non longe ab urbe Praga Levigradec<note><app><lem>Levigradec</lem> <rdg wit="A 4a">leuigradech A 4a</rdg> <rdg wit="A 1a">benigradec A 1a</rdg> <rdg wit="C 1, 2a, 3">leuigradec C 1, 2a, 3</rdg></app></note> in oppido XI. kal. Marcii, eodem quo obiit Diethmarus episcopus anno.</p>
</div>
<div n="1.2.26">
<head>Capitulum vicesimum sextum</head>
<p>Ea<note><app><lem>Ea</lem> <rdg wit="A 3a">ea vero A 3a</rdg></app></note> tempestate rediens de Saraceno bello adiit<note><app><lem>adiit</lem> <rdg wit="A 1">abiit A 1</rdg></app></note>  Veronam<note>K. Otto II. kam spätestens 6. Mai 983 nach V.; vgl. Mon. Germ., die Urkunden Otto II. (Hannover 1888), S. 343, D. 291. Doch hat sich Uhlirz, Jahrbb. unter K. Otto II. und Otto III., Bd. I, 185 gegen die Glaubwürdigkeit der Datierung dieses Stückes ausgesprochen und vorgeschlagen, non. Maii in non. Iunii zu verbessern; die Ankunft des Hofes in V. verlegt et Mitte Mai.</note> urbem precellentissimus imperator Otto secundus, pacis amator, iusticie cultor, gloriosissimo<note><app><lem>gloriosissimo</lem> <rdg wit="A 1a">glor. – victor fehlt A 1a</rdg></app></note> patre primo Ottone gloriosior, qui in omnibus preliis extitit victoriosissimus<note><app><lem>victoriosissimus</lem> <rdg wit="A 2">fehlt A 2</rdg></app></note>  victor.<note><app><lem>victor</lem> <rdg wit="A 1a">glor. – victor fehlt A 1a</rdg></app></note> Ad quem Sclavonica<note><app><lem>Sclavonica</lem> <rdg wit="C">munifica C</rdg></app></note> manus Boemie cum electo pergit episcopo, ferens ex parte ducis legationem et tocius cleri atque populi peticionem, quo imperiali nutu eorum communem confirmet electionem. Igitur serenissimus<note><app><lem>serenissimus</lem> <rdg wit="A 1, C 1a">serenimus A 1, C 1a</rdg></app></note> imperator condescendes eorum digne<note><app><lem>digne</lem> <rdg wit="A 2">fehlt A 2</rdg></app></note> peticioni III. non. Iunii dat ei anulum et pastoralem virgam<note><app><lem>virgam</lem> <rdg wit="A 2">curam A 2</rdg></app></note>   et cuius suffraganeus erat, Willigisus<note><app><lem>Willigisus</lem> <rdg wit="C 3">Willeg. C 3</rdg> <rdg wit="A 2b">Wyllig. A 2b</rdg> <rdg wit="C 2b">Vilig. C 2b</rdg></app></note> Magontinus archipresul,<note><app><lem>archipresul</lem> <rdg wit="A 3a">archiepiscopus A 3a</rdg></app></note><note>975 – 1011; in Verona nachweisbar Juni 1 – 17, wenn man von dem Zweifelhaften Datum des 29. Juni (vgl. S. 48, N. 1) absicht, nach Will a. a. O. S. 122.</note> qui ibi forte<note><app><lem>forte</lem> <rdg wit="A 3a">tunc forte A 3a</rdg></app></note> aderat, iussu imperatoris consecrat eum in episcopum nomine Adalbertum. Nam archipresul Adalbertus<note><app><lem>Adalbertus</lem> <rdg wit="A 3a">Adolb. A 3a fast immer</rdg></app></note> Magburiensis<note><app><lem>Magdeburiensis</lem> <rdg wit="A 2a*">Magidburiensis A 2a*</rdg> <rdg wit="A 3a, 4a">Magdeburgensis A 3a, 4a</rdg> <rdg wit="A 2b">Maydeburg. A 2b</rdg> <rdg wit="B, C 3">Magburg B, C 3</rdg></app></note> ecclesie<note>968 – 981</note> olim confirmans crismate hoc proprio suo vocitarat<note><app><lem>vocitarat</lem> <rdg wit="A 2">vocitavit A 2</rdg></app></note> eum nomine. Consecratus<note><app><lem>Consecratus</lem> <rdg wit="A 3a">cons. est autem s. Adalbertus A 3a</rdg></app></note> autem III. id. Iunii<note><app><lem>Iunii</lem> <rdg wit="A 3a*">III. kal. Iulii A 3a*</rdg> <rdg wit="C 2b">IIII. idus iunii C 2b</rdg> <rdg wit="A 1a">fehlt A 1a</rdg></app></note><note>Trotz der wörtlicher Anlehnung des Cosmas an Canaparius setzt er im Gegensatz zu dessen Angaben: consecratus ille festo ... Petri et Pauli (29. Juni) die Konsekration Adalberts schon auf den 11. Juni. Ich sehe um so weniger einen Grund davon abzugehen, als mit dem 29. Juni die Angabe der Vita Brunonis cap. 9 (SS. IV, 598), daß Otto II. der Konsekration beigewohnt habe (Magontinus ... Willigisus Adalberto ... venerabile caput unxit et in presencia imperatoris ad sacerdotum altitudinem provexit) nicht in Einklang zu bringen ist, denn Otto II. war schon am 20. Juni in Mantua (vgl. Mon. Germ., Die Urkunden Otto II. S. 369, D. 313); und die Annahme Voigts (Adalbert von Prag S. 258, N. 180), daß die Weihe nicht in Verona, sondern anderwärts stattyefunden habe, ist unwarscheinlich, weil der Kaiser von Verona gegen Süden, Adalbert gegen Norden zog. Die Dresdener Hs. (s. oben Z. 24, N. c) änderte die fast in allen Hss. übereinstimmende richtige Lesart in II. kal. Iul., d. i. 29. Juni, Köpke nahm sie in den Text auf, daher gilt bis heute allgemein, auch bei Uhlirz, Jahrbücher unter Otto II. S. 199, der 29. Juni als Adalberts Konsekrationstag.</note> cum suis sequacibus equitat in dulcem patriam et, ut pervenit ad civitatem<note><app><lem>civitatem</lem> <rdg wit="A 3a">sanctam civit. A 3a</rdg></app></note> Pragam nudo pede et humili corde, clero et omni plebe pre leticia modulante<note><app><lem>modulante</lem> <rdg wit="A 3a">modul. kyrieleyson A 3a</rdg></app></note> episcopalem obsedit kathedram.<note><app><lem>kathedram</lem> <rdg wit="A 1a, 3">cathed. A 1a, 3</rdg></app></note> Huius tam<note><app><lem>tam</lem> <rdg wit="A 1">hius (so) tam A 1</rdg> <rdg wit="A 4a">tam fehlt A 4a</rdg></app></note> preclari pastoris Adalberti consilio predicte atque dilecte sue sororis abbatisse Marie interventu dux Bolezlaus, quicquid presul Pragensis usque hodie in suo possidet <pb ed="2" n="17r"/> vel obtinet episcopio vel quicquid abbatissa optavit dari et fieri utilitatis in suo cenobio, gratuita utrique<note><app><lem>utrique</lem> <rdg wit="A 1">so A 1; utrisque die übrigen</rdg></app></note> concessit pietate et canonum sacra confirmavit auctoritate.</p>
</div>
<div n="1.2.27">
<head>Capitulum vicesimum septimum</head>
<p>Anno<note><app><lem>Anno</lem> <rdg wit="">Vgl. oben S. 41, N. m.</rdg></app></note> dominice incarnationis DCCCCLXX.</p>
<p>Anno dominice incarnationis DCCCCLXXI.</p>
<p>Anno dominice incarnationis DCCCCLXXII. Sanctus<note><app><lem>Sanctus</lem> <rdg wit="A 1a, 2, C 2a">sanctus – seculo fehlt A 1a, 2, C 2a</rdg> <rdg wit="A 1, C 1a, 2a">Odalr. sanctus A 1, C 1a, 2b</rdg> <rdg wit="C 3">Udalr. s., korr. Udalr. C 3</rdg> <rdg wit="*">Oudalr. sehr oft *</rdg></app></note> Ŏdalricus<note>Bischof von Ausburg, gest. 4. Juli 973</note> migravit a seculo.<note><app><lem>seculo</lem> <rdg wit="A 1a, 2, C 2a">sanctus – seculo fehlt A 1a, 2, C 2a</rdg></app></note><note>Sanctus Ǒdalricus episcopus Augustensis ecclesie migravit ab hoc seculo IIII. non. Iulii, cuius corpus sepelevit sanctus Wolfrangus (so) episcopus Ratisponensis A 3a; diese Handschrift fügt hinzu: Zum Jahr DCCCLXXIII: Otto imperator primus Theutonicorum pius, heu proh dolor, non. Mai. obiit, cui Otto, filius eiusm, successit. Zum Jahr DCCCLXXV: Hyems durissima et importune longa et idus Mai. nix magna noviter lapsa terram operiebat<note>Vgl. F. Curschmann, Hungersnöte im Mittelalter (Leipzig Studien aus dem Gebiete der Geschichte Bd. VI, Heft 1), Leipzig 1900, S. 107.</note> Eodem anno Rudbertus archiepiscopus obiit, cui Willigisus succossit.</note></p>
<p>Anno dominice incarnationis DCCCCLXXVII. Obiit Dubrauca,<note><app><lem>Dubrauca</lem> <rdg wit="B">Dubrauka B</rdg> <rdg wit="C 1b, 2">Dubrawka C 1b, 2</rdg></app></note><note>Schwester, nicht Tochter Boleslaws I.; vgl. meine Gesch. Böhmens und Mährens S. 81, N. 2. Über ihre Heirat mit Mesko vgl. M. Gumplowicz, Zur Gesch. Polens (Innsbruck 1898) S. 14, N. 2.</note> que quia nimis inproba fuit, iam mulier provecte etatis,<note><bibl>Gen. 18, 11 und sonst:</bibl> <q>provectaque aet.</q></note> cum nupsisset Poloniensi duci, peplum capitis sui deposuit et puellarem coronam sibi imposuit, quod erat magna dementia mulieris.</p>
<p>Anno dominice incarnationis DCCCCLXXVIII.</p>
<p>Anno dominice incarnationis DCCCCLXXVIIII.</p>
<p>Anno dominice incarnationis DCCCCLXXX.</p>
<p>Anno dominice incarnationis DCCCCLXXXI. Obiit<note>Hier und noch im Kap. 29 (S. 52), 30 (S. 54) lehnt sich Cosmas sachlich vielfach an die Vita Adalberti des Canaparius an; da die wörtliche Übereinstimmung mit dessen Kapiteln 1, 12, 18, 22, 25, 26 aber nur gering ist, wurde sie in unserem Text nicht durch Petitdruck bezeichnet.</note> Zlaunic,<note><app><lem>Zlaunic</lem> <rdg wit="A 3a">Zlaunik dux A 3a</rdg> <rdg wit="A 1a, B, C 2a">Zlaunik A 1a, B, C 2a</rdg> <rdg wit="C 3">Zlaunik, übergeschrieben Slawnijk C 3</rdg> <rdg wit="A 2a*">Slau(v)nic A 2a*</rdg> <rdg wit="A 2b, C 1, 2b">Slawni(y)k A 2b, C 1, 2b</rdg></app></note><note>Von ihm sagt Bruno, Vitu Adalberti Kap. 1: qui tangit reges linea sanguinis, quem longe lateque iura dantem hodie tremunt populi, Heinrico regi accessit proximus nepos; vgl. dazu J. Loserth im Archiv f. österreich. Geschichte LXV, 19 f. und Voigt, Adalbert S. 215, N. 88. Das Datum XV. kal. Apr. (s. oben Z. 29, N. c.) hat auch ein Brewnower Nekrolog, s. Truhlař im Věstník česk. akad. VIII (Prag 1899), 452.</note> pater sancti Adalberti,<note><app><lem>Adalberti</lem> <rdg wit="A 3a">Adelberti XV. kl. aprilis A 3a</rdg></app></note> cuius de moribus et vita licet plurima eniteant memorie<note><app><lem>memorie</lem> <rdg wit="C 3">memoria C 3</rdg> <rdg wit="A 1">memoria, korr. –rie A 1</rdg></app></note> digna, ex quibus tamen ut referamus pauca, cepta intermittimus nostra. Erat enim vir letissimus ad omnes facie, in consiliis serenissimus mente, alloquiis blandissimus,<note>Wegen der Ähnlichkeit dieser Charakteristik mit jener H. Boleslaws II. (s. oben S. 42, Z. 14) vgl. M. Manitius a. a. O. S. 482.</note> locuples diviciis quam secularibus tam spiritualibus. In domo illius honestas fulgebat et sincera dilectio, iudiciorum rectitudo et procerum multitudo. In operibus eius erat legum cognitio, pauperum refectio, merentium consolatio, peregrinorum receptio, viduarum et orphanorum<note><app><lem>orphanorum</lem> <rdg wit="A 3a">et orph. fehlt A 3a</rdg></app></note> defensio. Huius tam insignis ducis metropolis fuit Lubic<note><app><lem>Lubic</lem> <rdg wit="C 1b">Lubik C 1b, immer</rdg> <rdg wit="A 2b">Lubycz A 2b immer</rdg> <rdg wit="C 2b">libet C 2b</rdg> <rdg wit="A 1a">Bubic A 1a</rdg></app></note> sita loco, ubi amnis Cidlina<note><app><lem>Cidlina</lem> <rdg wit="A 2a, 3a*">Cydlina A 2a, 3a*</rdg> <rdg wit="A 2b">Cydelnia A 2b</rdg> <rdg wit="A 1a, C 1, 2a, 3, A 1">Cidlinia A 1a, C 1, 2a, 3 und –nia, korr. –na A 1</rdg></app></note> nomen perdit suum intrans liberioris aque in fluvium Labe.<note><app><lem>Labe</lem> <rdg wit="A 1a">Albea über der Zeile von 2. Hd. A 1a</rdg></app></note> Habuit autem principatus<note><app><lem>principatus</lem> <rdg wit="A 1, C 2a">sui princ. sui A 1, C 2a</rdg> <rdg wit="A 1a, 2, B, C 1a*">sui pronc. A 1a, 2, B, C 1a*</rdg></app></note> sui hos terminos: ad occidentalem plagam contra Boemiam rivulum Surina<note><app><lem>Surina</lem> <rdg wit="A 1">Surina, korr. Sirina A 1</rdg></app></note> et castrum, quod est situm in monte <pb ed="2" n="17v"/> Osseca<note><app><lem>Osseca</lem> <rdg wit="A 1, 2a*">Oseca A 1, 2a*</rdg> <rdg wit="A 2b, B, C 1b">Osseka A 2b, B, C 1b</rdg> <rdg wit="C 1a">Ossieka C 1a</rdg></app></note> iuxta flumen Msam; similiter plagam ad australem contra Teutonicos<note><app><lem>Theutonicos</lem> <rdg wit="A 3a, C 1b, 2">theutun A und öfter 3a, C 1b, 2</rdg></app></note> orientales has urbes habuit terminales: Chinov,<note><app><lem>Chinov</lem> <rdg wit="A 2a, B*">Hinov(u) A 2a, B*</rdg> <rdg wit="A 2b, C 1, 2b">Chi(y)now A 2b, C 1, 2b</rdg> <rdg wit="C 3">Cheynoue über der Zeile C 3</rdg></app></note> Dudlebi,<note>J. Marquart, Osteuropäische und ostasiatische Streifzüge (Leipzig 1903) verweist S. 103 ff. auf den Bericht des Arabers Masudi, in dem unter den slawischen Völkerschaften ein Stamm Dulaba unter einem König Wanič-çlaf erscheint; er will darin den altböhmischen Stamm der Dudlebier und König Wenzel erkennen und möchte diesem und nicht dem eigentlichen Tschechenstamm die Gründung des böhmischen Staates zuschreiben.</note> Netholici<note><app><lem>Netholici</lem> <rdg wit="A 2a, 2a*">Netolici A 2a, 3a*</rdg> <rdg wit="A 1a, 2b, C, C 3">Not(h)olici A 1a, 2b (korr. Neth.) C (Netholice über der Zeile C 3)</rdg></app></note> usque ad mediam silvam; item solis ad ortum contra Moravie regnum castrum sub silva situm, nomine Lutomisl,<note><app><lem>Lutomisl</lem> <rdg wit="A 2a, C 2*">Luthomis(s)l A 2a, C 2*</rdg> <rdg wit="A 2b, C 1b">-mysl A 2b, C 1b</rdg> <rdg wit="C 1a">Liutomysl C 1a</rdg></app></note> usque ad rivulum Zuitaua,<note><app><lem>Zuitaua</lem> <rdg wit="A 3a">Zwitana A 3a</rdg> <rdg wit="A 2a, *">Svitava A 2a (Switawa *)</rdg> <rdg wit="B, C 2b">Suitaua B, C 2b</rdg> <rdg wit="A 2b">Swytaua A 2b</rdg> <rdg wit="C 1b">Switaua C 1b</rdg></app></note> qui est in media silva; item ad aquilonalem plagam contra Poloniam castellum Kladzco,<note><app><lem>Kladzco</lem> <rdg wit="A 1a, C 2a, 3">Kladzcho A 1a, C 2a, 3</rdg> <rdg wit="A 3">Kladzco A 3 immer</rdg> <rdg wit="A 1">Kladzko A 1 (über der Zeile später Glecz)</rdg> <rdg wit="A 2b, B">Kladsco A 2b, B</rdg> <rdg wit="C 1">K(C)ladsko C 1 immer</rdg> <rdg wit="C 2b">Kladssko C 2b</rdg> <rdg wit="A 2a*">Cladzco A 2a*</rdg></app></note> situm iuxta flumen nomine Nizam.<note><app><lem>Nizam</lem> <rdg wit="A 2a">Nisam, korr. NizamA 2a</rdg> <rdg wit="A 3a">Nizan A 3a</rdg> <rdg wit="B">Nizzam B immer</rdg> <rdg wit="A 2b, C 2">Nyzam A 2b, C 2 öfter</rdg> <rdg wit="C 1">Mzam C 1</rdg></app></note> Hic dux Zlaunic,<note><app><lem>Zlaunic</lem> <rdg wit="A 1a, B, C 3">Zlaunik A 1a, B, C 3</rdg> <rdg wit="A 2a*">Slau(v)nic A 2a*</rdg> <rdg wit="A 2b, C 1, 2b">Slav(w)ni(y)k A 2b, C 1, 2b</rdg></app></note> quamdiu vixit, feliciter vixit.</p>
</div>
<div n="1.2.28">
<head>Capitulum vicesimum octavum</head>
<p>Anno dominice incarnationis DCCCCLXXXII.</p>
<p>Anno dominice incarnationis DCCCCLXXXIII.</p>
<p>Anno dominice incarnationis DCCCCLXXXIIII. Obiit Rome cesar Otto secundus.<note>983, Dez. 7.</note> Huic imperatori<note>Nach Canaparius Kap. 22 bestand ein freundschaftliches Verhältnis zwischen Adalbert und Otto III., den Cosmas mit Otto II. verwechselt.</note> Adalbertus<note><app><lem>Adalbertus</lem> <rdg wit="A 3a">sēs Adelb. A 3a fast immer</rdg></app></note> presul Pragensis adeo fuit familiaris et carus obsequiis, ut in pascha Domini, quod celebravit rex Aquisgrani<note>Da nur an Otto III. gedacht werden kann, so fällt dieser Besuch in das Jahr 992 oder 995. M. Dvořak, Příspěvek k životopisu sv. Vojtěcha [Beitrag zur Lebensbeschreibung des h. Adalbert] im Česk. čas. hist. IV (1898), 62 hat im Gegensatz zu früheren Annahmen klarzulegen versucht, daß dieser Besuch Adalberts bei Otto III. in Aachen Ostern (24. März) 992 stattgefunden habe, als dahin durch den pästlichen Legaten Leo eine Synode der deutschen und französischen Bischöfe einberufen worden war, die sich mit den Beschlüssen der Synode von Bale bei Reims vom Juni 991 hätte beschäftigen sollen; s. auch M. Manitius, Deutsche Gesch. unter den sächsischen und salischen Kaisern (Stuttgart 1889) S. 208 ff., 214; Novotný Č. D. I, 1, 631 ff.</note> in palacio coram omnibus episcopis, hac eum<note><app><lem>eum</lem> <rdg wit="C 1, 2">cum C 1, 2</rdg></app></note> officii celsitudine sublimaret, quo sibi coronam inponeret et maiorem missam celebraret, quod solum fas erat, ut archiepiscopus faceret.<note>Vgl. unten Buch II, Kap. 41.</note> Post festum vero,<note><app><lem>vero</lem> <rdg wit="A 3a">vero pasche A 3a</rdg></app></note> cum iam acciperet a cesare<note><app><lem>cesare</lem> <rdg wit="A 3a">ces. Ottone A 3a</rdg></app></note> licentiam redeundi ad patriam, sevocat<note><app><lem>sevocat</lem> <rdg wit="A 3a">p. suam clam vocat A 3a</rdg></app></note> eum cesar in secretarium et faciens suorum confessionem peccaminum commendat se piis recordationibus eius orationum. Insuper dat ei paramenta, in quibus missam celebrarat<note><app><lem>celebrarat</lem> <rdg wit="A 3">celebravit A 3</rdg> <rdg wit="C 1b">celebraret, korr. –arat C 1b</rdg> <rdg wit="C 3">celebrarat, korr. -aret C 3</rdg></app></note> in pascha, scilicet<note><app><lem>scilicet</lem> <rdg wit="A 1">fehlt A 1</rdg></app></note> albam, dalmaticam, casulam, cappam et faciterium,<note><app><lem>faciterium</lem> <rdg wit="B">facitergium B</rdg> <rdg wit="C 3">faciterium, übergeschrieben facitergium C 3</rdg></app></note> quo ea habeat sui ob memoriam. Que usque hodie in Pragensi ecclesia honorifice habentur et dicuntur paramenta sancti Adalberti.<note><app><lem>Adalberti</lem> <rdg wit="A 3a">Ad. episcopi A 3a</rdg></app></note></p>
<p>Anno dominice incarnationis DCCCCLXXXV.<note><app><lem> Anno dominice incarnationis DCCCCLXXXV</lem> <rdg wit="A 3a">A 3a fügt hinzu zum Jahr 985: Saxones Sclavoniam invaserunt, quibus ad supplementum Misacho dux cum magno exercitu venit, qui totam terram Sclavonicam incendiis et cedibus devastarunt.</rdg> <rdg wit="A 3a">Zum Jahr 987: Otto rex adhuc puerulus cum magno exercitu Saxonum venit in Sclaviam et multis incendiis et cedibus devastarunt.</rdg> <rdg wit="A 3a">Zum Jahr 987: (nach esse digna): Eodem anno Saxones iterum Sclaviam invaserunt et ad ultimum ipsi Sclavi regis ditioni subduntur et castella iuxta Albim flumen denuo restaurata sunt. Et ventus ingens edifica multa stravit.</rdg> <rdg wit="A 3a">Zum Jahr 988: Isto anno estatis fervor immanis pene cunctos fructus consumpsit et mox grandis mortalitas hominum subsecuta est.</rdg> <rdg wit="A 3a">Zum Jahr 989: Eodem anno comete apparuerunt, quas postilentia subsecuta grandis hominum et iumentorum, maxime boum.</rdg> <rdg wit="A 3a">Zum Jahr 990: Eclipsis solis facta est XII. kal. Novembris, quinta hora diei.</rdg></app></note></p>
<p>Anno dominice incarnationis DCCCCLXXXVI.</p>
<p>Anno dominice incarnationis DCCCCLXXXVII. Obiit Ztrezizlaua,<note><app><lem>Ztrezizlaua</lem> <rdg wit="A 1, C 3">so A 1, C 3</rdg> <rdg wit="A 1a">Ztrehz. A 1a</rdg> <rdg wit="A 3a, B">Zrez. A 3a, B</rdg> <rdg wit="C 2a">Ztrziezlsl. C 2a</rdg> <rdg wit="A 2a *">Strezizl. A 2a (-lava *)</rdg> <rdg wit="A 2b">Stryezislawa A 2b</rdg> <rdg wit="C 1">Strz(i)ezissl. C 1</rdg> <rdg wit="C 2b">Stzezysl. C 2b</rdg></app></note><note>Uber sie, die nach der Passio Adalberti (SS. XV, 705) Adilburc hieß, vgl. Voigt, Adalbert S. 251, N. 92.</note> sancti Adalberti mater venerabilis et Deo acceptabilis matrona, tante et tam sancte sobolis dici mater et esse digna.</p>
<p>Anno dominice incarnationis DCCCCLXXXVIII.</p>
<p>Anno dominice incarnationis DCCCCLXXXIX.</p>
<p>Anno dominice incarnationis DCCCCLXXXX. Sanctus<note><app><lem>Sanctus</lem> <rdg>Eodem anno sanctus Adalbertus episcopus Pragensis ecclesie sancte Rome ad sanctum <pb ed="2" n="18r"/> Alexium confessorem et ad s. Bonifacium inscio abb. ... monachus. – Item eodem anno Nemci<note>Vgl. Roepell, Gesch. Polens I, 103, N. 32; dazu Novotný I, 1, 623, N. 3, der die Vermuttung ausgesprochen hat, daß die Notiz aus verlorenen Prager Annalen stamme.</note> perdita est. adscr. A 3.</rdg></app></note></p>
<p>Anno dominice incarnationis DCCCCLXXXXI.</p>
<p>Anno dominice incarnationis DCCCCLXXXXII.</p>
<p>Anno dominice incarnationis DCCCCLXXXXIII.</p>
<p>Anno dominice incarnationis DCCCCLXXXXIV.</p>
<p>Adalbertus Rome ad S. Alexium inscio abbate, quis esset, factus est monachus.</p>
<p>Anno dominice incarnationis DCCCCLXXXXI.</p>
<p>Anno dominice incarnationis DCCCCLXXXXII.</p>
<p>Anno dominice incarnationis DCCCCLXXXXIII.</p>
<p>Anno dominice incarnationis DCCCCLXXXXIV.</p>
</div>
<div n="1.2.29">
<head>Capitulum vicesimum nonum</head>
<p>Nec<note>S. oben S. 49, N. 3</note> transsiliendum censeo, quod ab aliis pretermissum video. Nam presul<note><app><lem>presul</lem> <rdg wit="A 4a">nam anno d. i. M (sic) CCCCXCIIII presul A 4a</rdg></app></note>  Adalbertus videns, quod grex sibi commissus semper in precipicium iret nec eum ad rectam viam<note><bibl>Ps. 70, 106 und sonst häufig:</bibl> <q>in r. v.</q></note> convertere quiret, timens, ne et ipse cum pereunte plebe periret,<note><bibl>Gen. 19, 15:</bibl> <q>ne et tu pariter pereas.</q></note> non ausus est cum eis amplius stare nec passus est suam ulterius incassum predicandi operam dare.<note><app><lem>dare</lem> <rdg wit="A 1">dabo, korr. dare A 1</rdg></app></note> Sed cum iam iamque<note><app><lem>iamque</lem> <rdg wit="A 2a, B">fehlt A 2a, B</rdg></app></note> Romam<note>Damit ist Adalberts zweite Reise nach Rom gemeint, die Ende 994 oder Anfang 995 fällt (vgl. Voigt, Adalbert S. 338); vorher war Adalbert schon im Herbst 988 nach Rom gezogen.</note> iter arripere vellet, forte fortuna tempore in ipso Ztrahquaz, de quo supra retulimus,<note>S. oben S. 36, Z. 14.</note> sui abbatis cum licentia venerat de Ratispona,<note><app><lem>Ratispona</lem> <rdg wit="A 2a,*">Radisp., korr. Ratisp. A 2a (Radisb. *)</rdg></app></note> post multos annos visere patriam dulcem et cognatos atque fratrem suum Boemie ducem. Cum quo vir Dei presul Adalbertus secretum petiit et colloquium tenuit, multa<note>In dieser Stelle multa – comitum hauptsächlich findet Kaindl in: Mitteil. d. Inst. f. österr. Gesch. XVI (1895), 349, einen sicheren Beweis, daß Cosmas nicht nur Cnaparius <q>ausgeschrieben,</q>, sondern auch Brun gekannt habe.</note> conquestus de infidelitate et nequicia populi, de incesta copula et super illicita discidia inconstantis coniugii, de inobedientia et negligentia cleri, de arrogantia et intolerabili petentia comitum. Ad ultimum omnem intencionem sui cordis<note><bibl>Hebr. 4, 12:</bibl> <q>intentionem cordis.</q></note> sibi aperuit,<note><app><lem>aperuit</lem> <rdg wit="A 1, 2, C 1b">aperit A 1, 2 und übergeschrieben C 1b</rdg></app></note> quod vellet Romam apostolicum<note>Johannes XV. (985 Sept. – 996).</note> consultum ire et ad gentem apostatricem<note><bibl>Ezech. 2, 3:</bibl> <q>ad gentes apostarices.</q></note> numquam redire. Inter hec et ad hec hec addidit: <quote>Et bene est,</quote> inquit, <quote>quod tu frater nosceris esse ducis et<note><app><lem>et</lem> <rdg wit="A 2a">et – ducis fehlt A 2a</rdg></app></note> huius terre ex<note><app><lem>ex</lem> <rdg wit="A 1a">über der Zeile nachgetragen A 1a</rdg> <rdg wit="A 1">et, korr. ex A 1</rdg></app></note> dominis<note><app><lem>dominis</lem> <rdg wit="A 1">dns, korr dni A 1</rdg></app></note> originem ducis;<note><app><lem>ducis</lem> <rdg wit="A 2a">et – ducis fehlt A 2a</rdg></app></note> te plebs ista mavult<note><app><lem>mavult</lem> <rdg wit="C 1a">maluit C 1a</rdg> <rdg wit="A 3a">magis vult A 3a</rdg></app></note> dominari et tibi magis obedire quam mihi. Tu<note><app><lem>Tu</lem> <rdg wit="A 3a">Tu – poteris fehlt A 3a</rdg></app></note> consilio et auxilio tui<note><app><lem>tui</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> fratris superbos comprimere, negligentes arguere, inobedientes corrigere, infideles increpare poteris.<note><app><lem>poteris</lem> <rdg wit="A 3a">Tu – poteris fehlt A 3a</rdg></app></note> Tua dignitas et scientia, tui habitus sanctimonia multum concordant ad pontificalia regimina. Quod ut fiat, ego tibi cum<note><app><lem>cum</lem> <rdg wit="B">fehlt B</rdg></app></note> Dei voluntate et mea potestate concedo et, ut liceat me vivente istic episcopus ut sis, apud apostolicum omnibus votis intercedam.<note><app><lem>intercedam</lem> <rdg wit="C 1b">intendam C 1b</rdg></app></note></quote> Et quem forte manu tenebat episcopalem baculum, ponit sibi in sinum. Quem ille quasi furibundus in terram proiecit <pb ed="2" n="18v"/> et hec verba insuper adiecit: <quote>Nolo, ut<note><app><lem>ut</lem> <rdg wit="A 1, 3a">so A 1, 3a</rdg> <rdg wit="A 2a">ausradiert A 2a</rdg> <rdg wit="die übrigen">fehlt in dem übrigen</rdg></app></note> aliquam dignitatem <supplied>habeam</supplied><note><app><lem>habeam</lem> <rdg wit="A 1">habeam über der Zeile von 2. Hd. A 1</rdg> <rdg wit="A 3a">possideam A 3a</rdg> <rdg wit="die übrigen">fehlt in dem übrigen</rdg></app></note> in mundo, honores fugio, pompas seculi despicio, indignum me iudico episcopali fastigio nec tantum pondus pastoralis cure ferre sufficio. Monachus sum, mortuus sum; mortuos sepelire non possum.<note><bibl>Matth. 8, 22:</bibl> <q>Dimitte mortuos sepelire mortuos suos.</q></note></quote> Ad hec presul<note><app><lem>presul</lem> <rdg wit="A 3">presul Ade(a)lb- A 3</rdg></app></note> respondit: <quote>Scias, frater,<note><app><lem>frater</lem> <rdg wit="A 3">frater Ztrahquaz A 3</rdg></app></note> scias, quod modo non facis cum bono, facies autem postea, sed cum tuo maximo<note><app><lem>maximo</lem> <rdg wit="A 2">fehlt A 2</rdg> <rdg wit="C 3">magno, korr. maximo C 3</rdg> <rdg wit="A 2b">malo fehlt A 2b</rdg></app></note> malo.</quote></p>
<p>Post hec presul,<note><app><lem>presul</lem> <rdg wit="A 3">presul Ade(a)lb- A 3</rdg></app></note> ut proposuerat, Romam iter arripit et gentem suis preceptis inobedientem relinquit. Et quia tunc temporis dux non erat sue potestatis, sed comitum,<note><app><lem>comitum</lem> <rdg wit="A 2">ducum A 2</rdg></app></note><note>Thietmar VIII, 56 (VII, 41) sagt von Boleslaw II., daß er paralisi percussus war. Loserth im Archiv f. österr. Gesch. LXV, 49 bestreitet die sonst ziemlich allgemeine Ansicht, daß in den Worten des Cosmas eine Anspielung auf diese Krakheit zu sehen sei.</note> comites versi in Dei odium, patrum iniquorum pessimi filii, valde malum operabantur facinus<note><app><lem>facinus</lem> <rdg wit="A 3">scelus A 3</rdg></app></note>  et iniquum. Nam sub quadam festiva die<note><app><lem>die</lem> <rdg wit="A 3">festivitate furt. A 3</rdg></app></note><note>Nach Brunos Vita S. Adalberti Kap. 21 begann der Kampf am Freitag, dem Vorabend des Festes S. Wenzel (d. h. 27. September) und währte den Sonnabend fort.</note> furtim irrumpunt urbem Lubic, in qua fratres sancti Adalberti et milites urbis universi velut oves innocentes assistebant sacris missarum sollempniis festa celebrantes. At illi ceu lupi inmanes urbis menia irrumpentes, masculum et feminam<note><bibl>Gen. 1, 27 und sonst oft:</bibl> <q>masc. et fem.</q></note> usque ad unum interficientes, quatuor<note><app><lem>quatuor</lem> <rdg wit="C 2a">quinque C 2a</rdg> <rdg wit="Freh.">universis Freh., vgl. Z. 25</rdg></app></note> fratribus sancti Adalberti cum omni prole ante ipsum altare decollatis urbem<note><app><lem>urbem</lem> <rdg wit="A 3">urbem Lubic A 3</rdg></app></note> comburunt, plateas sanguine perfundunt et cruentis spoliis ac crudeli preda onerati hylares ad proprios<note><app><lem>proprios</lem> <rdg wit="A 1, 2, C 2b">proprias A 1, 2, C 2b</rdg></app></note> redeunt<note><app><lem>redeunt</lem> <rdg wit="A 2a">recedunt A 2a</rdg></app></note> lares. Interfecti sunt autem in urbe Lubic quinque fratres sancti Adalberti<note><app><lem>Adalberti</lem> <rdg wit="A 3">Ad. presulis A 3</rdg></app></note> anno<note><app><lem>anno</lem> <rdg wit="A 4a, C 1a">anno – nomina fehlt A 4a, C 1a</rdg></app></note> dominice incarnationis DCCCCLXXXXV, quorum nomina<note><app><lem>nomina</lem> <rdg wit="A 4a, C 1a">anno – nomina fehlt A 4a, C 1a</rdg></app></note> sunt hec: Sobebor,<note><app><lem>Sobebor</lem> <rdg wit="A 2b, C 1b">Soby(i)ebor A 2b, C 1a</rdg></app></note><note>Thietmar VI, 12 (9) nennt einem Bruder Adalberts Zebizlovo, den man zumeist mit Sobebor identifiziert; vgl. Canaparius Kap. 25; Bruno Kap. 21.</note> Spitimir,<note><app><lem>Spitimir</lem> <rdg wit="A 3">Sptimir A 3</rdg> <rdg wit="A 2b">Spytimer A 2b</rdg></app></note> Bobrazlau,<note><app><lem>Bobrazlau</lem> <rdg wit="A 3">Pobrazlau A 3</rdg> <rdg wit="A 2b, C 1a">Bobrazlaw(u) A 2b, C 1a</rdg> <rdg wit="C 1b, 2b">Bohraslaw C 1b, 2b</rdg> <rdg wit="C 3">Bobrazlau und übergeschrieben Bohraslaw C 3</rdg> <rdg wit="C 2a">Bohrazlau C 2a</rdg> <rdg wit="A 2a*">Dobrazlav A 2a*</rdg> <rdg wit="B">Dobrazlau B</rdg></app></note> Porey, Cazlau.<note><app><lem>Cazlau</lem> <rdg wit="A 2a*">Caslav A 2a*</rdg> <rdg wit="A 1a">Chazlau A 1a</rdg> <rdg wit="C 2a">Kazlau C 2a</rdg> <rdg wit="A 2b, C 1">Czaz(s)law(u) A 2b, C 1</rdg> <rdg wit="C 2b">Czalaw C 2b</rdg> <rdg wit="A 3">atque in ecclesia s. Bonifacii martyris sepulti sunt VI. id. Octobris. Adscrib. A 3</rdg> <rdg wit="C 1a">Porey evasisse fertur. Adscrib. A 3</rdg></app></note></p>
</div>
<div n="1.2.30">
<head>Capitulum tricesimum</head>
<p>His<note>Vgl. oben S. 49, N. 3</note> ita peractis dux Bolezlaus inito consilio cum clericis Magontinum presulem<note><app><lem>presulem</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> his sollicitat verbis: <quote>Aut nostrum pastorem Adalbertum ad nos revoces, quod magis volumus, aut alium nobis in loco sui ordines, quod inviti poscimus. Nam<note><app><lem>Nam</lem> <rdg wit="A 1a">nam – edulia fehlt A 1a</rdg></app></note> Christi ovilia adhuc in hac gente fidei novicia, nisi eis assit vigilans pastoris<note>Vgl. Luc. 2, 8; Ioann. 10, 11 f.</note> custodia, cruentis<note><app><lem>cruentis</lem> <rdg wit="A 1">vel rabidis cruentis A 1</rdg> <rdg wit="A 2a, 4a">rapidis A 2a, 4a</rdg></app></note> lupis opima recta<note><app><lem>recta</lem> <rdg wit="A 3, C 3">recte A 3, C 3</rdg></app></note> fiunt edulia.<note><app><lem>edulia</lem> <rdg wit="A 1a">nam – edulia fehlt A 1a</rdg></app></note></quote> Tunc metropolita Magontinus sollicitus, ne populus nuper Christo acquisitus relapsus in antiquos pereat<note><app><lem>pereat</lem> <rdg wit="A 1">pererat A 1</rdg></app></note> sacrilegos ritus, mittens <pb ed="2" n="19r"/> legatos ad apostolicum clamat, ut aut viduate Pragensi ecclesie maritum remittat aut alium in loco sui ordinari<note><app><lem>ordinari</lem> <rdg wit="A 3">suo ordinare A 3</rdg></app></note> permittat. Et quoniam servus Dei Adalbertus iussu apostolici factus liber a custodia gregis dominici, in cenobio sancti Alexii<note><app><lem>Alexii</lem> <rdg wit="C 1, 2">Allexii C 1, 2 öfter</rdg> <rdg wit="A 3">Alexii confesoris A 3</rdg></app></note> cum senatoribus celi infra amenam curiam terreni conversabatur Elysii,<note><app><lem>Elysii</lem> <rdg wit="A 2a, C*">elisii A 2a, C*</rdg></app></note> <seg rend="verse">Hunc dominus papa, suus et pius insimul abba<note>Leo, Abt des Klosters St. Alexius.</note></seg> <seg rend="verse">Talibus alloquiis mestum solantur amicis:<note><bibl>Verg. Aen. V, 770:</bibl> <q>dictis solatur amicis.</q></note><note><bibl>Cyprian. Heptat. Iesu N. 326; Dracontius, Or. 616; Iuvencus II, 321:</bibl> <q>talibus alloquiis.</q></note></seg> <quote>O fili dulcissime et frater amantissime,<note><app><lem>amantissime</lem> <rdg wit="A 3">amant. Ade(a)lberte A 3</rdg></app></note> per caritatem Dei te deprecamur,<note><app><lem>deprecamur</lem> <rdg wit="A 1">deprecor A 1</rdg></app></note> et per amorem proximi obtestamur, ut ad tuam parrochiam dignanter redeas regimenque tuarum ovium diligenter recipias. Si te audierint, Deo gratias; si te non audierint, fugientes te<note><app><lem>te</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> fugias, ne cum pereuntibus pereas,<note>Vgl. oben S. 52, Z. 5 mit N. 3.</note> et ad nationes exteras predicandi licentiam habeas.</quote> Hac presul valde exhylaratus sentencia, quod sibi data est<note><app><lem>est</lem> <rdg wit="A 1">so A 1</rdg> <rdg wit="A 2a*">sit data A 2a*</rdg> <rdg wit="die übrigen">d. sit die übrigen</rdg></app></note> docendi exteras gentes licencia, non sine magna mesticia<note><app><lem>mesticia</lem> <rdg wit="C 1b, 3">tristicia C 1b und übergeschrieben 3</rdg></app></note> fratrum dulcia linquit consortia. Et cum viro summe discretionis presule, nomine Nothario,<note><app><lem>Nothario</lem> <rdg wit="A 1a, 3">Notario A 1a, 3</rdg> <rdg wit="C 1b">Vothario C 1b</rdg> <rdg wit="C 3">Votharino über der Zeile C 3</rdg></app></note><note>Nach allgemeiner Annahme Bischof Notker von Lüttich (972 – 1008); bei Canaparius Kap. 22 heißt er Notherius. Beachtenswert ist, daß in der altschlawischen Legende Wenzels (s. Fontes rer. Bohem. I, 127) der Bischof, der Wenzel bei seiner Throneinsetzung segnet, auch Notarius heißt, in den Bischofslisten aber nicht nachzuweisen ist.</note> adiens<note><app><lem>adiens</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> archiepiscopum Magontine urbis in palatio rogat,<note>Nach Canaparius Kap. 26 erfolgte diese Anfrage erst von Polen aus, wohin sich Adalbert zuletzt gewandt hatte.</note> quo per eius missos scire posset, si se suus grex<note><app><lem>grex</lem> <rdg wit="A 2a">grex – suus am Rande nachgetragen A 2a</rdg></app></note> recipere vellet.<note><app><lem>vellet</lem> <rdg wit="A 1">ualet, korr. vellet A 1</rdg> <rdg wit="A 2a">uellæ A 2a</rdg></app></note> Quo facto, quid sibi suus<note><app><lem>suus</lem> <rdg wit="A 2a">grex – suus am Rande nachgetragen A 2a</rdg></app></note> grex responderit aut quam ob causam eum non receperit vel ad quas gentes inde transierit, quante etiam frugalitatis omnibus diebus sui episcopii fuerit, quanta morum honestate enituerit, scire poterit, qui vitam eius seu passionem legerit. <seg rend="verse">Nam mihi iam dicta bis dicere non placet ista.</seg> Tunc Ztrahquaz<note>Bruno Kap. 15 nennt einen Monachus Christianus frater carnis suo duci, bezeichnet ihn also als Bruder Boleslaws II.; ihn hält man gemeiniglich für Strachquas. Die vielfach angezweifelte Tradition des Cosmas über ihn verteidigt Novotný Č. D. I, 1, 657.</note> frater ducis, de quo supra meminimus,<note>Vgl. oben S. 52, Z. 8.</note> videns episcopum quasi iure et regulariter a sua plebe repudiatum tumido fastu exarsit in episcopatum. Et quia facile est volentem cogere, protinus hunc idiotam et sicophantam populus nequam in episcopalem levat kathedram.<note><app><lem>kathedram</lem> <rdg wit="B, A 1a, 3, C 1b">cath. B immer, A 1a, 3, C 1b</rdg></app></note> Sic enim, sic<note><app><lem>sic</lem> <rdg wit="A 2a, 4a">fehlt A 2a, 4a</rdg></app></note> Deus sepe<note><app><lem>sepe</lem> <rdg wit="B">s. d. sic sepe B</rdg> <rdg wit="A 3">sepe fehlt A 3</rdg></app></note> permittit per sui providentiam pravorum hominum invalescere potentiam, sicut in hac inregulari<note><app><lem>inregulari</lem> <rdg wit="A 3">regulari A 3</rdg> <rdg wit="A 2a">regul., korr. inregulari A 2a</rdg></app></note> electione ludicra prevaluere<note><app><lem>prevaluere</lem> <rdg wit="A 3">prevalere A 3</rdg> <rdg wit="A 2a">prevalere, korr. –luere A 2a</rdg></app></note> Cereris generi. Nam fuit hic Ztrahquaz veste compositus, mente tumidus, actibus dissipatus, oculis vagus, verbis vanus, moribus ypocrita<note><bibl>Isai. 9, 17:</bibl> <q>omnis hypocrita est et nequam (vgl. oben Z. 12)</q></note> et tocius erroris mandrita atque in omnibus operibus <pb ed="2" n="19v"/> malis iniquorum archigeronta. <seg rend="verse">Plura referre pudet<note><bibl>Sedul. Carm. pasch. I, 276:</bibl> <q>plura r. p.</q></note> Ztrahquaz de presule pseudo.</seg> Sufficiunt<note><app><lem>Sufficiunt</lem> <rdg wit="C 3">sufficiant C 3</rdg></app></note> pro multis pauca. Ventum erat Magontine sedis ad archipresulem,<note><app><lem>archipresulem</lem> <rdg wit="B">archiepiscopum B</rdg></app></note> ubi peractis omnibus, que agenda erant, per ordinem, sicut fieri solet, post examinationem episcopalem choro letaniam modulante, dum procumbit super tapecia archipresul infulatus ante altare et post eum inter duos suffraganeos, qui ordinatus erat Ztrahquaz, dum prosternitur in medio, heu dira<note><app><lem>dira</lem> <rdg wit="C 1b">mira, korr. dira C 1b</rdg> <rdg wit="C 3">dira, korr. mira C 3</rdg></app></note> condicio, arripitur atroci demonio; et quod servus Dei<note><app><lem>Dei</lem> <rdg wit="A 3">dei Ad. A 3</rdg></app></note> olim sibi predixerat clanculo, palam fit coram clero et omni populo. Hactenus<note><app><lem>Hactenus</lem> <rdg wit="A 1a, 4a">hactenus – suff. fehlt A 1a, 4a</rdg></app></note><note>Vgl. oben S. 13, Z. 24 mit N. 8.</note> hec inseruisse sufficiat.<note><app><lem>sufficiat</lem> <rdg wit="A 1a, 4a">hactenus – suff. fehlt A 1a, 4a</rdg></app></note></p>
</div>
<div n="1.2.31">
<head>Capitulum tricesimum primum</head>
<p>Anno dominice incarnationis DCCCCLXXXXVI. Postquam<note><app><lem>Postquam</lem> <rdg wit="A 3">postquam – feria VI (S. 56, Z 4) fehlt A 3; dafür steht: Sanctus Ade(a)lbertus episcopus Boemorum secundus de Praga civitate a Pruzis glorioso martyrio VIIII. kal. Mai. coronatur, cui Theadagus successit.</rdg></app></note> insignis signifer Christi, presul Adalbertus, retibus fidei cepit Pannoniam<note>Von Beziehungen Adalbertus zu Ungarn spricht Bruno Kap. 16 und 23.</note> simul et Poloniam, ad ultimum, dum in Pruzia<note><app><lem>Pruzia</lem> <rdg wit="A 4a">Pruscia A 4a</rdg> <rdg wit="C 1, 2b">Prus(s)ia C 1, 2b</rdg></app></note> seminat verbum Dei, hanc presentem vitam pro Christo feliciter terminavit martirio IX. kal. Maii, feria VI.<note>Zu diesen Tagesanagben stimmt das Jahr 997, das als Adalberts Todesjahr auch durch Lampert von Hersfeld und andere Chronisten bezugt wird. Auch fiel Ostern im Jahr 997 auf den 25. April.</note> Eo anno fuit pascha VII.<note><app><lem>VII.</lem> <rdg wit="B">VI B</rdg> <rdg wit="A 2b">V A 2b, aber ausradiert</rdg></app></note> kal. Maii.</p>
<p>Anno vero<note><app><lem>vero</lem> <rdg wit="A 1, 1a, 2a">so A 1, 1a, 2a</rdg> <rdg wit="die übrigen">fehlt in dem übrigen</rdg></app></note> dominice incarnationis DCCCCLXXXXVII. Sepe memoratus dux Bolezlaus videns Pragensem eclesiam suo pastore viduatam dirigit legatos suos ad imperatorem tercium Ottonem rogans, ut Boemiensi ecclesie sponsum meritis dignum daret, ne<note><app><lem>ne</lem> <rdg wit="BC">ut BC</rdg></app></note> grex Christo noviter mancipatus redeat<note><app><lem>redeat</lem> <rdg wit="C">non redeat C</rdg></app></note> ad pristinos vanitatis ritus et ad iniquos actus; quippe profitetur non haberi in tota Boemia tunc temporis clericum episcopatu dignum. Mox cesar augustus Otto, sicut erat in divinis humanisque rebus prudentissimus, annuens peticioni eorum cepit curiosius cogitare, quem de suis potissimum in hoc tam arduum opus dirigeret clericum. Forte aderat in regali curia capellanus<note><app><lem>capellanus</lem> <rdg wit="C 3">sacellanus, korr. capellanus C 3</rdg></app></note> momine Thegdagus,<note><app><lem>Thegdagus</lem> <rdg wit="C 1, 2b">Tegd. C 1, 2b</rdg> <rdg wit="A 2a*, 3">Theadagus A 2a*, 3</rdg> <rdg wit="C 3">Thegdagus, korr. Thegdadus C 3</rdg></app></note><note>Thietmar VI, 12 (9) und VIII, 56 (VII, 46), gebraucht die Namensform Thieddegus.</note> actibus probis<note><app><lem>probis</lem> <rdg wit="A 2a, C 1b">probus A 2a, C 1b</rdg></app></note> et moribus decoratus, liberalibus studiis adprime cruditus, genere de Saxonia, lingua perfecte imbutus Sclavonica.<note><app><lem>Sclavonica</lem> <rdg wit="A 3">sclavica A 3</rdg></app></note> Hunc quia sors obtulerat, omnis regie aule senatus et ipse cesar valde letificatus in pontificem Pragensis ecclesie eligit et collaudat et mittens ad Magontinum archipresulem, quo eum celeriter in episcopum consecret, mandat.</p>
<p>Anno dominice incarnationis DCCCC<pb ed="2" n="20r"/>LXXXXVIII. Non. Iulii consecratus est<note><app><lem>est</lem> <rdg wit="A 1, 2, B">so A 1, 2, B</rdg> <rdg wit="die übrigen">fehlt in dem übrigen</rdg></app></note> Thegdagus,<note><app><lem>Thegdagus</lem> <rdg wit="C 1, 2b">Tegd. C 1, 2b</rdg> <rdg wit="A 2a*, 3">Theadagus A 2a*, 3</rdg> <rdg wit="C 3">Thegdagus, korr. Thegdadus C 3</rdg></app></note><note>Thietmar VI, 12 (9) und VIII, 56 (VII, 46), gebraucht die Namensform Thieddegus.</note> honeste a clero et populo Pragensis ecclesie recipitur atque cum magno gaudio ad cornu altaris sancti Viti intronizatur. Dux valde congratulatur, quia pastor bonus suo gregi arridet et grex letus pastori novo alludit.<note><app><lem>alludit</lem> <rdg wit="A 3">Eodem anno mense Iulio terre motus factus est horribilis per totam Saxoniam duoque lapides igniti ex tonitruo ceciderunt, unus in ipsa civitate Magdeburgensi (Magad. A 3b), alter ultra Albiam fluvium. Adscrib. A 3</rdg></app></note></p>
</div>
<div n="1.2.32">
<head>Capitulum tricesimum secundum</head>
<p>Rexit autem iste excellentissimus princeps Bolezlaus post patris obitum XXXII annis ducatum quia, que iusticie,<note>Auf die wörtlichen Übereinstimmungen mit Regino z. J. 876 und 880 hier und im Kap. 36 hat zuerst hingeweisen J. Loserth, Studien S. 15 – 18.</note> que catholice fidei, que christiane religionis sunt, erat ardentissimus executor, apud quem<note><app><lem>quem</lem> <rdg wit="A 1">quem christiane A 1</rdg></app></note> nullus ecclesiasticam, nullus mundanam dignitatem obtinuit per pecuniam. Fuit etiam, ut res probat, in preliis victoriosissimus victor, sed victis clementissimus indultor atque precipuus pacis amator. Cui erant maxime opes bellica instrumenta et dulcia armorum studia. Nam plus diligebat<note><app><lem>diligebat</lem> <rdg wit="A 1">diligebant, korr. -bat A 1</rdg></app></note> ferri rigorem quam auri fulgorem, in cuius oculis nemo utilis displicuit, nunquam inutilis placuit, suis mitis, hostibus terribilis fuit. Habuit autem hic gloriosissimus dux<note><app><lem>dux</lem> <rdg wit="A 3">dux Bolezlaus A 3</rdg></app></note> Hemmam sibi in matrimonio iunctam, que genere fuit ceteris nobilior,<note>Die ältere Annahme, daß sie eine Tochter K. Konrads von Burgund gewesen, ist heute aufgegeben. Aber auf Beziehungen zu Bayern weist nicht nur die Tatsache hin, daß ihr jüngern Sohn Udalrich am bayrischen Herzogschof erzogen wurde, sondern dafür sprechen auch Beziehungen zum h. Udalrich, Bischof von Augsburg; vgl. die Erzählung in den Mirac. s. Oudalrici ep., Kap. 21 (SS. IV, 422). Man identifiziert sie auch mit jener Hemma venerabilis principissa, von der ein Wolfenbüttler Legendenkodex saec. XI. herrürt; vgl. O. v. Heinemann, Die Handschriften der herzogl. Bibliothek zu Wolfenbüttel, Abt. 2 (Wolfenbüttel 1900), 158 und W. Wattenbach, Geschichtsquellen I7, 487. – Hemma als eine bloße Erfindung Cosmas´ anzusehen, wie Leserth, Studien S. 13 ff. ausführt, liegt kein triftiger Grund vor; wie auch sonst gemahnte ihn die Namensgleichheit an die Hemma bei Regino z. J. 876, dessen Charakteristik er dann zum Teil sich aneignete. Vgl. meine Gesch. Böhmens und Mährens S. 113, Novotný Č. D. I, 1, 578. 660.</note> sed, quod magis laudandum est, nobilitate morum multo prestancior. Ex qua duos filios<note><app><lem>filios</lem> <rdg wit="A 1">duas filias, korr. duos filios A 1</rdg></app></note><note>Ganz anders und aller Wahrscheinlichkeit nach allein richtig stellt diese Familienverhältnisse dar Thietmar V, 23 (15), indem er Boleslaw III., dem Sohne Boleslaws II., zwei Brüder, Jaromir und Udalrich, gibt, während sie Cosmas als Söhne Boleslaws III. bezeichnet; vgl. Gesch. Böhmens und Mährens S. 113.</note> suscepit elegantissime indolis, scilicet Wencezlaum et Bolezlaum; sed Wencezlaus ab ineunte etate hanc<note><app><lem>hanc</lem> <rdg wit="B, C">fehlt B, C</rdg></app></note> fragilem vitam mutavit eternitate. Bolezlaus autem post discessum patris sedis suscepit gubernacula principalis, ut in sequentibus declarabitur.<note><app><lem>declarabitur</lem> <rdg wit="A 2a">declaratur A 2a</rdg></app></note></p>
</div>
<div n="1.2.33">
<head>Capitulum tricesimum tercium</head>
<p>Factum est autem, cum appropinquarent dies supra memorati ducis<note><app><lem>ducis</lem> <rdg wit="B, C">fehlt B, C</rdg></app></note> Bolezlai,<note><app><lem>Bolezlai</lem> <rdg wit="A 1, B">Bolezlavi A 1, B</rdg> <rdg wit="A 2a*">Bolezlay A 2a*</rdg></app></note> quo iam eternam commutaret morte vitam, vocat equivocum suum et superstitem natum et astante coniuge Hemma et multa procerum turma<note><app><lem>turma</lem> <rdg wit="C 1a, C 3">turba C 1a und übergeschrieben C 3</rdg></app></note> iam interrumpente singultu verba, prout potuit, his dulcem affatur filium dictis: <quote>Si fas esset matri sui<note><app><lem>sui</lem> <rdg wit="A 1">sue uteri infantis A 1</rdg></app></note> uteri infanti, ut lactis ubera, sic sapientie dare munera, non natura, sed homo creatus dominaretur<note><bibl>Sap. 9, 2:</bibl> <q>constituisti hominem, ut dominaretur creaturae.</q></note> in creatura. Attamen nonnula Deus sua concesit hominibus dona, sicut Noe, Ysaac, Thobie<note><app><lem>Thobie</lem> <rdg wit="A 1a, 2b, 3, B, C 2, 3">Tobie A 1a, 2b, 3, B, C 2, 3</rdg></app></note> atque Mathatie,<note><app><lem>Mathatie</lem> <rdg wit="A 3, C 1b, 2a, 3">Mathathie A 3, C 1b, 2a, 3</rdg> <rdg wit="A 1a">Matathie A 1a</rdg></app></note> ita <pb ed="2" n="20v"/> dumtaxat, ut, quos illi benedixerunt,<note><app><lem>benedixerunt</lem> <rdg wit="A 1">benedixerit, korr. -erunt A 1</rdg></app></note> benedixit illis Deus,<note><app><lem>Deus</lem> <rdg wit="A 3">et deus A 3</rdg></app></note> et quos preordinaverunt<note><app><lem>preordinaverunt</lem> <rdg wit="A 1">preordinaverit, korr. -erunt A 1</rdg></app></note><note><bibl>Act. 13, 48:</bibl> <q>quotquot erant praeordinari ad vitam aeternam.</q></note> ad bone conversationis vitam, contulit et illis Deus perseverantiam. Sic et hodie, fili mi, si non assit sancti spiritus<note><app><lem>spiritus</lem> <rdg wit="B, C">spir. sancti B, C</rdg></app></note> clementia, parum prodest meorum verborum iactancia. Ducem te, inquit Deus, constitui; noli extolli, sed esto quasi unus ex illis,<note><app><lem>illis</lem> <rdg wit="A 3">eis A 3</rdg></app></note><note><bibl>Ies. Sir. 32, 1:</bibl> <q>rectorem (vgl. unten S. 59, Z. 16) te posuerunt? noli ext.: esto in illis quasi unus ex ipsis.</q></note> id est, si te ceteris sublimiorem sencias, mortalem tamen<note><app><lem>tamen</lem> <rdg wit="A 3, B">fehlt A 3, B</rdg></app></note> te esse<note><app><lem>esse</lem> <rdg wit="B, C">fehlt B, C</rdg></app></note> cognoscas nec<note><app><lem>nec</lem> <rdg wit="B, C">ne B, C</rdg></app></note> dignitatis gloriam, qua in seculo sublimaris, aspicias, sed opus, quod<note><app><lem>quod</lem> <rdg wit="A 3">quod op. A 3</rdg></app></note> tecum ad inferos deportes, intendas. Hec precepta Dei in corde tuo scribe<note><bibl>Prov. 7, 3:</bibl> <q>scribe (illam legem) in tabulis cordis tui.</q></note><note><bibl>Deut. 6, 6:</bibl> <q>erunt ... verba ... quae praecipio tibi ... in corde tuo.</q></note> et hec mandata patris tui non omitte. Ecclesie limina frequenter visita,<note><bibl>Soph. 1, 9:</bibl> <q>visitabo super omnem, qui arroganter ingreditur super limen <supplied>templi.</supplied></q></note> Deum adora,<note><bibl>Apoc. 22, 9:</bibl> <q>Deum adora.</q></note> sacerdotes eius honora, ne sis sapiens apud temetipsum,<note><bibl>Prov. 3, 7 (Rom. 12, 16):</bibl> <q>ne sis s. a. t.</q></note> sed<note><app><lem>sed</lem> <rdg wit="A 2a">sed - fehlt A 2a</rdg></app></note> consule plures, si sapiant in id ipsum.<note><app><lem>ipsum</lem> <rdg wit="A 2a">sed - fehlt A 2a</rdg></app></note> Pluribus ut placeas, sed qualibus,<note><app><lem>qualibus</lem> <rdg wit="A 1">qualibus, korr. equalibus A 1</rdg></app></note> stude. Omnia cum amicis,<note><bibl>Prov. 25, 9:</bibl> <q>causam tuam tracta cum amico tuo.</q></note> sed prius de ipsis tracta. Iuste iudica,<note><bibl>Ier. 11, 20:</bibl> <q>qui iudicas iuste.</q></note> sed non sine misericordia. Viduam et advenam<note><bibl>Ps. 93, 6:</bibl> <q>vid. et adv.</q></note> ne despice ad tuam stantes ianuam.</quote></p>
<p><quote><seg rend="verse">Dilige denarium, sed parce, dilige formam.<note>Cosmas hat hier eine Stelle der sogenannten Disticha Catonis irrig auf Münzverschlechterung bezogen; dort heißt es nämlich IV, 4: Dilige denarium, sed parce dilige formam, quem nemo sanctus nec honestus captat habere. Wegen quem (quam nur in minderen Hss.) vermutet Scaliger: denari .. formam; vgl. Annal. Saxo, der Cosmas benutzt, SS. VI, 645, 58 ff.: Formam denarii parce dilige, vgl. unten Buch II, Kap. 42: dividit his formas bis senas denariorum und Catonis Phil. liber, rec. F. Hauthal, Berlin 1869.</note></seg> <seg rend="verse">Res enim publica, licet sit<note><app><lem>sit</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> nimis adaucta,</seg> <seg rend="verse">per formam<note><app><lem>formam</lem> <rdg wit="A 1">über der Zeile von 2. Hd. autem nachgetragen A 1</rdg></app></note> nummismatis falsam cito erit ad nihilum redacta.</seg> Est<note>Vgl. zu dem folgenden Bericht Loserth im Archiv f. österreich. Geschichte LXI, 27. – Auf diese Stelle verweist K. Uhlirz in den Mitteil. d. Inst. f. österreich. Geschichtsforschung XV (1894), 495/6 in einer Anzeige von G. v. Below, Zur Entstehung der deutschen Stadtgemeinde, in: Hist. Zeitschrift (Sybel) Bd. 58, 59 (N. F. 22, 23), 1887, 1888; hiezu vgl. jetzt G. v. Below, Der deutsche Staat des Mittelalters I (Leipzig 1914), 98.</note> aliquid, fili mi, quod Karolus, rex sapientissimus et manu<note><app><lem>manu</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> potentissimus, haud equipperandus<note><app><lem>equipperandus</lem> <rdg wit="A 1a, 2b, 3, B, C 1b">equiper. A 1a, 2b, 3, B, C 1b</rdg> <rdg wit="C 2b, 3">equipar. C 2b, 3</rdg> <rdg wit="A 2a">equipar., korr. equiper. A 2a</rdg> <rdg wit="*">aequiper. *</rdg></app></note> nobis, hominibus valde humilibus, cum filium suum Pippinum<note><app><lem>Pippinum</lem> <rdg wit="A 2*, 3b, B">Pipin. A 2*, 3b, B</rdg> <rdg wit="C 1b">Philippum C 1b</rdg></app></note><note>Vgl. unten Buch II, Kap. 8.</note> post se in solio sublimandum disponeret, cur<note><app><lem>cur</lem> <rdg wit="B, C">cum B, C; vgl. Grandaur S. 57, N. 2; cur nimmt quod (Z. 3) wieder auf.</rdg></app></note> terribili eum sacramento constringeret,<note><app><lem>constringeret</lem> <rdg wit="C 3">constringebat übergeschrieben C 3</rdg></app></note> ne in regno suo subdola et prava taxatio ponderis aut monete fieret. Certe nulla clades, nulla pestilentia nec mortalitas nec non,<note><app><lem>non</lem> <rdg wit="A 3">mort. nec non fehlt A 3</rdg> <rdg wit="A 2a">non auf Rasur A 2a</rdg> <rdg wit="C 3">getilgt C 3</rdg> <rdg wit="C 1a">tamen C 1a</rdg></app></note> si<note><app><lem>si</lem> <rdg wit="A 3, C 2a">si A 3, C 2a</rdg> <rdg wit="die übrigen">fehlt in dem übrigen; vielleicht vor totam zu stellen.</rdg></app></note> hostes totam terram rapinis, incendiis<note><app><lem>incendiis</lem> <rdg wit="Freh.">et incend. Freh</rdg></app></note> devastarent,<note><app><lem>devastarent</lem> <rdg wit="A 2a">vastarent A 2a</rdg> <rdg wit="Freh.">devastantes Freh.</rdg></app></note> magis populo Dei nocerent quam frequens mutacio et fraudulenta peioratio nummi. Que pestis aut que infernalis Herinis inclementius spoliat, perdit et attenuat christicolas quam fraus in nummo herilis? Atqui<note><app><lem>Atqui</lem> <rdg wit="A 3, B">aut qui A 3, B</rdg></app></note> post hec senescente iusticia et invalescente nequicia surgent non duces, sed fures, non rectores populi Dei, sed nequam exactores, avarissimi sine misericordia homines, Deum omnia <pb ed="2" n="21r"/> cernentem<note><bibl>Esth. 16, 4:</bibl> <q>Dei quoque cuncta cernentis .. fugere sententiam.</q></note> non timentes, qui ter vel quater in anno monetam mutando erunt<note><app><lem>erunt</lem> <rdg wit="A 3">eunt A 3</rdg> <rdg wit="Freh.">ruunt Freh.</rdg></app></note> in laqueum diaboli<note><bibl>I. Tim. 6, 9:</bibl> <q>incidunt ... in laqueum d.</q></note> ad<note><app><lem>ad</lem> <rdg wit="A 3">et ad A 3</rdg></app></note> perdicionem populi Dei. Talibus enim nequam artibus<note><app><lem>artibus</lem> <rdg wit="C 3">actibus übergeschrieben C 3</rdg></app></note> et per legum insolentiam<note><app><lem>insolentiam</lem> <rdg wit="A 1">insolencia A 1</rdg></app></note> coangustabunt huius regni terminos, quos ego dilatavi<note><bibl>Deut. 12, 20:</bibl> <q>quando dilataverit ... Deus .. terminos tuos.</q></note> usque ad montes, qui sunt ultra Krakov,<note><app><lem>Krakov</lem> <rdg wit="A 1, C 2a">Crakov A 1, C 2a</rdg> <rdg wit="C 1, 3">Crakow C 1, öfter 3</rdg> <rdg wit="A 1a, 3a">Cracou A 1a, öfter 3a</rdg> <rdg wit="A 2b, 3b">Kracov(w) A 2b, 3b öfter</rdg></app></note><note>Als Herrn von Krakau (K[a]râkûa) bezeichnet H. Boleslaw II. Ibrahim ibn Jakub; vgl. W. Wattenbachs Übersetzung in den Geschichtsschreibern d. deutsch. Vorzeit, 2. Ausg., Bd. 33, S. 138 ff. und Westberg, Ibrahim ibn Jakubs Reisebericht über die Slawenlande aus dem J. 965 (Petersburg 1898), 11, 25 u. s.</note> nomine Tritri<note><app><lem>Tritri</lem> <rdg wit="A 1, 2b">Trytri A 1, 2b</rdg> <rdg wit="B, C 2b*">Triti B, C 2b*</rdg> <rdg wit="C 2a, 3">Tryti C 2a, 3 (Trnin übergeschrieben)</rdg> <rdg wit="C 1, C 1b">Try(i)n C 1 (korr. Triti C 1b)</rdg></app></note><note>Vgl. meine Abhandlung: Mähren und das Reich H. Boleslaws II. von Böhmen, im Archiv f. österreich. Gesch. LXXXII (1895), 138 ff. und die dort S. 141, N. 1 und später angeführte Literatur.</note> per Dei gratiam<note><app><lem>gratiam</lem> <rdg wit="A 2a">misericordiam A 2a</rdg></app></note> et populi opulentiam. Nam <seg rend="verse">Divicie plebis sunt laus et gloria regis,</seg> Nec sibi sed domino gravis est, que servit,<note><app><lem>servit</lem> <rdg wit="B">quem gravat B</rdg> <rdg wit="A 3a">qui s. A 3a</rdg> <rdg wit="A 1">servit, von 2. Hd. übergeschrieben premit A 1</rdg></app></note> egestas.<note><bibl>Lucan. Phars. NI, 152:</bibl> <q>non sibi - egestas.</q></note></quote> Plura locuturus erat; sed extrema hora diriguerunt principis ora, et cicius dicto obdormivit<note><bibl>Act. 7, 59:</bibl> <q>obdorm. in D.</q></note> in Domino atque magnus<note><bibl>Act. 8, 2:</bibl> <q>et fecerunt planctum magnum super eum.</q></note> super eum factus est planctus; dies autem sui obitus est VII. idus Februarii anno dominice incarnationis DCCCCLXXXXVIIII.</p>
</div>
<div n="1.2.34">
<head>Capitulum tricesimum quartum</head>
<p>Eodem anno Gaudentius,<note><app><lem>Gaudentius</lem> <rdg wit="A 3">sanctus Gaud. archiepiscopus A 3</rdg></app></note> qui et Radim, frater sancti Adalberti,<note>Bruno cap. 28: Gaudentius ex parte patris caro et frater suus, also wohl Adalberts Halbbruder; vgl. auch Thietmar IV, 45 (28). Über die beiden Namen s. Voigt, Adalbert von Prag S. 251, N. 99. In Gnesen war Gaudentius von 999 – 1006; seinen Tod verzeichnet das Necrol. Bohem. S 15 zum 12. Okt., das Calend. ss. ord. s. Ben. zum 3. Jan.; vgl. Dobner, Monumenta III, 15, N. c und Annales V, 26.</note> ordinatus est episcopus<note><app><lem>episcopus</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> ad titulum Gnezdensis<note><app><lem>Gnezdensis</lem> <rdg wit="A 1a">Gnezd., korr. Gnezn. A 1a</rdg> <rdg wit="C 1b">Gnezn. C 1b</rdg> <rdg wit="A 1">Genezdensis, korr. von 2. Hd. –dnensis A 1</rdg> <rdg wit="A 2b">Gnezdn. A 2b</rdg></app></note> ecclesie. Hic gloriosissimus dux secundus Bolezlaus, verte et hodie haud<note><app><lem>haud</lem> <rdg wit="C 3">fehlt C 3</rdg></app></note> <supplied>satis,</supplied><note><app><lem>satis</lem> <rdg wit="Freh.">satis ergänzt Freh. nach plang.</rdg></app></note> plangendus cuius memoria in benedictione<note><bibl>Jes. Sir. 45, 1 und sonst:</bibl> <q>mem. i. ben.</q></note> est, in quantum ampliando dilataverit<note><app><lem>dilataverit</lem> <rdg wit="C 3">dilatando ampliaverit C 3</rdg></app></note><note>S. oben S. 59, N. 5.</note> ferro sui terminos ducatus, <pb ed="1" n="296v"/> apostolica testatur auctoritas in privilegio eiusdem Pragensis episcopatus.<note><app><lem>episcopatus</lem> <rdg wit="A 2a">Prag. ecclesie epi (das letzte Wort auf Rasur) A 2a</rdg></app></note><note>Vgl. unten Buch II, Kap. 37.</note> Post cuius obitum filius eius, tercius Bolezlaus, ut supra relatum est,<note><app><lem>est</lem> <rdg wit="A 3">retulimus A 3</rdg></app></note><note>Bei Thitmar V, 7 (5), 11 (7) führt er den Beinamen Rufus.</note> successit in ducatum; sed non eisdem rerum successibus nec paternis auspiciis terminos acquisitos obtinuit. Nam dux Poloniensis Mesco,<note><app><lem>Mesco</lem> <rdg wit="A 1, A 1a, B, C 1a, 3">Mesko A 1 fast immer A 1a, B, C 1a, 3</rdg> <rdg wit="A 2b, C 1b, 2b, C 3">Mezko immer A 2b, C 1b, 2b vereinzelt auch C 3</rdg></app></note><note>Hier ist dessen Sohn Boleslaw Chabry gemeint, denn Mesko starb schon 992; doch vgl. über das Todesjahr dieses Fürsten, das einige Chronisten zu 999 melden, H. Zeißberg, Miesco I., im Archiv f. österreich. Gesch. XXXVIII (1867), 98, N. 4.</note> quo non fuit alter dolosior homo, mox urbem Kracov<note><app><lem>Kracov</lem> <rdg wit="A 1, C 2a, 3">Crakov A 1, C 2a, 3</rdg> <rdg wit="B">Krakou B öfter</rdg> <rdg wit="C 2b">Kralow C 2b fortan immer</rdg></app></note> abstulit dolo, omnibus quos ibi invenit Boemiis extinctis gladio. Fuerunt autem duci<note><app><lem>duci</lem> <rdg wit="A 2">fehlt A 2</rdg></app></note> Bolezlao<note><app><lem>Bolezlao</lem> <rdg wit="*">Bolezlav *</rdg></app></note> ex coniuge nobili duo fratres,<note><app><lem>fratres</lem> <rdg wit="Freh.">fehlt Freh.</rdg></app></note> fecundae<note><app><lem>fecundae</lem> <rdg wit="C 1a, 2b, 3">secunde C 1a, 2b, 3</rdg> <rdg wit="C 3">secundum maternam gloriam über geschrieben C 3</rdg></app></note> matris gloria, nati scilicet Ŏdalricus<note><app><lem>Ŏdalricus</lem> <rdg wit="A 1">Ŏdaldricus A 1 öfter</rdg> <rdg wit="A2a*">Udalr. A 2a*</rdg> <rdg wit="A 3a">Ŏdelric. A 3a öfter</rdg></app></note> et Iaromir.<note>Vgl. oben S. 57, N. 3; über die Schicksale der beiden Brüder s. Thietmar. V, 23 (15) ff.</note> <seg rend="verse">Sed Iaromir iuvenis patris est nutritus in aula,</seg> Ŏdalricus autem a puericia<note><app><lem>puericia</lem> <rdg wit="A 2">a puer. fehlt A 2</rdg></app></note> traditus erat imperatoris Heinrici<note>Damals war Heinrich noch Herzog von Bayern: König wurde er 7. Juni 1002. Kaiser 1014.</note> in<note><app><lem>in</lem> <rdg wit="C 1b">ad C 1b</rdg> <rdg wit="C 3">übergeschrieben C 3</rdg></app></note> curiam, quo  addisceret morem<note><app><lem>morem</lem> <rdg wit="A 1">more, korr. von 2. Hd. mores A 1</rdg> <rdg wit="*">mores *</rdg></app></note> et eorum<note><app><lem>eorum</lem> <rdg wit="A 2">fehlt A 2</rdg> <rdg wit="Weinb.">morum astuciam Weinb.</rdg></app></note> astuciam ac Teutonicam<note><app><lem>Teutonicam</lem> <rdg wit="A 1">teuth. A 1</rdg> <rdg wit="A 3">theuto- A 3 öfter</rdg> <rdg wit="C 2a">t(h)eot(h)o. C 2a öfter</rdg></app></note> linguam. Post hec transacto non longo tempore supradictus uterque dux Mesco et Bolezlaus in condicto<note><app><lem>condicto</lem> <rdg wit="A 1">concilio A 1</rdg></app></note> loco conveniunt ad colloquium et  data fide ac iuramento firmata inter se pace dix Mesco invitat Bolezlaum, quo dignaretur venire ad suum<note><app><lem>suum</lem> <rdg wit="A 2, 3">ad. s. ven. A 2, 3</rdg></app></note> convivium. At ille, sicut erat vir columbinus et sine felle,<note><bibl>Matth. 10, 16:</bibl> <q>simplices sicut columbae.</q> <bibl>August. serm. )ed. Mai) 59, 1:</bibl> <q>columba est sine dolo, sine felle.</q> <bibl>Sedul. Carm. pasch. II, 171:</bibl> <q>per volucrem quae felle caret, ind sonst; s. Thes. ling. lat. III, 1731 ff.</q></note> suorum consilio familiarium dixit se omnia<note><app><lem>omnia</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> <pb ed="2" n="21v"/> facturum velle.<note><app><lem>velle</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg> <rdg wit="Weinb.">facere velle Weinb.</rdg></app></note> Sed que pestis nocentior quam familiares inimici?<note><bibl>Boeth. Cons. phil. III, 5:</bibl> <q>Quae vero pestis efficacior ad nocendum quam familiaris inimicus?</q></note> Quorum quia non potuit contraire dolosis consiliis, immo iam suis fatis, ah<note><app><lem>ah</lem> <rdg wit="A 2a*">hah A 2a*</rdg> <rdg wit="A 3b, C 1b, 2b">ach A 3b, C 1b, 2b</rdg></app></note> mens presaga ducis, vocat ad se nobiliores et quos relicturus erat in regno, qui videbantur sibi fideliores, et his eos affatur dictis: <quote>Si quid forte mihi, quod absit, aliter et preter fidem atque spem in Polonia evenerit, hunc<note><app><lem>hunc</lem> <rdg wit="A 1">ausradiert A 1</rdg></app></note> meum natum Iaromir vestre fidei commito et mei in loco ducem ois relinquo.</quote> Sicque dispositis regni negociis it cariturus lumine et intrat urbem Kracov<note><app><lem>Kracov</lem> <rdg wit="C 2a">Krakov C 2a immer</rdg> <rdg wit="C 3">Crakou C 3</rdg></app></note> sinistro omine<note><app><lem>omine</lem> <rdg wit="A 1, C 1, 2">homine A 1, C 1, 2</rdg> <rdg wit="A 2a, 3b">homine, korr. omine A 2a, 3b</rdg></app></note> perfidi ducis Mesconis ad<note><app><lem>ad</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> convivium. Nam mox inter prandendum<note><app><lem>prandendum</lem> <rdg wit="A 2">prandium A 2</rdg></app></note> pax, fides, ius hospitale rumpitur, dux Bolezlaus capitur atque oculis privatur,<note>Er starb 1037; s. unten Kap. 42.</note> suosque omnes alios trucidant, alios<note><app><lem>alios</lem> <rdg wit="A 3">tr. al. fehlt A 3</rdg></app></note> obtruncant, alios carceri trudunt.<note><app><lem>trudunt</lem> <rdg wit="A 3, C 2b">tradunt A 3, C 2b</rdg></app></note> Interea ducis Bolezlai domestici et familiares inimici, gens invisa, generatio<note><bibl>Matth. 13, 39:</bibl> <q>gen. mala</q></note> mala, Wrisovici,<note><app><lem>Wrisovici</lem> <rdg wit="A 2a">so A 2a</rdg> <rdg wit="A 1">Wirs. A 1</rdg> <rdg wit="A 1a">Wirss. A 1a immer</rdg> <rdg wit="A 2b">Wrs(s)ow(v)ici A 2b immer</rdg> <rdg wit="B">Versouici B öfter</rdg> <rdg wit="C 1a">Wrsseuici C 1a öfter</rdg> <rdg wit="C 1b">Wrsso(e)wiczy C 1b öfter</rdg> <rdg wit="C 2a">Wirseu(w)ici C 2a öfter</rdg> <rdg wit="C 2b">Wrssewycz(e)y C 2b öfter</rdg> <rdg wit="C 3">Wirsseuici C 3 öfter</rdg></app></note> operabantur <note><app><lem>operabantur</lem> <rdg wit="A 3">operantur A 3</rdg></app></note><note><bibl>Prov. 10, 29:</bibl> <q>qui operantur malum.</q></note> abhominabile malum et antea retro seculis inauditum.<note><bibl>Ioann. 9, 32:</bibl> <q>a saeculis non est auditum.</q></note><note>Das Ereignis verleft Dobner, Annales Vi, 495 in das J. 1003, V, 57 in das J. 1012; Novotný Č. D. I, 1, 676 spricht sich für das frühere Datum aus und hält die Geschichte, wenn auch nicht in allen Einzelheiten, für glaubwürdig.</note> Quorum primus et quasi caput tocius iniquitatis erat Kohan,<note><app><lem>Kohan</lem> <rdg wit="A 2a, C 3">Kohan, korr. Kochan A 2a, C 3</rdg> <rdg wit="C 1, 2a*">Kochan C 1, 2a*</rdg> <rdg wit="B">Cohan B</rdg> <rdg wit="C 2b">Cochan C 2b</rdg></app></note> vir sceleratissimus et omnium malorum hominum pessimus. Hic et sui propinqui, homines iniqui,<note><app><lem>iniqui</lem> <rdg wit="A 1, 2a">hom. in fehlt A 1, 2a</rdg></app></note> ducis cum filio Iaromir venientes venationis ad locum, qui dicitur Weliz,<note><app><lem>Weliz</lem> <rdg wit="A 2b, C 2b">Welyz A 2b, C 2b</rdg> <rdg wit="C 1a">Weliz C 1a</rdg></app></note> postquam referente fama perceperunt, que facta sunt de duce in Polonia, <quote>Quis iste est,</quote> inquiunt, <quote>homuncio alga vilior,<note><bibl>Horat. Sat. II, 5, 8:</bibl> <q>vilior alga est.</q></note><note><bibl>Verg. Ecl. VII, 42:</bibl> <q>proiecta v. a.</q></note> qui super nos debeat<note><app><lem>debeat</lem> <rdg wit="A 1">so A 1</rdg> <rdg wit="die übrigen">debet die übrigen</rdg></app></note> esse maior et dominus vocari? An non invenitur inter nos melior, qui et dignior sit dominari?</quote> Ah<note><app><lem>Ah</lem> <rdg wit="A 3b, C 1b, 2">ach A 3b, C 1b, 2</rdg></app></note> mala mens, malus animus! Quod ruminant sobrii, palam faciunt ebrii. Nam iniquitas eorum ut incaluit et assumpsit cornua<note><bibl>Ovid. Trist. IV, 9, 27:</bibl> <q>nondum cornua sumpsi.</q></note> mero, capiunt dominum suum et crudeliter ligant atque nudum et resupinum per brachia et pedes ligneis clavis affigunt humi et saltant saltu<note><app><lem>saltu</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> ludentes militari, saltantes in equis trans corpus sui heri. Quod videns unus de conservis, nomine Douora,<note><app><lem>Douora</lem> <rdg wit="A 3a">Dowora A 3a immer</rdg> <rdg wit="*">Dovora *</rdg> <rdg wit="C 3">Douara, am Rande Houara C 3</rdg> <rdg wit="A 2b, C 1b, 2">Hou(w)ora A 2b, C 1b, 2 öfter</rdg></app></note> velociter currens in Pragam. <seg rend="verse">Quod factum fuerat, ducis nunciavit<note><app><lem>nunciavit</lem> <rdg wit="A 1">so A 1</rdg> <rdg wit="die übrigen, A 3">nunciat die übrigen (am. nunc. A 3)</rdg></app></note> amicis:</seg> et eadem hora deducit eos ad turpe bravium sine mora. Quos<note><app><lem>Quos</lem> <rdg wit="A 3a">quod A 3a</rdg></app></note> ubi <pb ed="2" n="22r"/> viderunt iniquitatis<note><bibl>I. Macc. 3, 6, Luc. 13, 27:</bibl> <q>oper. iniqu.</q></note> operarii armatos super se repente irruere, diffugiunt ut vespertiliones per silvarum latebras.<note><app><lem>latebras</lem> <rdg wit="A 2a">tenebras A 2a</rdg></app></note> At illi, ut invenerunt<note><app><lem>invenerunt</lem> <rdg wit="A 3">viderunt A 3</rdg></app></note> ducem<note><app><lem>ducem</lem> <rdg wit="A 1">due, korr. duce A 1</rdg></app></note> male muscis laceratum, seminecem – nam ut examen apum,<note><bibl>Iud. 14, 8:</bibl> <q>examen a.</q></note> sic ascendebat agmen muscarum super corpus nudum – solventes eum et vehiculo ponentes deferunt Wissegrad in urbem. Servo autem Douore, omni laude digno ducis amico, talis gratia redditur pro merito. Nam voce<note><app><lem>voce</lem> <rdg wit="A 1">pro mer. wiederholt nach voce A 1</rdg></app></note> preconica<note><app><lem>preconica</lem> <rdg wit="A 1, 1a">so A 1, 1a</rdg> <rdg wit="C 1b">preconia, korr. preconica C 1b</rdg> <rdg wit="die übrigen">preconia die übrigen</rdg></app></note> indicitur ubique per fora, ut quam ipse Douora tam eius proles postera sit inter nobiles et ingenuos<note><app><lem>ingenuos</lem> <rdg wit="C 1b, 3">ducis amicos am Rande hinzugefügt C 1b, 3</rdg> <rdg wit="B">om. B</rdg> <rdg wit="C">vero C</rdg></app></note> in eternum et ultra.<note>Vgl. oben S. 15, N. 3.</note> Insuper dant ei et dignitatem venatoriam, que pertinet ad curtem Stbecnam,<note><app><lem>Stbecnam</lem> <rdg wit="A 1a, 3, B">so A 1a, 3, B</rdg> <rdg wit="A 2b, C 1">Stebecznam A 2b, C 1</rdg> <rdg wit="die übrigen">Stebecnam die übrigen</rdg></app></note> quam ex tunc et usque modo per generationes eius possident nepotes.</p>
</div>
<div n="1.2.35">
<head>Capitulum tricesimum quintum</head>
<p>Dum hec geruntur in Boemia, dux Mesco veniens cum valida manu Polonica invasit urbem Pragam et per<note><app><lem>per</lem> <rdg wit="A 3">post d. s. a. obiit A 3 (scilicet – eam fehlt)</rdg></app></note> duo spacia annorum,<note><app><lem>annorum</lem> <rdg wit="A 3">Eodem anno obiit Bruno papa, qui Romano more Gregorius vocabatur. Annus ab incarnatione Domini millesimus. Cesar vero Otto antequam patriam visitaret, humili devotione in Polonia sanctum Adelbertum episcopum et martyrem nuper Christo laureatum adiit, eius interventum obnixius petiit ibique summo conamine a duce Sclavonico Bolezlavone susceptus xeniis omnigeni census obsequaliter honoratur. Dehinc in patriam imperator Otto revertitur ac Quidilinburgensi (Quidiligensi A 3b) loco dominicam resurrectionis diem debite venerationis mill. I. dux Mesco Poloniensis obtinuit civitatem Pragam. Adscrib. A 3</rdg></app></note> scilicet anno dominice incarnationis M, anno dominice incarnationis MI, obtinuit eam.<note>Die Vertreibung des Polenkönigs Boleslaw Chabry aus Prag fält in den Spätsommer 1004, vor 8. Sept.</note> Sed Wissegrad<note><app><lem>Wissegrad</lem> <rdg wit="A 3">Wissehrad A 3</rdg> <rdg wit="C 1b, 2a">Wysse(ie)grad C 1b öfter 2a</rdg></app></note> urbs,<note>Eben in dieser Zeit, z. J. 1004, spricht auch Thietmar VI, 12 (9) von der urbs Wissegrodi.</note> duci suo fidelis, mansit imprterrita et inexpugnabilis. Isdem<note><app><lem>Isdem</lem> <rdg wit="A 1, 3">so A 1, 3</rdg> <rdg wit="A 2a, B, C 2a">hisdem A 2a, B, C 2a</rdg> <rdg wit="die übrigen"></rdg></app></note> vero diebus idem<note><app><lem>idem</lem> <rdg wit="A 2a">-i- (isdem übergeschrieben) A 2a</rdg></app></note> dux Mesco mittit legatos ad imperatorem dans ei et promittens<note><app><lem>promittens</lem> <rdg wit="A 2">et prom. fehlt A 2</rdg></app></note> infinitam pecuniam, quo filium<note><app><lem>filium</lem> <rdg wit="A 3">filius ... Ŏde(a)lricus ... mitteretur A 3</rdg></app></note> ducis Bolezlai, nomine Ŏdalricum,<note><app><lem>Ŏdalricum</lem> <rdg wit="A 1">Ŏadricum, korr. Ŏaldr. A 1</rdg></app></note> qui erat eius in obsequio, catenatum mitteret in custodiam.<note>Anders erzählt die Vorgänge Thietmar V, 31 (19).</note> O invictissima fames<note>Vgl. Verg. Aen. III, 57: auri sacra f. und für die Nachahmungen Thes. ling. lat. VI, 233, 1.</note> auri, ubi est potentissimum ius Romani imperii? Ecce possessor auri pressus ponderibus auri ducis obtemperat iussis et fit tortor<note><app><lem>tortor</lem> <rdg wit="A 1*">tort. fit A 1*</rdg></app></note> ac carceris mancipator auro corruptus imperator. Nec mirum, si ille paruit duci,<note><app><lem>duci</lem> <rdg wit="C 3">ducis suasionibus C 3</rdg></app></note> cum nostris temporibus<note>Im J. 1110, vgl. unten Buch III, Kap. 32, wo aber Vaceks keine Erwähnung geschieht.</note> Wacek<note><app><lem>Wacek</lem> <rdg wit="A 3">so A 3</rdg> <rdg wit="A 1">Wacec A 1</rdg> <rdg wit="A 2b, C 1b">Waczek A 2b, C 1b</rdg> <rdg wit="C 3">Wak, korr. Wacek C 3</rdg> <rdg wit="A 2a">Wack, korr. Wacek A 2a</rdg> <rdg wit="die übrigen">Wack die übrigen</rdg></app></note> sub mola rusticana natus tercium Heinricum,<note>Heinrich V., 1106 – 1125.</note> regem potentissimum – o indignum<note><app><lem>indignum</lem> <rdg wit="A 3">dignum scelus A 3</rdg></app></note> facinus – catena aurea ut molossum traxit in Boemiam; et quod iubet famulorum famulus, paret dominorum dominus<note><bibl>Apoc. 17, 14:</bibl> <q>dominus dominorum.</q></note> atque Borivoy<note><app><lem>Borivoy</lem> <rdg wit="A 1a">fehlt A 1a</rdg> <rdg wit="C 1b, 3">Bor., korr. Odalricum C 1b, 3</rdg></app></note> ducem iusti tenacem<note><bibl>Horat. Carm. III, 3, 1:</bibl> <q>iustum et tenacem propositi virum.</q></note><note><bibl>II. Macc. 10, 12:</bibl> <q>iusti tenax.</q></note> virum veracem, usque ad genua compeditum rex mittit in custodiam ceu iniquum hominem et mendacem. Sed hec in suo loco plenius exarabuntur<note><app><lem>exarabuntur</lem> <rdg wit="A 1">exarabī A 1</rdg></app></note> stilo.</p>
</div>
<div n="1.2.36">
<head>Capitulum tricesimum sextum</head>
<p>Factum est autem anno dominice incarnationis MII.<note>Richtiger 1004; vgl. Thietmar VI, 11, 12 (8, 9), der Jaromir, nicht Udalrich Prag erobern läßt.</note> iam Christo Boemos <pb ed="2" n="22v"/> respiciente et sancto Wencezlao suis auxiliante – incertum est nobis, utrum clam fuga elapsus an iussu imperatoris dimissus – dux Ŏdalricus rediens in<note><app><lem>in</lem> <rdg wit="C 1a">ad C 1a</rdg></app></note> patriam intrat munitissimum castrum nomine Drevic,<note><app><lem>Drevic</lem> <rdg wit="A 1a">Dreuic A 1a</rdg> <rdg wit="A 3">Drewic A 3</rdg> <rdg wit="A 2b, C 1b">Dr(z)ewicz A 2b, C 1b</rdg> <rdg wit="C 2">Drewi(y)k C 2</rdg> <rdg wit="A 1">Dr. nom. A 1</rdg> <rdg wit="A 3">nomine fehlt A 3</rdg></app></note><note>Nach W. Friedrich, Hist. Geographie Böhmens S. 107, ein alter Burgplatz, dessen Bedeutung später an die Burgstätte Schlan übergegangen ist, zwischen Rotschar und Kornhaus gelegen.</note> unde militem mittit sibi fidelem et ammonet, quo intrans urbem Pragam per noctem clangore bucine perterrefaciat incautum hostem. Mox fidelis cliens iussa facit et ascendens noctu in media urbe eminenciorem locum, qui dicitur Zizi<note><app><lem>Zizi</lem> <rdg wit="A 3">Ziscis A 3</rdg> <rdg wit="C 2">Sizi C 2</rdg> <rdg wit="A1, 2a, C 1">Akzente über den beiden Z A 1, 2a, C 1</rdg></app></note><note>Über die Ableitung dieses Namens von dem einer deutschen Göttin Ciza vgl. J. Teige in den Forschungen zur deutschen Gesch. XXIV (1884), 203, wo auch die übrige Literatur zu dieser Frage verzeichnet ist, dazu Bachmann, Gesch. Böhmens I, 73, dessen Annahme einer altgermanischen Kultstätte entgegentritt Novotný Č. D. I, 1, 692, N. 1.</note> tuba intonat et clara voce clamans ingeminat:<note><app><lem>ingeminat</lem> <rdg wit="A 3">ingem. dicens A 3</rdg></app></note> <quote>Fugiunt,<note><app><lem>Fugiunt</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> fugiunt Polonii<note><app><lem>Polonii</lem> <rdg wit="A 1, 3b">Polonii, korr. -ni A 1, 3b</rdg> <rdg wit="A 2b, 3a, B, C 1b, 2b, 3">Poloni A 2b meistens, 3a, B, C 1b öfter, 2b, 3 öfter</rdg></app></note> confusi turpiter, irruite, irruite armati Boemii acriter.</quote> Ad quam vocem irruit<note><bibl>Exod. 15, 16:</bibl> <q>irruat super - pavor.</q></note> super eos formido et pavor, quod erat mira Dei permissio et sancti Wencezlai intercessio. Diffugiunt omnes, alius oblitus sui et<note><app><lem>et</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> armorum, nudus nudum insilit equum<note><app><lem>equum</lem> <rdg wit="A 2">in equum A 2</rdg></app></note> et fugit, alius,<note><app><lem>alius</lem> <rdg wit="A 2">et alius A 2</rdg></app></note> ut dormivit, etiam sine bracis accelerat fugam. Fugientesque nonnulli precipiantur de ponte, quia pons erat interruptus ad insidias hostibus; aliis fugientibus per preruptam viam, quod vulgo dicitur per caudam urbis, in arta posterula pre angustia exitus ibi innumeris oppressis vix ipse dux Mesco cum paucis evasit. Sicque fuit, ut solet fieri, quando homines fugiunt<note><app><lem>fugiunt</lem> <rdg wit="A 1, 3">so A 1, 3</rdg> <rdg wit="die übrigen">p. t. f. die übrigen</rdg></app></note> pre timore – etiam ad motum aure<note><bibl>Vgl. Verg. Aen. II, 728:</bibl> <q>nunc omnes terrent aurae.</q></note> pavent et ipse pavor timorem sibi auget – ita<note><app><lem>ita</lem> <rdg wit="A 1">ut A 1</rdg> <rdg wit="A 2a">ita ut (ut ausradiert) A 2a</rdg></app></note> hos nemine persequente<note><bibl>Levit. 26, 17:</bibl> <q>nem. pers.</q></note> videbantur eis saxa et parietes post se clamare<note><bibl>Hab. 2, 11:</bibl> <q>lapis de pariete clamabit.</q></note> et fugientes persequi. Postera luce dux Ŏdalricus<note><app><lem>Ŏdalricus</lem> <rdg wit="A 1">Ŏdaldicus A 1</rdg></app></note> intrat urbem Pragam et isdem familiaribus inimicis de quibus supra retulimus,<note>Vgl. oben Kap. 34.</note> fraudulenter suggerentibus fratrem suum Iaromir tercia die privat lumine.<note>Anders Thietmar VI, 12 (= 9).</note> Huic<note>Damit ist Herzog Udalrich gemeint; bei Regino handelt es sich um Ludwigs d. D. Sohn Karlmann, gest. 880, der auch wegen Unfruchtbarkeit seiner Frau keinen ehelichen, aber von einer vornehmen Frau einen unehelichen Sohn Arnulf hatte, der ihm in der Regierung nachfolgte.</note> ex legitimo matrimonio<note><app><lem>matrimonio</lem> <rdg wit="C 3">thoro übergeschrieben</rdg></app></note> non est nata soboles propter infecunditatem coniugis; sed ex quadam femina nomine Bozena,<note><app><lem>Bozena</lem> <rdg wit="A 2b, C 1a">Bozy(i)ena A 2b, C 1a</rdg></app></note> que fuit Krezine,<note><app><lem>Krezine</lem> <rdg wit="A 2b">Krezyne A 2b</rdg> <rdg wit="A 3">Krizine A 3</rdg> <rdg wit="C 1b">Krzezine C 1b</rdg> <rdg wit="A 2a*">Cresine A 2a*</rdg></app></note><note>Uber das Verhältnis Bozenas zu Cresina vgl. meine Gesch. Böhm. u. Mähr. 124, N. 2.</note> filium prestantissime forme suscepit,<note>Bretislaws Geburtsjahr ist nicht überliegert. Daß Cosmas alles z. J. 1002 erzählt, beweist wohl, daß er die einzelenen Ereignisse zeitlich nicht zu trennen vermochte. Zumeist verlegt man Bretislaws Geburt zwischen 1003 und 1005, m. E. zu früh, da Jaromirs und Udalrichs Rückkehr nach Böhmen erst in den Herbst 1004 fällt. Dobner, Annales V, 141 setzte die Vermählung erst zu 1026.</note> quem Bracizlau<note><app><lem>Bracizlau</lem> <rdg wit="A 1a">Brat. A 1a</rdg> <rdg wit="C 3">Brat., korr. Bret. C 3</rdg> <rdg wit="C 2b">Bratisslav C 2b</rdg> <rdg wit="C 2a">Braczisl. C 2a</rdg> <rdg wit="B">Brecizlaum B</rdg> <rdg wit="C 1">Brzieczislaw C 1</rdg></app></note> appellari fecit. Nam quadam die de venatu cum rediret per villam rusticanam, hanc, quam prediximus, feminam ad puteum lavantem pannos vidit et intuitus eam a vertice usque ad talos<note>Vgl. oben S. 47, N. 2.</note> hausit pectore ignes <note><bibl>Ovid. Met. X, 253:</bibl> <q>haurit pectore Pygmalion simulati corporis ignes; vgl. auch Lucan. Phars X, 69.</q></note> amoris non modicos. Erat enim cor<pb ed="2" n="23r"/>poris eius habitudo<note><app><lem>habitudo</lem> <rdg wit="A 1">abitudo, korr. albit. A 1</rdg></app></note> insignis, nive candidior, mollior cigno,<note><app><lem>cigno</lem> <rdg wit="A 2a">cyg*no A 2a</rdg> <rdg wit="A 2b">cingno A 2a</rdg></app></note> nitidior ebore antiquo, pulchrior saphiro.<note><bibl>Thre. 4, 7:</bibl> <q>candidiores Nazarei eius nive, nitidiore lacte, rubicundiore ebore antiquo, sapphiro pulchriores.</q></note><note><bibl>Ovid. Met. XIII, 796:</bibl> <q>mollior ... cygni plumis.</q></note> Hanc continuo mittens dux tulit in sua nec tamen antiqua solvit conubia, quia tunc temporis, prout cuique placuit, binas vel ternas coniuges habere licuit; nec nefas fuit viro rapere alterius uxorem et uxori alterius nubere marito. Et quod nunc asscribitur pudori, hoc tunc fuit magno dedecori,<note><app><lem>dedecori</lem> <rdg wit="A 1, B, C 3">so A 1, B, C 3</rdg> <rdg wit="A 3">dedecori, korr. decori A 3</rdg> <rdg wit="A 2a">decorari, korr. decori A 2a</rdg> <rdg wit="die übrigen">decori die übrigen</rdg></app></note> si vir una coniuge aut coniunx uno viro contenti viverent; vivebant enim quasi bruta animalia conubia habentes communia.</p>
</div>
<div n="1.2.37">
<head>Capitulum tricesimum septimum</head>
<p>Eodem anno <seg rend="verse">Cesar ab hoc mundo migravit tercius Otto,</seg> <seg rend="verse">Vivat ut<note><app><lem>ut</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> in celis, ubi vivit quisque fidelis.</seg> Huic successit filius eius<note><app><lem>eius</lem> <rdg wit="C 3">fil. eius fehlt C 3</rdg></app></note> Heinricus<note>Otto III. und Heinrich II. stammen von zwei Söhnen Heinrichs I. ab.</note> imperator, qui inter cetera que fecit in vita sua pro Christi nomine magnalia<note><bibl>Vgl. Deut. 10, 21:</bibl> <q>Deus tuus, qui fecit tibi haec m.</q></note><note><bibl>Ps. 70, 19:</bibl> <q>quae fecisti m.</q></note> construxit castrum<note><app><lem>castrum</lem> <rdg wit="A 2">claustrum A 2</rdg></app></note> in quodam monte non modico sumptu empto a possessore loci, nomine Pabo, unde traxit nomen Babenberk,<note><app><lem>Babenberk</lem> <rdg wit="A 1a, 3a">Babenberg A 1a, 3a</rdg> <rdg wit="C 1b">Babenberk, korr. Pabenb. C 1b</rdg> <rdg wit="B">Pabenberg B</rdg> <rdg wit="C 2b">Pabenger C 2b</rdg> <rdg wit="A 2a*">Bamberk A 2a*</rdg></app></note> quod est Pabonis mons. Ibi etiam constituit<note><app><lem>constituit</lem> <rdg wit="A 1">construxit A 1</rdg></app></note> episcopatum, quem in tantum ampliavit facultatibus et dignitatibus pontificalibus, ut in tota orientali Francia non ultimum, sed secundum post primum habeatur episcopium. Edificavit etiam ibi et templum mire magnitudinis in honore sancte Marie virginis et sancti Georgii Christi martiris, quod similiter in tantum adauxit dotalibus ecclesie et ornatibus auri et argenti et ceteris regalibus<note><app><lem>regalibus</lem> <rdg wit="A 1, C 1a, 2b">so A 1, C 1a, 2b</rdg> <rdg wit="die übrigen">regaliter die übrigen</rdg></app></note> apparatibus, ut mihi videatur de his tacere melius, quam dicere minus et<note><app><lem>et</lem> <rdg wit="B">fehlt B</rdg> <rdg wit="A 3b">getilgt A 3b</rdg></app></note> quam habeatur in re. <seg rend="verse">Utile de multis factum referam tamen<note><app><lem>tamen</lem> <rdg wit="A 2">fehlt A 2</rdg></app></note> unum.<note>Über diese und ähnliche Sagen vgl. Hirsch-Bresslau, Jahrbücher unter Heinrich II., Bd. 3 (1875), S. 365 ff. Auch hier zeigen sich zwischen dem Text des Cosmas und jenem in der Chronik von Montecassino (SS. VII, 658) bezeichnende, aber nur ganz vereinzelte wörtliche Ubereinstimmungen.</note></seg> Haud longe ab urbe predicta quidam erat anachorita,<note><app><lem>anachorita</lem> <rdg wit="A 2a*">anachoreta A 2a*</rdg></app></note> sanctarum virtutum archimandrita, ad quem imperator sepe fingens, quasi venatum<note><app><lem>venatum</lem> <rdg wit="A 1">venatum ire vellet ad venacionem A 1</rdg> <rdg wit="A 3">ad venatum ire vellet A 3</rdg> <rdg wit="die übrigen">ad venacionem die übrigen</rdg></app></note> ire vellet, sepe faciens aliquam occasionem clam cum solo cliente veniebat et se eius rationibus commendabat. Hunc cum intellexisset cesar<note><app><lem>cesar</lem> <rdg wit="A 3">cesar He(i)nricus A 3</rdg></app></note> quia causa orationis Hierosolimam<note><app><lem>Hierosolimam</lem> <rdg wit="A 2a, B">so A 2a, B</rdg> <rdg wit="C 3*">hierosolym- C 3*</rdg> <rdg wit="A 1, 3b, 2a">iherosol- A 1 öfter 3b, C 1b (ihri-) 2a</rdg> <rdg wit="A 2b, A 3a, C 2b">ierosol- immer A 2b (irlim-) A 3a, C 2b</rdg> <rdg wit="C 1a">i(h)erozol- C 1a immer</rdg></app></note> ire vellet, committit ei dominici corporis et sanguinis calicem aureum, qui pro sui magnitudine, ut facile possit a quoquam<note><app><lem>quoquam</lem> <rdg wit="C 3">quoque übergeschrieben C 3</rdg></app></note> levari, duas ex utroque latere habuit ansas, quod nos vulgo dicimus aures, <pb ed="2" n="23v"/> quem ut intiguat sub trina<note><app><lem>trina</lem> <rdg wit="C 3">terna, korr. trina C 3</rdg> <rdg wit="C 2b">terna C 2b</rdg></app></note> mersione in Iordane, ubi Christus<note><app><lem>Christus</lem> <rdg wit="A 3">ihc Christus A 3</rdg></app></note> baptizatus est a Iohanne,<note><bibl>Marc. 1, 9:</bibl> <q>bapt. e. a Ioh. in Iord.</q></note> precipit imperator et rogat dans ei pecuniam, quantum sufficeret ad viam. Quid multa? Homo Dei vadit Hierosolimam,<note><app><lem>Hierosolimam</lem> <rdg wit="B">so B</rdg> <rdg wit="A 1, 2a, C 2a*">ierosol- A 1, 2a, C 2a*</rdg> <rdg wit="C 3">hierosolym- C 3 immer</rdg></app></note> iussa facit ter mergens calicem Iordanis in unda.<note><app><lem>unda</lem> <rdg wit="A 3">undam A 3</rdg> <rdg wit="A 1">vel ad nudā in unda (ad nuda ausradiert) A 1</rdg></app></note> Post rediens per Constantinopolim transibat<note><app><lem>transibat</lem> <rdg wit="A 2a, 3">transiebat A 2a, 3</rdg></app></note> per Bulgariam. Ibi quidam erat heremita sancta degens vita,<note><app><lem>vita</lem> <rdg wit="A 2a">sancta gerens vita, korr. sanctam gerens vitam A 2a</rdg></app></note> ad quem ille veniens Hierosolimita post multa et dulcia atque sancta colloquia suppliciter rogabat eum, ut pro incolomitate imperatoris Heinrici oraret Deum.<note><app><lem>Deum</lem> <rdg wit="A 2a">dominum A 2a</rdg></app></note> Ad quem ille: <quote>Non est,</quote> inquit, <quote>pro incolomitate eius orandum, quia ex hac convalle lacrimarum<note><bibl>Ps. 83, 7 Itala.:</bibl> <q>convalle lacr.</q></note><note><bibl>Ps. 83, 7. Vulg.:</bibl> <q>valle.</q></note> translatus est iam in requiem beatorum.</quote> At ille instat et rogat, ut sibi dicat, unde hoc sciat. Et ille: <quote>Hac,</quote> inquit, <quote>proxima nocte, dum nec adeo vigilarem nec omnino dormirem, sustulit me alta visio ad magnum campum valde planum et nimis latum atque iocundum; et vidi ibi malignos<note><bibl>Luc. 8, 2:</bibl> <q>quae erant curatae a spiritibus malignis.</q></note> spiritus teterrimos, quorum ex ore et naribus exibat sulfurea<note><app><lem>sulfurea</lem> <rdg wit="A 2b, 3">sulphu- A 2b, 3</rdg> <rdg wit="A 1, C 2a">fulgurea A 1, C 2a</rdg></app></note> flamma, qui imperatorem Heinricum<note><app><lem>Heinricum</lem> <rdg wit="A 2a*">Heinrichum A 2a*</rdg></app></note> per<note><app><lem>per</lem> <rdg wit="A 1">et A 1</rdg></app></note> barbam invitum et<note><app><lem>et</lem> <rdg wit="A 2">et – iud. fehlt A 2</rdg></app></note> quasi ad iudicium<note><app><lem>iudicium</lem> <rdg wit="A 2">et – iud. fehlt A 2</rdg></app></note> trahebant; alii collum eius furcis ferreis inpingentes<note><app><lem>inpingentes</lem> <rdg wit="A 1">inpingentes urgentea A 1</rdg> <rdg wit="A 2, 3">urgentes A 2, 3</rdg></app></note> leti clamabant:<note><app><lem>clamabant</lem> <rdg wit="A 3, C 1b, 3">clam. dicentes A 3, C 1b, 3</rdg></app></note> <quote>Noster est, noster est.</quote> Quos a longe sequebatur sancta Maria et sanctus Georgius, quasi tristes et quasi eripere eum volentes et cum eis litigantes, donec suspensa est in medio campo trutina, cuius capacitas lacior fuit quam duo milliaria.<note><app><lem>milliaria</lem> <rdg wit="A 1">milia A 1</rdg></app></note> Ad sinistram maligna pars magna et immensa pondera et innumerabilia, que sunt<note><app><lem>sunt</lem> <rdg wit="A 3, 3b">que sunt fehlt A 3 (que getilgt 3b)</rdg> <rdg wit="B">om. B</rdg> <rdg wit="C">vero C</rdg></app></note> mala opera, imponebat. At contra sanctum Georgium vidi monasterium magnum cum toto claustro imponere, vidi aureas cruces preciosis lapidibus graves, vidi tot plenaria gemmis et auro grandia, vidi candelabra aurea<note><app><lem>aurea</lem> <rdg wit="A 1">so A 1</rdg> <rdg wit="A 2">aurea, korr. argentea A 2a</rdg> <rdg wit="die übrigen">argentea die übrigen</rdg></app></note> et turibula<note><app><lem>turibula</lem> <rdg wit="A 3, B, C 2b, 3">thur- A 3, B, C 2b, 3</rdg></app></note> atque pallia innumera<note><app><lem>innumera</lem> <rdg wit="A 1">I|numta, korr. inumera A 1</rdg></app></note> et quicquid boni rex in vita fecerat. Sed adhuc maligna pars preponderabat et clamabat: <quote>Noster est,<note><app><lem>est</lem> <rdg wit="C 3">fehlt C 3</rdg> <rdg wit="A 1">noster est fehlt A 1</rdg></app></note> noster est.</quote> Tunc sancta Maria accepit aureum calicem magnum de manu sancti Georgii et concutiens ter caput<note>Vgl. oben S. 12, N. 2.</note> <pb ed="2" n="24r"/> inquit: <quote>Certe<note><app><lem>Certe</lem> <rdg wit="A 1">über der Zeile von 2. Hd. A 1</rdg></app></note> non vester, sed noster est</quote><note><app><lem>est</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> et cum magna indignatione proiecit calicem ad parietem ecclesie, et fracta ets una nasa calicis. Ad cuius tinnitum mox evanuit agmen ignitum<note><app><lem>ignitum</lem> <rdg wit="A 1">initum, korr. ignitum A 1</rdg></app></note> et accepit sancta Maria per manum dextram et sanctus Georgius per sinistram imperatorem<note><app><lem>imperatorem</lem> <rdg wit="A 3">imp. He(i)nricum A 3</rdg></app></note> et duxerunt<note><app><lem>duxerunt</lem> <rdg wit="A 1">imp. eduxerunt A 1 (et duxerunt von 2. Hd. übegeschrieben)</rdg> <rdg wit="*">et edux. *</rdg></app></note> secum, ut credo, in celestem habitacionem.<note><app><lem>habitacionem</lem> <rdg wit="A 2a">patriam vel habit. A 2a</rdg></app></note></quote> – At ille Hierosolimita corde revolvens ea, que dicta sunt, descendit ad sarcinas<note><app><lem>sarcinas</lem> <rdg wit="A 1">sacrinas A 1</rdg></app></note> et invenit fractam calicis ansam, sicut predixerat heremita. Qui usque hodie magni miraculi pro testimonio habetur Babenberk<note><app><lem>Babenberk</lem> <rdg wit="*">Bamberk *</rdg> <rdg wit="A 2a">B. in ecclesia A 2a (in monasterio fehlt)</rdg> <rdg wit="A 2b">Bamberc A 2b</rdg> <rdg wit="A 1">Babenberc A 1</rdg> <rdg wit="C 3">Babenberc, korr. – berk. C 3</rdg> <rdg wit="A 3a">Babenberg A 3a</rdg> <rdg wit="C 1b">Babenberk, korr. Pab- C 1b</rdg> <rdg wit="B">Pabenberk B</rdg></app></note> sancti Georgii<note><app><lem>Georgii</lem> <rdg wit="A 3">Georgii martiris A 3</rdg></app></note> in monasterio.</p>
<p>Anno dominice incarnationis MIII. Hic<note><app><lem>Hic</lem> <rdg wit="A 3, C 3">fehlt A 3, C 3</rdg></app></note> interfecti sunt Wrissovici.<note><app><lem>Wrissovici</lem> <rdg wit="A 2a">so A 2a</rdg> <rdg wit="A 1">Wriseuici A 1</rdg> <rdg wit="A 3">Wirs(s)owici A 3</rdg> <rdg wit="C 3">Wriss. quinque fratres C 3</rdg></app></note><note>Vgl. Thietmar V, 29 (= 18).</note></p>
</div>
<div n="1.2.38">
<head>Capitulum tricesimum octavum</head>
<p>Anno dominice incarnationis MIIII. Benedictus<note><app><lem>Benedictus</lem> <rdg wit="A 3">sanctus Ben. A 3</rdg> <rdg wit="B">V fratres martirizati sunt B (Bened. – est fehlt)</rdg></app></note> cum sociis suis martirizatus est.<note><app><lem>est</lem> <rdg wit="C 2b">est in silva Polonie C 2b</rdg></app></note><note>Vgl. Petri Damiani Vita s. Romualdi (SS. IV, 852) und Bruno, Vita quinque fratrum (SS. XV, 709). H. G. Voigt, Brun von Querfurt (Stuttgart 1907), S. 429 Anm.: <q>Cosmas´ Bericht über die fünf Brüder ist wertlos</q> geht wohl zu weit.</note> Temporibus Heinrici imperatoris, qui post Ottonem tercium rexit Romanum imperium, in partibus Polonie quinque fuere monachi et heremite, veri<note><app><lem>veri</lem> <rdg wit="A 1, 3">so A 1, 3</rdg> <rdg wit="Fuld.">veri (i übergeschrieben) Fuld.</rdg> <rdg wit="die übrigen">viri die übrigen</rdg></app></note> Israelite,<note><app><lem>Israelite</lem> <rdg wit="A 3a, C 1a, 2a, 3, Fuld.">israhelite A 3a, C 1a, 2a, 3, Fuld.</rdg></app></note><note><bibl>Joann. 1, 47:</bibl> <q>Ecce vere (einige Hss. vir) Israelita, in quo dolus non est.</q></note> Benedictus, Matheus, Iohannes, Ysaac, Cristinus<note><app><lem>Cristinus</lem> <rdg wit="B">Christinus B</rdg> <rdg wit="A 3">χςιnus (Xnus) A 3</rdg></app></note> et sextus Barnabas, quorum non est inventus in ore dolus<note>Cfr. <bibl>1 Pt 2,22:</bibl> <q>Qui peccatum non fecit, nec inventus est dolus in ore ejus.</q></note> nec in manibus pravum opus.<note>Cfr. <bibl>Iac 3,16:</bibl> <q>Ubi enim zelus et contentio, ibi inconstantia et omne opus pravum.</q></note> Horum de vita patrum scripturus multa malui pauca, quia semper dulcius sumitur, que parcius apponitur esca. Erat enim eorum conversatio laudabilis, Deo acceptabilis, hominibus admirabilis et eam sectari volentibus imitabilis.<note><app><lem>imitabilis</lem> <rdg wit="B">imitabilis. Hactenus hec. B</rdg></app></note> Nam ad<note><app><lem>ad</lem> <rdg wit="A 2a">ob A 2a</rdg> <rdg wit="A 1">ab, korr. ad A 1</rdg></app></note> hoc merita sanctorum<note><app><lem>sanctorum</lem> <rdg wit="A 2a">eorum A 2a</rdg></app></note> ammiramur, ut eos imitando ipsi ammirabiles reddamur. Hos quippe viros quinque<note><app><lem>quinque</lem> <rdg wit="A 2a">quinque prudentibus virginibus oleo habundantibus misericordie et eos (et eos getilgt) A 2a</rdg></app></note> non<note><app><lem>non</lem> <rdg wit="A 2a">von 2. Hd. über der Zeile (das folgende in auf Rasur) A 2a</rdg></app></note> incongrue equipperare<note><app><lem>equipperare</lem> <rdg wit="A 3, C 1b, Fuld.">equiper- A 3, C 1b, Fuld.</rdg> <rdg wit="C 2b">equipar- C 2b</rdg> <rdg wit="*">aequippar-*</rdg></app></note> possumus sive quinque porticibus probatice piscine<note><bibl>Io 5,2:</bibl> <q>probatica piscina .. quinque porticus habens.</q></note> sive<note><app><lem>sive</lem> <rdg wit="A 2a">sive – miser fehlt A 2a</rdg></app></note> quinque prudentibus<note><app><lem>prudentibus</lem> <rdg wit="A 1, Fuld.">so A 1, Fuld.</rdg> <rdg wit="C 2b">prud. fehlt C 2b</rdg> <rdg wit="die übrigen">prud. quinque die übrigen</rdg></app></note> virginibus<note>Vgl. Matth. 25, 2.</note> oleo habundantibus misericordie, quia pauperes ipsi pauperibus Christi, quos in suis confovebant mansionibus,<note><app><lem>mansionibus</lem> <rdg wit="A 3, Fuld.">mans. eis A 3, Fuld.</rdg></app></note> prout poterant, subministrabant misericordie sumptibus. Ipsis autem virtus talis erat abstinentie, ut alius bis, alius semel in sabbato, nullus tamen dietim<note><app><lem>dietim</lem> <rdg wit="A 1">dictim A 1</rdg> <rdg wit="Fuld.">dictum Fuld.</rdg></app></note> sumeret cibum. Cibus autem eis<note><app><lem>eis</lem> <rdg wit="A 3, Fuld.">eis erat A 3, Fuld.</rdg> <rdg wit="C 2b">erat eis C 2b</rdg></app></note> holus propriis elaboratum manibus; panem raro habuere, sed piscem<note><app><lem>piscem</lem> <rdg wit="A 3">pisces A 3</rdg></app></note> numquam, legumina aut<note><app><lem>aut</lem> <rdg wit="A 2b">et A 2b</rdg> <rdg wit="A 1">autem et (et von 2. Hd.) A 1</rdg></app></note> milium non nisi in<note><app><lem>in</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> pascha<note><app><lem>pascha</lem> <rdg wit="A 3">pascha aut pentecosten A 3</rdg></app></note> sumere licuit, lympham incorruptam, et hanc libant<note><app><lem>libant</lem> <rdg wit="C 1b">libant, korr. libebant C 1b</rdg> <rdg wit="C 2b">bibebant C 2b</rdg> <rdg wit="C 3">bibant, korr. bibebant C 3</rdg></app></note> ad<note><app><lem>ad</lem> <rdg wit="C 1b">sub mensura C 1b</rdg> <rdg wit="C 3">ad m., korr. sub mensura C 3</rdg></app></note> mensuram, carnis esca eis abhominabilis et femine visus execrabilis. Vestis hyrta et aspera,<note><app><lem>aspera</lem> <rdg wit="A 2a">aspera et A 2a</rdg></app></note> <pb ed="2" n="24v"/> contexta de cauda et equinis<note><app><lem>equinis</lem> <rdg wit="A 1">dequinis A 1</rdg></app></note> iubis. In lectulo lapis pro sustentaculo capitis et matta pro lectisternio et hec vetus nimis et singularis. <seg rend="verse">Nec fuit ulla quies, stant tota nocte lugentes</seg> <seg rend="verse">Tam proprium quam plebicule scelus atque reatum.</seg> Nunc sonant pectora crebris tunsionibus livida, nunc<note><app><lem>nunc</lem> <rdg wit="A 1">tunc, korr. nunc A 1</rdg></app></note> sudant<note><app><lem>sudant</lem> <rdg wit="A 1 (?), C 2a">fundant A 1 (?), C 2a</rdg></app></note> corpora<note><app><lem>corpora</lem> <rdg wit="A 2a, C 2b">pectora A 2a, C 2b</rdg></app></note> innumeris genuflexionibus fessa, nunc manibus expansis et oculis erectis, vivat ut in celis, precibus unusquisque<note><app><lem>unusquisque</lem> <rdg wit="Fuld.">quisque Fuld.</rdg></app></note> instat anhelis. Numquam locuti sunt ad invicem, nisi venientem<note><app><lem>venientem</lem> <rdg wit="Fuld.">veniente hospite et hoc paucis verbis. Vere Fuld.</rdg></app></note> ad hospitem, et ad hunc paucis. Vere<note><app><lem>Vere</lem> <rdg wit="Fuld.">veniente hospite et hoc paucis verbis. Vere Fuld.</rdg></app></note> legis factores,<note><bibl>Rom. 2, 13:</bibl> <q>non enim auditores legis iusti sunt apud Deum, sed factores l. iustificabuntur.</q></note> non<note><app><lem>non</lem> <rdg wit="Fuld.">et non Fuld.</rdg></app></note> auditores erant, vere semetipsos cum viciis et concupiscenciis mundi crucifigentes<note><bibl>Galat. 5, 24:</bibl> <q>carnem suam crucifixerunt cum vitiis et concup..</q></note> et crucem Christi mente et corpore baiulantes,<note><bibl>Joann, 19, 17:</bibl> <q>baiulans sibi crucem.</q></note> gratum Deo sacrificium non ex pecore<note><app><lem>pecore</lem> <rdg wit="A 2b, C 1b, 2, 3, Fuld.">pectore A 2b, C 1b, 2, 3, Fuld.</rdg> <rdg wit="A 1, 2a, C 1a">pectore, korr. pecore A 1, 2a, C 1a</rdg></app></note> alieno, sed ex corpore proprio offerebant, quia cotidie vicissim vapulabant. Talis enim <seg rend="verse">Mos erat illorum simul unaquaque dierum<note><app><lem>dierum</lem> <rdg wit="A 3a, C 1a">unaqueque A 3a, C 1a</rdg> <rdg wit="A 2b, C 2a, 3, Fuld.">unaqq A 2b, C 2a, 3, Fuld.</rdg> <rdg wit="A 2a">die A 2a</rdg></app></note></seg> <seg rend="verse">Post primam dorsum mollirier<note><app><lem>mollirier</lem> <rdg wit="A 3">molire A 3</rdg> <rdg wit="A 2b, C 1b">mollier A 2b (am Rande molliter) C 1b</rdg> <rdg wit="A 2a">mollier, korr. –irier A 2a</rdg> <rdg wit="C 2b">molliter C 2b</rdg> <rdg wit="C 1a">detegunt am Rande C 1a</rdg></app></note> usque deorsum.<note><bibl>Matth. 27, 51:</bibl> <q>velum .. scissum est a summo usque d.</q></note></seg> <seg rend="verse">In faciemque cadens<note><bibl>Gen. 17, 3:</bibl> <q>Cecidit A. pronus i. f. und sonst.</q></note> ad fratrem frater aiebat:</seg> <seg rend="verse"><quote>Si parcis, peccas; cum tangis, ne mihi<note><app><lem>mihi</lem> <rdg wit="A 1*">michi A 1*</rdg></app></note> parcas!</quote></seg> et stans cum flagello respondit: <quote>Sicut</quote> <seg rend="verse"><quote>Vis fiat!</quote> Christumque rogat fratremque<note><app><lem>fratremque</lem> <rdg wit="A 3">fratrem A 3</rdg></app></note> flagellat,</seg> dicens: <seg rend="verse"><quote>Hec per facta<note><app><lem>facta</lem> <rdg wit="C 3">perfecta C 3</rdg> <rdg wit="A 3">prefata A 3</rdg></app></note> pius solvat tua crimina Christus,</quote></seg> <seg rend="verse">Atque cadens iterum prebet sua terga vicissim.</seg> <seg rend="verse">Nec <quote>Doluit, frater,</quote> dum<note><app><lem>dum</lem> <rdg wit="A 2">cum A 2</rdg></app></note> fratrem verberat alter,</seg> <seg rend="verse">Sed <q>Miserere mei Deus</q> aut <q>Benedicite</q> cantat.</seg> <seg rend="verse">Nam suffert leviter, patitur quod quisque libenter.</seg> Horum Deus ex alto prospectans pacientiam et vite innocentiam atque fidei et operis perseverantiam cum iam laborum sanctorum<note><app><lem>sanctorum</lem> <rdg wit="A 2b, 3">fehlt A 2b, 3</rdg></app></note> suorum<note><app><lem>suorum</lem> <rdg wit="A 3">ipsorum A 3</rdg> <rdg wit="Fuld.">suorum lab. sanct. Fuld.</rdg></app></note> mercedem<note><bibl>Sap. 10, 17:</bibl> <q>reddidit iustis mercedem laborum suorum et deduxit illos in via mirabili.</q></note> reddere vellet et, ut per viam mirabilem<note><app><lem>mirabilem</lem> <rdg wit="C 3">mirab-, korr. miserab- C 3</rdg></app></note> eos ad patriam reduceret<note><app><lem>reduceret</lem> <rdg wit="C 3">perduceret C 3</rdg></app></note> exultabilem, dux Mesco audiens bonam famam eorum et conversationem<note><bibl>Vgl. Job. 14, 17:</bibl> <q>in sancta conv. permansit.</q></note><note><bibl>II. Cor. 6, 8:</bibl> <q>per infamiam et bonam famam.</q></note> sanctam venit cum paucis, ut se commendaret hominibus sanctis, et, ut<note><app><lem>ut</lem> <rdg wit="A 2">cum A 2</rdg></app></note> eorum cognovit inopiam, dat eis magnam census copiam, scilicet marsupium centum marcis plenum, et accipiens ab eis fraternitatem et orationum communitatem letus<note><app><lem>letus</lem> <rdg wit="C 2">levis C 2</rdg> <rdg wit="Fuld.">levis, übergeschrieben ł beatus Fuld.</rdg></app></note> abiit ad suam <pb ed="2" n="25r"/> aulam<note><app><lem>aulam</lem> <rdg wit="A 1">auram curiam (curiam getilgt) A 1</rdg></app></note> multum rogans et commenadans se, ut sui habeant memoriam. At illi nesciunt,<note><app><lem>nesciunt</lem> <rdg wit="A 2a">nescientes A 2a</rdg></app></note> quid faciant<note><app><lem>faciant</lem> <rdg wit="A 1">faciunt A 1</rdg> <rdg wit="A 2a">facerent A 2a</rdg></app></note> de pecunia, quia tale quid numquam habuerant. Stant stupefacti et, quia iam per dimidium annum nihil<note><app><lem>nihil</lem> <rdg wit="A 3">n. locuti fuerant ad. i. A 3</rdg> <rdg wit="A 2">n. f. loc. ad i. A 2</rdg></app></note> fuerant ad invicem locuti, unus ex illis aperuit os<note><app><lem>os</lem> <rdg wit="A 3">os ossum A 3</rdg></app></note> et ait: <quote><seg rend="verse">Est laqueus mortis<note><bibl>Ps. 17, 6; Prov. 21, 6:</bibl> <q>laq. mortis.</q></note> argenti pondus et auri,</seg> et quibus superhabundat<note><app><lem>superhabundat</lem> <rdg wit="A 3">semper hab. A 3</rdg></app></note> mordax crumena, his non facile patebunt loca Elysii<note><app><lem>Elysii</lem> <rdg wit="A 3">so A 3</rdg> <rdg wit="A 2a*">elysey A 2a*</rdg> <rdg wit="B">elysei B</rdg> <rdg wit="Fuld.">elisii, übergeschrieben paradysi Fuld.</rdg> <rdg wit="die übrigen">elisii die übrigen</rdg></app></note> amena, sed horrore<note><app><lem>horrore</lem> <rdg wit="A 3">horroris A 3</rdg></app></note> plena infernalis pena illos cruciabit in Ethna. Nimirum hec est temptatio humani generis inimici, ut nos faciat inimicos Christi. Nam qui amicus est mundi, inimicus constituetur<note><app><lem>constituetur</lem> <rdg wit="A 3">constituitur A 3</rdg> <rdg wit="A 2">est A 2</rdg></app></note> Dei.<note><bibl>Jac. 4, 4:</bibl> <q>Amicitia huius mundi inimica est Dei. Quicumque ergo voluerit amicus esse saeculi huius, inimicus Dei constituitur.</q></note> Deo<note><app><lem>Deo</lem> <rdg wit="A 1">mundi, korr. dei deo A 1</rdg> <rdg wit="A 2a">deo autem (autem getilgt) A 2a</rdg></app></note> namque contradicunt, qui eius mandata non custodiunt.<note><bibl>Ex. 16, 28:</bibl> <q>Usquequo non vultis custodire mandata mea?</q></note> Nam Deus dixit:<note>Matth. 6, 24.</note> Nemo<note><app><lem>Nemo</lem> <rdg wit="A 2a">non potest, korr. non potestis A 2a</rdg> <rdg wit="C 1b, C 3">potest digne C 1b und (digne über der Zeile) C 3</rdg></app></note> potest duobus dominis servire,<note><app><lem>servire</lem> <rdg wit="Fuld.">servire Deo scilicet et mammone. Iam m. Fuld.</rdg></app></note> et quasi exponens adiunxit: Non potestis Deo servire et mammone.<note><app><lem>mammone</lem> <rdg wit="Fuld.">servire Deo scilicet et mammone. Iam m. Fuld.</rdg></app></note> Iam mammone erimus servi, qui actenus fuimus parsimonie liberi.<note><app><lem>liberi</lem> <rdg wit="Fuld.">filii übergeschrieben Fuld.</rdg></app></note> An non ad motum aure<note>Vgl. oben S. 64, N. 5.</note> portans aurum pavebit? An non <seg rend="verse">Cantabit vacuus coram latrone viator?<note><bibl>Juven. X, 22:</bibl> <q>cantabit - viator.</q></note></seg> Nonne multociens ad nos latrones venerunt<note><app><lem>venerunt</lem> <rdg wit="A 3">veniunt A 3</rdg></app></note> et,<note><app><lem>et</lem> <rdg wit="C 2, 3">fehlt C 2, 3</rdg></app></note> ob quam rem nos interficerent, non invenientes aliquando plagis<note><bibl>Luc. 10, 30:</bibl> <q>latrones .. plagis impositis abierunt.</q> Vgl.  <bibl>Ps. 23, 5:</bibl> <q>accipiet benedictionem.</q></note> nobis impositis, aliquando benedictionibus acceptis abierunt? Certe iam volat fama per mundum<note><bibl>I. Joann. 2, 15:</bibl> <q>nolite diligere munudm neque ea quae in m.</q></note> nos diligere mundum et ea, que sunt mundi. Clamat contra nos et hec ipsa, que numquam scit tacere pecunia, et iam iamque aderit inproba manus latronum in ianua, quia quod faciunt domini sciunt plurimi. Quin potius eiciatur cicius mortis fomentum, mali nutrimentum, anime detrimentum,<note><bibl>Marc. 8, 36:</bibl> <q>quid .. proderit homini, si lucetru mundum .. et detrim. animae suae facita?</q></note> et referatur ad eum, cuius est, hoc argentum.</quote> Et mittunt unum de fratribus, cui nomen Barnabas, qui semper exteriores tractabat causas, ut hec<note><app><lem>hec</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> ex parte fratrum referat duci: <quote>Licet nos peccatores et indigni sumus,<note><app><lem>sumus</lem> <rdg wit="A 2b, 3a, Fuld.">simus A 2b, 3a, Fuld.</rdg> <rdg wit="A 2a">indignissimi A 2a</rdg></app></note> tamen vestri memoriam in nostris orationibus continuam habemus.<note><app><lem>habemus</lem> <rdg wit="*, A 3a">hab. cont. *, korr. cont. hab. A 3a</rdg></app></note> Argentum numquam habuimus nec habere volumus. Dominus enim noster Iesus Christus a nobis non argentum, sed bone<note><app><lem>bone</lem> <rdg wit="A 1">bene A 1</rdg></app></note> operationis duplex exigit talentum. Monachus si habet obulum, non valet obulum. Ecce quod <pb ed="2" n="25v"/> tuum est accipe argentum, nobis illicita possidere non est licitum.<note><app><lem>licitum</lem> <rdg wit="A 2a">non licet A 2a</rdg></app></note></quote> Illo abeunte ducis ad curiam mox in prima noctis vigilia affuit manus inimica, et irrumpentes valvas domus subito<note><app><lem>subito</lem> <rdg wit="Fuld.">fehlt Fuld.</rdg> <rdg wit="A 3b">getilgt und am Rand nachgetragen A 2b</rdg> <rdg wit="A 1">-ito Rasur A 1</rdg></app></note> inveniunt eos cantantes et psallentes Domino.<note><bibl>Eph. 5, 19:</bibl> <q>cantantes et ps. Domino.</q></note> Quorum adactis iugulo gladiis inquiunt: <quote><seg rend="verse">Vivere si vultis cum pace bona, quod habetis</seg> <seg rend="verse">Argentum nobis date nunc et parcite vobis.</seg> <seg rend="verse">Scimus enim vere vos censum regis<note><app><lem>regis</lem> <rdg wit="Fuld.">fehlt Fuld.</rdg> <rdg wit="C 1b">ducis C 1b</rdg></app></note> habere.</seg></quote> At illi teste Deo iurant censumque negant constanter et aiunt: <quote>Pecunia, quam queritis, iam est in camera ducis, quia non fuit necessaria nobis. Qoud si non creditis, ecce domus nostra, querite quantum placet vobis, tantummodo nolite male facere nobis.<note><app><lem>nobis</lem> <rdg wit="A 2a">nolite nobis facere quicquam A 2a</rdg> <rdg wit="B">om. B</rdg> <rdg wit="C">vero C</rdg></app></note></quote> At illi rigidiores saxis: <quote>Non est opus,</quote> inquiunt, <quote>verbis, aut nobis reddite ducis pecuniam, aut<note><app><lem>aut</lem> <rdg wit="A 1">über der Zeile von 2. Hd. nachgetragen  A 1</rdg></app></note> diram mortis subibitis sentenciam,</quote> et statim crudeliter eos ligaverunt et per totam noctem diversis penis affecerunt, ad ultimum in ore<note><bibl>Jes. Sir. 28, 22:</bibl> <q>ceciderunt in ore gl.</q></note> gladii simul omnes interfecerunt. Sicque furor<note><bibl>Vgl. Prov. 11, 23:</bibl> <q>praestolatio impiorum furor.</q></note> impiorum transvexit eos ad regna polorum. Passi sunt autem hii fratres<note><app><lem>fratres</lem> <rdg wit="A 2a, 3a, C 2a">quinque fratres A 2a, 3a, C 2a</rdg></app></note> quinque, Benedictus,<note><app><lem>Benedictus</lem> <rdg wit="B">Bened. – Ioh. fehlt B</rdg></app></note> Matheus, Ysaac, Cristinus atque Iohannes<note><app><lem>Iohannes</lem> <rdg wit="B">Bened. – Ioh. fehlt B</rdg></app></note> anno dominice incarnationis MIIII. III.<note><app><lem>III.</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg> <rdg wit="B, C, Fuld.">II. B, C, Fuld.</rdg></app></note> id. Novembris.</p>
</div>
<div n="1.2.39">
<head>Capitulum tricesimum nonum</head>
<p>Anno<note><app><lem>Anno</lem> <rdg wit="A 1">Anno – MV fehlt A 1</rdg></app></note> dominice incarnationis MV.<note><app><lem>MV</lem> <rdg wit="A 1">Anno – MV fehlt A 1</rdg></app></note></p>
<p>Anno<note><app><lem>Anno</lem> <rdg wit="A 3">Anno – MVI fehlt A 3</rdg></app></note> dominice incarnationis MVI.<note><app><lem>MVI</lem> <rdg wit="A 3">Anno – MVI fehlt A 3</rdg></app></note> Princeps Hemma, feminei sexus gemma, febre correpta<note><app><lem>correpta</lem> <rdg wit="A 1">correcta A </rdg></app></note> a vinculis carnis est erepta. Cuius epitaphium his versiculis aut vidi aut vidisse me<note><app><lem>me</lem> <rdg wit="C 1a">fehlt C 1a</rdg> <rdg wit="A 2a">über der Zeile A 2a</rdg></app></note> memini editum: 
<seg rend="verse">Que fuit ut<note><app><lem>ut</lem> <rdg wit="A 1">in A 1</rdg></app></note> gemma, vilis iacet en cinis<note><bibl>Ov. Met. VII, 521:</bibl> <q>ossa cinisque iacent; vgl. auch VIII, 496.</q></note> Hemma.</seg> <seg rend="verse">Dic, precor: <quote>Huic anime da veniam,<note><bibl>Stat. Silv. III, 1, 162:</bibl> <q>da veniam, Alcide; vgl. Lucan. Phars. VIII, 749.</q></note><note><bibl>Jes. Sir. 3, 15:</bibl> <q>veniam da.</q></note> Domine.</quote></seg></p>
<p>Anno dominice incarnationis MVII.<note><app><lem>MVII.</lem> <rdg wit="C 1, 2">füght zum Jahre MVIII hinzu: Stephanus rex Ungarorum claruit<note>K. Stephan I. (995 – 1038)</note> adscrib. C 1, 3</rdg> <rdg wit="C 3">zu MVIIII: Cenobium sancti Procopii fundatum est<note>Über die Anfänge des St. Prokopklosters a. d. Sazawa handelt ausführlich z. J. 1038 die sogen. Monachi Sazaviensis continuatio Cosmae a. 932 – 1162 (SS. IX, 148 – 163, auch FF. rer. Bohem. II, 238 ff.); vgl. unten S. 79, Z. 28.</note> adscrib. C 3</rdg> <rdg wit="C 1, 3">zu MXI: Dedicatio Babinbergensis<note><app><lem>Babinbergensis</lem> <rdg wit="C 1b">Baben- C 1b</rdg> <rdg wit="C 2a">Babinburg- C 2a</rdg> <rdg wit="C 2b">Bamberg- C 2b</rdg></app></note> ecclesie, adscrib. C 1, 2</rdg> <rdg wit="A 2b, C 1, 2">zu MXV: Imperator Henricus Boleslaum Polonie ducem subegit<note>Über den polnischen Feldzug vgl. Hirsch-Bresslau, Jahrbücher unter Heinrich II. Bd. III (Leipzig 1875) 16 ff.</note>, adscrib. A 2b, C 1, 2</rdg></app></note> ................................................</p>
<p>Anno dominice incarnationis MXVII. III.<note><app><lem>III.</lem> <rdg wit="*">4 *</rdg> <rdg wit="A 3">III. id. iun. fehlt A 3</rdg></app></note> id. Iunii obiit Tegdagus,<note><app><lem>Tegdagus</lem> <rdg wit="A 1a">Thegd- A 1a</rdg> <rdg wit="C 3">Tegdadus C 3</rdg> <rdg wit="A 2a*">Teadag- A 2a*</rdg> <rdg wit="A 3">Theadag- A 3</rdg></app></note><note>Den gleichen Tag nennt auch das Necrol. Bohem. S 12, Thietmar VIII, 56 (= VII, 41) dagegen IIII. id. Iunii.</note> tercius<note><app><lem>tercius</lem> <rdg wit="A 1, 2a*">IIII A 1, 2a*</rdg></app></note> episcopus Pragensis<note><app><lem>Pragensis</lem> <rdg wit="A 3b">sancte Prag. A 3b</rdg></app></note> ecclesie. Fuit autem hic<note><app><lem>hic</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> Tegdagus<note><app><lem>Tegdagus</lem> <rdg wit="A 1a">Thegd- A 1a</rdg> <rdg wit="C 3">Tegdadus C 3</rdg> <rdg wit="A 2a*">Teadag- A 2a*</rdg> <rdg wit="A 3">Theadag- A 3</rdg></app></note> sancti presulis Adalberti successor<note><app><lem>successor</lem> <rdg wit="A 2a">am Rande nach idon. A 2a</rdg></app></note> idoneus, corpore virgineus, moribus aureus, actibus purpureus, sui antecesso<pb ed="2" n="26r"/>ris sequens vestigia, commisse plebis persequens flagicia, et si non corpore, mente tamen tulit martirium nec obiit more<note><app><lem>more</lem> <rdg wit="A 1">morte A 1</rdg></app></note> hominum, sed secutus Dominum in pace in id ipsum dormit<note><app><lem>dormit</lem> <rdg wit="A 3">dormivit A 3</rdg> <rdg wit="C 1b">dormivit, korr. -mit C 1b</rdg></app></note> et requiescit,<note><bibl>Ps. 4, 9:</bibl> <q>in pace – dormiam et requ.</q></note> cui<note><app><lem>cui</lem> <rdg wit="C 1b">fehlt C 1b</rdg> <rdg wit="C 3">amen C 3</rdg></app></note> anno<note><app><lem>anno</lem> <rdg wit="A 3">eodem anno A 3</rdg> <rdg wit="C 2">anno d. i. MXVIII fehlt C 2</rdg> <rdg wit="A 2a">MXVIIII A 2a</rdg></app></note> dominice incarnationis MXVIII<note><app><lem>MXVIII</lem> <rdg wit="C 2">anno d. i. MXVIII fehlt C 2</rdg></app></note> successit Ekkardus<note><app><lem>Ekkardus</lem> <rdg wit="A 1, C 1a, 2, 3">so A 1, C 1a, 2, 3</rdg> <rdg wit="B">Ekar- B</rdg> <rdg wit="A 3a">Eckar- A 3a</rdg> <rdg wit="A 2b, 3b">Eccar- A 2b, 3b</rdg> <rdg wit="A 1a">Ekhar- A 1a</rdg> <rdg wit="A 2a*">Heccar- A 2a*</rdg> <rdg wit="C 1b">Herhar- C 1b</rdg></app></note> presul.<note>Vgl. Thietmar VIII, 65 (= VII, 48).</note></p>
<p>Anno<note><app><lem>Anno</lem> <rdg wit="A 2a">Anno – MXIX fehlt A 2a</rdg></app></note> dominice incarantionis MXIX.<note><app><lem>MXIX</lem> <rdg wit="A 2a">Anno – MXIX fehlt A 2a</rdg></app></note></p>
<p>Anno dominice inacrantionis MXX.<note><app><lem>MXX</lem> <rdg wit="A 2a">MXIXf, korr. MXX A 2a</rdg></app></note></p>
</div>
<div n="1.2.40">
<head>Capitulum quadragesimum</head>
<p>Interea natus ducis Bracizlaus de puericia transcendens in iuventutem ibat de virtute in virtutem;<note><bibl>Ps. 83, 8:</bibl> <q>ibunt de v. i. v.</q></note> cui pre ceteris prosperitas operis, proceritas corporis et forme pulchritudo ac virium<note><app><lem>virium</lem> <rdg wit="A 2a">virtutum A 2a</rdg></app></note> sapientieque magnitudo, in adversis fortitudo, in prosperis temperata inerat mansuetudo. Hisdem temporibus Teutonicis<note><app><lem>Teutonicis</lem> <rdg wit="A 1, 2a, 3, C 3*">teuth- A 1, 2a, 3, C 3*</rdg></app></note> in partibus fuit quidam comes valde potens, cognomine albus Otto,<note>Otto III. war ein Sohn Heinrichs, Grafen der bömischen Mark, und seine Schwester, die aber Cosmas mit einer gleichnamigen Tochter desselben verwechselt, die hier genannte Juditha; über die nachfolgende Sage vgl. meine Gesch. Böhm. u. Mähr. S. 125.</note> sanguine de regio prodiens stemmate patrio.<note><app><lem>patrio</lem> <rdg wit="A 1a">proprio A 1a</rdg> <rdg wit="C 3">proprio, korr. patrio C 3</rdg></app></note> Unica huic erat gnata,<note><app><lem>gnata</lem> <rdg wit="A 1, 1a, B">so A 1, 1a, B</rdg> <rdg wit="die übrigen">nata die übrigen</rdg></app></note> nomine Iuditha,<note><app><lem>Iuditha</lem> <rdg wit="A 3a, A 2b, B, C 2b">so A 3a und immer A 2b, B, C 2b</rdg> <rdg wit="die übrigen *">Iudita die übrigen *</rdg></app></note> pulchritudine <seg rend="verse">Sub Phebo cunctis que sunt prelata puellis,<note><bibl>Ov. Met. I, 338:</bibl> <q>sub ... Phoebo.</q></note><note><bibl>Ov. Met. IV, 55:</bibl> <q>Pyramus et thisbe, iuvenum pulch. (Z. 17) alter, altera ... prael. puellis ... aestuat ignis (Z. 28; vgl. oben S. 9, N. 1) ... paries, quid amantibus obstas (Z. 14)?</q></note></seg> quam bonus pater et eius optima mater, quo addisceret psalterium, tradiderant in cenobium, quod dicitur Zuinprod,<note><app><lem>Zuinprod</lem> <rdg wit="A 1">Zuinprid A 1</rdg> <rdg wit="A 3, B">Zuinbrod A 3, B</rdg></app></note><note>Über dieses Kloster vgl. Ann. Saxo z. J. 1015.</note> loci situ et menibus munitissimum. Sed que turres, quamvis altissime, aut que menia firmissima<note><app><lem>firmissima</lem> <rdg wit="A 3">fortissima A 3</rdg></app></note> amori resistere et amantem possunt excludere?<note><app><lem>excludere</lem> <rdg wit="B, C">extrudere B, C</rdg></app></note> <seg rend="verse">Omnia vincit amor:<note><bibl>Verg. Ecl. X, 69:</bibl> <q>omnia v. a. et nos cedamus a.</q></note> rex et dux cedit amori.</seg> Igitur<note><app><lem>Igitur</lem> <rdg wit="A 3">interea A 3</rdg></app></note> Bracizlaus, iuvenum pulcherrimus, heros acerrimus, multis referentibus audiens de nimia pulchritudine et morum probitate ac generositate parentele supra dicte puelle, ultra non habebat spiritum et intra semetipsum cepit cogitare,<note><bibl>Dan. 4, 16:</bibl> <q>coepit intra s. tacitus cog.</q></note> utrum eam vi rapere<note><app><lem>rapere</lem> <rdg wit="A 2a">capere A 2a</rdg></app></note> temptet an dotalibus conubia paret. Sed maluit viriliter agere quam supplicando colla submittere. Perpendit enim innatam Teutonicis<note><app><lem>Teutonicis</lem> <rdg wit="A 1, 3, C 3">teuth- A 1, 3, C 3</rdg></app></note> superbiam et, quod semper tumido fastu habeant despectui Sclavos<note><app><lem>Sclavos</lem> <rdg wit="A 1a, 2b">slauos A 1a, 2b</rdg></app></note> et eorum linguam. Sed quanto fit semper difficilis aditus ad amorem, tanto amanti filius Veneris ignem<note><app><lem>ignem</lem> <rdg wit="A 1">ignem – iuvenis fehlt A 1</rdg></app></note> incutit validiorem. Fluctuat<note><app><lem>Fluctuat</lem> <rdg wit="C 3">fluctuatque C 3</rdg></app></note> mens iuvenis<note><app><lem>iuvenis</lem> <rdg wit="A 1">ignem – iuvenis fehlt A 1</rdg></app></note> igne<note><app><lem>igne</lem> <rdg wit="A 3">telo igne A 3</rdg> <rdg wit="C 3">igne, übergeschrieben telo (celo) C 3</rdg> <rdg wit="A 2a">ogne s. cupidinis A 2a</rdg> <rdg wit="A 1, 1a, C 1a">igne succ. Ven., übergeschrieben telo lesa cupidinis A 1, 1a, C 1a</rdg> <rdg wit="C 1b">celo s. V., korr. ige l. cup. C 1b</rdg></app></note> succensa Veneris, velut ignibus estuat Ethna. Et hanc apostropham<note><app><lem>apostropham</lem> <rdg wit="A 3b, C 1">apostra- A 3b, C 1</rdg></app></note> eufonizat secum: <quote>Aut ego coniugio fungar egregio aut ego ludibrio mergar perpetuo, fieri non poterit, ut mea non fuerit<note><app><lem>fuerit</lem> <rdg wit="C 3">fiat C 3</rdg></app></note> Iuditha,<note><app><lem>Iuditha</lem> <rdg wit="A 1a, 3, C 1a">Iudita A 1a, 3, C 1a öfter</rdg></app></note> nobilibus edita natalibus, virgo <pb ed="2" n="26v"/> spectabilis, multum amabilis, solis luce clarior, vita mihi carior;<note><bibl>Verg. Aen. V, 725:</bibl> <q>mihi vita quondam ... care magis.</q></note> vivat ut superstes, laus Deo sit perpes.</quote> Et statim quos inter<note><app><lem>inter</lem> <rdg wit="A 1">fehlt A 1</rdg></app></note> suos novit manu promptiores et sibi fideliores, iubet probatos et laboris pacientiores aptari equos et fingit se ad imperatorem cito iturum et cicius rediturum. Iussa viri faciunt,<note><bibl>Ov. Met. III, 154:</bibl> <q>iussa v. f.</q></note> sed quid dominus suus moliatur nesciunt. Mirantur inter se, quod tam celeriter vadunt, et quasi septem dierum iter agentes vice hospitum intrant predicti cenobii atrium. Interdixerat enim suis omnibus ducis natus, ne alicui eum, quis vel unde esset, innotescerent, sed quasi unum ex ipsis se ipsum haberent. Cedat Ithacus<note><app><lem>Ithacus</lem> <rdg wit="A 3a, C 2">Yth- A 3a, C 2</rdg></app></note> callido ingenio investigasse natum<note><app><lem>natum</lem> <rdg wit="A 1">natu A 1</rdg></app></note> Thethidis,<note><app><lem>Thethidis</lem> <rdg wit="A 1">Thethidis (is ausradiert,  dazugefügt) A 1</rdg> <rdg wit="A 2, C 3">Tethi(y)d- A 2, C 3</rdg> <rdg wit="A 1a, C 2b">Thetid- A 1a, C 2b</rdg> <rdg wit="A 3">Thechidis A 3</rdg></app></note> nec se iactet<note><app><lem>iactet</lem> <rdg wit="A 1">iacet, korr. iacebat A 1</rdg></app></note> Iliacus<note><app><lem>Iliacus</lem> <rdg wit="A 3">Yliac- A 3</rdg> <rdg wit="C 2b">Ylyac- C 2b</rdg> <rdg wit="A 2b">Ylac- A 2b</rdg></app></note> pastor Tyndaridem<note><app><lem>Tyndarinem</lem> <rdg wit="A 2a">übergeschrieben .ı. helenam A 2a</rdg></app></note> rapuisse Amiclis, quia hic iuvenis Bracizlaus ambos it pre<note><app><lem>pre</lem> <rdg wit="A 1">ut pre A 1</rdg> <rdg wit="A 3">pre it A 3</rdg> <rdg wit="C 3">it pre, korr. preit C 3</rdg></app></note> et animositate et audacis facti inmanitate. Nam postquam data est eis ibi pernoctandi licentia, sicut lupus, quando obambulat ovilia querens, qua parte irrumpat, ut nitidam rapiat agnam, sic<note><app><lem>sic</lem> <rdg wit="B, C 1b, 2b">sicut B, C 1b, 2b</rdg> <rdg wit="C 1a">sicut, korr sic C 1a</rdg> <rdg wit="*">sic et *</rdg></app></note> heros Bracizlaus visu<note><app><lem>visu</lem> <rdg wit="A 3">nisu A 3</rdg></app></note> sagaci et animo illustri lustrans claustrum vult vi irrumpere, sed non audet, quia secum tantam copiam militum non habet. Forte fortuna affuit dies festa, et ecce mille votis optata cum suis coevulis de claustro exit<note><app><lem>exit</lem> <rdg wit="A 3">exiit A 3</rdg></app></note> virgo Iuditha, sicut puelle solebant<note><app><lem>solebant</lem> <rdg wit="A 1">soluebant, korr. solebant A 1</rdg></app></note> tenelle ad vesperas pulsare campanas in medio ecclesie. Quam ut vidit audacissimus raptor sui pre gaudio factus<note><app><lem>factus</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> inmemor, ceu lupus,<note><bibl>Verg. Aen. XI, 810:</bibl> <q>in montes sese avius abdidit altos | occiso pastore lupus magnove iuvenco | conscius audacis facti caudamque remulcens | subiecit pavitantem utero silvasque petivit.</q></note> qui ex occulto irruit et rapit agnam et conscius facti fugit submittens caudam,<note><app><lem>caudam</lem> <rdg wit="A 1a, C 1, 2b">causam, korr. caudam A 1a, C 1, 2b</rdg> <rdg wit="B">causam B</rdg></app></note> petens ulteriorem latebram, sic et ille rapta virgine fugit; et ut venit ad portam, invenit eam catena molendinari<note><app><lem>molendinari</lem> <rdg wit="A 3">molendinarii A 3</rdg></app></note> fune grossiori prestrictam et viam exeundi preclusam. Mox exempto gladio ut festucam precidit acuto, que<note><app><lem>que</lem> <rdg wit="A 1">quo A 1</rdg></app></note> usque hodie cernitur sectio fortissimi ictus pro testimonio. Ceteris autem sociis id minime scientibus et adhuc in papilionibus manentibus ab irruentibus inimicis comprehensis aliorum erutis oculis et naribus abscisis, aliorum manibus et pedibus truncatis dux cum paucis et virgine rapta per noctis <pb ed="2" n="27r"/> vix evasit opaca. Rapta est autem virgo Iuditha<note><app><lem>Iuditha</lem> <rdg wit="A 2a*">Iudita A 2a*</rdg></app></note> anno dominice incarnationis MXXI.<note>Ich habe diese Jahreszahl, die allgemein als irrig angesehen wird, als glaubwürdig nachzuweisen versucht N. Arch. XXXIV, 675.</note> Et ne daretur Teutonicis<note><app><lem>Teutonicis</lem> <rdg wit="A 1, 2a, C 3*">teuth. A 1, 2a, C 3*</rdg> <rdg wit="A 2b">theuth- A 2b</rdg></app></note> iusta<note><app><lem>iusta</lem> <rdg wit="A 2">iusta d. T. o. A 2</rdg></app></note> occasio calumpniandi Boemos quasi pro illata iniuria, ilico heros<note><app><lem>heros</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg> <rdg wit="A 1">heres A 1</rdg></app></note> Bracizlaus cum nova<note><app><lem>nova</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> nupta patre salutato duce Ŏdalrico<note><app><lem>Ŏdalrico</lem> <rdg wit="A 1a">Odalr- A 1a</rdg></app></note> recta via proficiscitur in Moraviam.  Nam antea<note><app><lem>antea</lem> <rdg wit="C 3">ante C 3</rdg></app></note> pater sibi totam illam terram tradiderat in potestatem fugatis cunctis de civitatibus<note><app><lem>civitatibus</lem> <rdg wit="A 3">de civ. fehlt A 3</rdg></app></note> Poloniis,<note><app><lem>Poloniis</lem> <rdg wit="A 1">Poloniis, kor. -nis A 1</rdg></app></note> ex quibus multos comprehensos, centenos et centenos ordinatim catenatos vendi iusserat in Ungariam et ultra; quia re vera post obitum secundi Bolezlai sicut urbem Pragam, ita totam Moraviam vi obtinuerant Polonii.</p>
<p>Anno dominice incarnationis MXXII. In<note><app><lem>In</lem> <rdg wit="A 3">in- christ. fehlt A 3</rdg></app></note> Polonia facta est persecutio christianorum In.<note><app><lem>christianorum</lem> <rdg wit="A 3">in- christ. fehlt A 3</rdg></app></note><note>Vgl. Ann. Hild. z. J. 1034: Misacho Polianorum dux inmatura morte interiit et christianitas ibidem a suis prioribus bene inchoata et a se melius roborata flebiliter, proh dolor, disperiit.</note></p>
<p>Anno dominice incarnationis MXXIII. VI. Id. Augusti Eccardus In<note><app><lem>Eccardus</lem> <rdg wit="A 3a">so A 3a</rdg> <rdg wit="A 3b">Hecc- A 3b</rdg> <rdg wit="A 2b, B">Ek- A 2b, B</rdg> <rdg wit="C 1b">Ekh- C 1b</rdg> <rdg wit="C 2">Ekk- C 2</rdg> <rdg wit="A 1, 2a*">Occ- A 1, 2a*</rdg> <rdg wit="C 3">Occ., korr. Okk- C 3</rdg> <rdg wit="A 1a">Okh- A 1a</rdg> <rdg wit="C 1a">Ogg- C 1a</rdg> <rdg wit="Ann. Saxo">Ekkeh- Ann. Saxo (SS. VI 675, 46); vgl. Thietmar Chron. IV, 10, VIII, 65</rdg></app></note> quartus episcopus Pragensis<note><app><lem>Pragensis</lem> <rdg wit="A 3">sancte Prag. A 3</rdg></app></note> ecclesie transivit<note><app><lem>transivit</lem> <rdg wit="A 3">transiit A 3</rdg></app></note> ab hac luce <pb ed="1" n="297r"/> victurus perpete<note><app><lem>perpete</lem> <rdg wit="A 2a, C 1b">perpetua A 2a, C 1b</rdg></app></note> vita.<note>Das gleiche Tagesdatum auch im Necrol. Bohem.</note> Fuit autem hic<note><app><lem>hic</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> presul<note><app><lem>presul</lem> <rdg wit="A 3">presul Eccardus (Hecc-) A 3</rdg></app></note> contra potentes erectus, erga humiles et<note><app><lem>et</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> mansuetos<note><app><lem>mansuetos</lem> <rdg wit="A 3">mansuetus A 3</rdg> <rdg wit="A 2a">mansuetus, korr. -tos A 2a</rdg></app></note> pius et<note><app><lem>et</lem> <rdg wit="B, C">fehlt B, C</rdg></app></note>  modestus, facundissimus predicator, largus elemosinarum dator, dominice familie in mensura tritici fidelis dispensator.<note><bibl>Luc. 12, 42:</bibl> <q>quis .. est fidelis dispensator quem constituit Dominus supra familiam suam, ut det illis in tempore tritici mensuarum.</q></note> Hic constituit, ut pro decimatione unusquisque, sive<note><app><lem>sive</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> potens sive dives sive pauper, tantum qui de suo pheodo vel allodio araturam haberet, duos modios quinque palmarum et duorum digitorum, unum tritici et alterum avene, episcopo solveret. Nam antea, sicut primo episcopo Diethmaro<note><app><lem>Diethmaro</lem> <rdg wit="C 1a">Dietm- C 1a</rdg> <rdg wit="A 2a, 3b*">Detm- A 2a, 3b*</rdg></app></note> constitutum erat, pro decimatione duos messis acervos dabant; dicimus<note><app><lem>dicimus</lem> <rdg wit="A 3a">decimum A 3a</rdg> <rdg wit="A 3b">Rasur von etwa 6 Buchstaben A 3b</rdg></app></note> enim<note><app><lem>enim</lem> <rdg wit="A 2, 3">fehlt A 2, 3</rdg></app></note> acervum quinquaginta manipulos habentem. Huius post obitum Izzo<note><app><lem>Izzo</lem> <rdg wit="A 2a*, 3, C 2b">Izo A 2a* immer 3, C 2b</rdg></app></note> obtinuit episcopium,<note><app><lem>episcopium</lem> <rdg wit="A 1a, B, C 1, 2b">episcopatum A 1a, B, C 1, 2b</rdg> <rdg wit="C 2a">episcopum C 2a</rdg></app></note> qui ordinatus est eodem anno IV. kal. Ianuarii ab<note><app><lem>ab</lem> <rdg wit="A 3, C 2b">ab – Magont. fehlt A 3, C 2b</rdg></app></note> archiepiscopo Magontino.<note><app><lem>Magontino</lem> <rdg wit="A 3, C 2b">ab – Magont. fehlt A 3, C 2b</rdg></app></note><note>Aribo; vgl. Ann. Quedl. z. J. 1023: Hiza sacerdotali officio ordinatus Eghardi Pragensis ecclesie episcopi vice successit</note></p>
</div>
<div n="1.2.41">
<head>Capitulum quadragesimum primum</head>
<p>Anno dominice incarnationis MXXIIII.<note><app><lem>MXXIIII.</lem> <rdg wit="A 2a">MXXIIII, korr -III A 2a</rdg> <rdg wit="A 1a">IIII – rex fehlt A 1a</rdg> <rdg wit="A 3">He(i)nricus rex T(h)eutonicorum obiit IIII. id. idul. A 3</rdg></app></note> IV. id. Iulii obiit Heinricus<note><app><lem>Heinricus</lem> <rdg wit="A 2a*">Heinrichus A 2a*</rdg></app></note> rex.<note><app><lem>rex</lem> <rdg wit="A 1a">IIII – rex fehlt A 1a</rdg></app></note><note>Als sein Todestag gilt eingentlich der 13. Juli.</note></p>
<p>Anno dominice incarnationis MXXV. XV.<note><app><lem>XV.</lem> <rdg wit="A 1a">XV – Bol. fehlt A 1a</rdg> <rdg wit="A 3">iul. fehlt A 3</rdg></app></note> kal. Iulii obiit rex<note><app><lem>XV.</lem> <rdg wit="A 1a">XV – Bol. fehlt A 1a</rdg></app></note> Bolezlaus.<note><app><lem>Bolezlaus</lem> <rdg wit="A 2a, B*">Bol. rex A 2a, B*</rdg> <rdg wit="A 2b, C 3">rex, korr. dux A 2b (Bol. fehlt) C 3</rdg></app></note></p>
<p>Anno dominice incarnationis MXXVI.<note><app><lem>MXXVI.</lem> <rdg wit="C">fügt hinzu: Conradus rex Rome consecratur. adscrib. C<note>Konrads II. Krönung erfolgte am 26. März 1027 (Ostersonntag).</note></rdg></app></note> …………………………………..       </p>
<p>Anno dominice incarnationis MXXX. Hoc anno dux Bracizlaus<note><app><lem>Bracizlaus</lem> <rdg wit="A 1">Bolezlaus, korr. von zweiter Hand Bretislaus A 1</rdg></app></note> magna cede prostravit Ungaros et terram eorum usque ad urbem Stri<pb ed="2" n="27v"/>goniam devastavit. Eodem anno III. kal.<note><app><lem>kal.</lem> <rdg wit="A 2a">id. (k ausradiert) A 2a</rdg></app></note> Februarii<note>Den gleichen Tag nennt auch das Necrol. Bohem. S. 9.</note> Izzo, quintus episcopus Pragensis ecclesie, Transit<note><app><lem>Transit</lem> <rdg wit="A 1, 3">transiit A 1, 3</rdg> <rdg wit="C 3">transivit, korr. –iit C 3</rdg></app></note> ab hoc mundo bravio fruiturque iocundo. Hic fuit nobilis genere, sed nobilior opere, qui prior fecit, que facienda precepit. Nam nulli magis est nota propria sedes, quam sibi carcer et infirmorum erant edes. Nec eum<note><app><lem>eum</lem> <rdg wit="A 1, 3b, C 3">enim A 1, 3b, C 3</rdg> <rdg wit="B">cum B</rdg></app></note> latuit, quot<note><app><lem>quot</lem> <rdg wit="A 1">qd A 1</rdg> <rdg wit="C 2b">q C 2b</rdg></app></note> hominum capita vite sint reddita, Vel quot mors animas ad furvas<note><app><lem>furvas</lem> <rdg wit="C 1b">furvas, korr. furias C 1b</rdg> <rdg wit="A 2, C 1">furias A 2, C 1</rdg> <rdg wit="A 3">furnas A 3</rdg></app></note> mitteret umbras. Preterea solitus erat cotidie quater denos pauperes pascere, quibus habunde procurans cibum et potum ipse benedixit et ipse hylariter distribuit.<note><bibl>Vgl. I. Cor. 13, 3:</bibl> <q>si distribuero in cibos pauperum omnes facultates meas.</q></note> Erat enim et corporis eius pulchritudo insignis, caput capillo albius cigno, unde cognomen obtinuit, ut diceretur albus atque blandus episcopus Izzo. Post hunc <seg rend="verse">Severus presul successit in ordine sextus,</seg> qui tempore iuventutis mire enituit decore agilitatis, quia, quotquot erant in curia ducis, omnes suis precellens obsequiis, sedulum suo domino et magis gratum, quia<note><app><lem>quia</lem> <rdg wit="A 1">qa (?), korr. quia A 1</rdg> <rdg wit="C 2b">qui C 2b</rdg> <rdg wit="A 3">et A 3</rdg></app></note> fidele, exhibebat servicium. Primus enim fuit officiis clericorum nec minus deditus studiis laicorum; semper aderat comes individuus duci in venationibus, primus enim affuit in occisione silvatici apri et abscidens eius caudam purgat et parat, ut ducem velle norat, paratamque venienti domino ad vescendum donat, unde dux Ŏdalricus<note><app><lem>Ŏdalricus</lem> <rdg wit="A 2b*">Oudalr- A 2b*</rdg> <rdg wit="A 3a">Vdalr- öfter A 3a</rdg></app></note> sepe sibi fertur dixisse: <quote>O Severe, dico tibi vere, pro hoc tam dulci edulio dignus es episcopio</quote>. His atque huiusmodi studiis habuit gratiam ducis et placuit universis.</p>
<p>Anno dominice incarnationis MXXXI.<note><app><lem>MXXXI.</lem> <rdg wit="C 3">MXXXII C 3</rdg></app></note> Sanctorum apostolorum Petri et Pauli in natalicio ordinatus est Severus episcopus a Magontino archiepiscopo.<note>Bardo (den Ann. Saxo, SS. VI, 678, 50 mit Namen anführt), vgl. H. Bresslau, Jahrbücher unter KOnrad II., Bd. I (1879), 474.</note> Eodem anno natus est Zpitigneu<note><app><lem>Zpitigneu</lem> <rdg wit="A 3a">Zp-neus A 3a</rdg> <rdg wit="A 2, 3b*">Spitigneu A 2, 3b*</rdg> <rdg wit="C 1b, 2b">Sp-neus C 1b, 2b</rdg></app></note> filius Bracizlai ducis.</p>
<p>Anno dominice incarnationis MXXXII.<note><app><lem>MXXXII.</lem> <rdg wit="C, 3">C füght hinzu (zum Jahre 1033 C 3): Inicium Sazaviensis ecclesie. adscrib. C (C 3)</rdg></app></note> ………………………      </p>
<p>Anno dominice incarnationis MXXXVII. Obiit dux Bolezlaus,<note>Vgl. oben S. 61, N. 5.</note> quem Mesco lumine privarat.<note><app><lem>privarat</lem> <rdg wit="A 3">privavit A 3</rdg></app></note></p>
</div>
<div n="1.2.42">
<head>Capitulum quadragesimum secundum</head>
<p>Eodem anno V. id. Novembris dux Ŏdalricus<note>J. Loserth, Kritische Bemerkungen über einige Punkte der älteren Geschichte Böhmens. I. Das Todesjahr des Herzogs Udalrich, in den Mitteil. d. Ver. f. Gesch. der Deutschen i. Böhmen XIX (1881), 256 stellte, gestützt auf die Hildesheimer und Altaicher Annalen, das Todesjahr Udalrichs auf 1034 richtig, was ziemlich allgemeinen angenommen wird; vgl. meine Gesch. Böhm. u. Mähr. S. 128; Novotný Č. D. I, 737, Anm. 3. Den Todestag V. id. Nov. nennt auch das Necrol. Bohem. S. 15.</note> <seg rend="verse">Linquens terrena captat celestia regna.<note><bibl>Paul. Petric. Vita s. Martini I, 23 (Corp. ss. eccles. lat. XVI = Migne LXI, 1009):</bibl> <q> linquere terrenas sublimi pectore curas; vgl. I, 247, III, 343</q></note><note><bibl>Carm. epigr. 1424 (Bibl. script. Teubner.: Anthol. lat. II):</bibl> <q>tempsisti mundum semper caelestia captans.</q></note></seg> Tunc<note><app><lem>Tunc</lem> <rdg wit="A 2a">dux A 2a</rdg></app></note> Iaromir,<note><app><lem>Iaromir</lem> <rdg wit="A 2">de quo s. m. Jaromi(y)r A 2</rdg> <rdg wit="A 2b">lumine fehlt A 2b</rdg></app></note> de quo supra meminimus,<note><app><lem>meminimus</lem> <rdg wit="A 2b">lumine fehlt A 2b</rdg></app></note> lumine orbus, cui dux Ŏdalricus destinaverat,<note><app><lem>destinaverat</lem> <rdg wit="A 3">destinarat A 3</rdg></app></note> ut degeret<note><app><lem>degeret</lem> <rdg wit="A 2a">daretur übergeschrieben A 2a</rdg></app></note> Lisza<note><app><lem>Lisza</lem> <rdg wit="A 2a*">Liza A 2a*</rdg> <rdg wit="A 2b">Lyza (am Rand Lyzsa) A 2b</rdg> <rdg wit="A 1a, B">Lizza A 1a, B</rdg> <rdg wit="C 1b">Lysa am Rand C 1b</rdg> <rdg wit="C 3">Lisa, korr. Lissa C 3</rdg></app></note> in viculo,<note><app><lem>viculo</lem> <rdg wit="A 1, 3">so A 1, 3</rdg> <rdg wit="die übrigen">vinculo die übrigen</rdg></app></note> <pb ed="2" n="28r"/> audiens, quod frater suus ab hoc migrasset seculo, surgit diluculo,<note><bibl>Vgl. Prov. 11, 27:</bibl> <q>bene consurgit d. qui quaerit bona.</q></note> et imperat, ut se deducant ad urbem Pragam vehiculo. Quo cum pervenit, iam fratrem suum delatum ad monasterium<note><app><lem>monasterium</lem> <rdg wit="A 1a, 2, C 1b, 3">del. ad mon. A 1a, 2 und (ad mon. am Rand nachgetragen) C 1b, 3</rdg> <rdg wit="A 3, B">del. ad (in) ecclesiam A 3, B</rdg> <rdg wit="C 2b">dil. i. e. C 2b</rdg> <rdg wit="A 1, *">ad eccl. del. A 1 (ad eccl. nachgetragen) *</rdg> <rdg wit="C 1a, 2a">nur delatum C 1a, 2a</rdg></app></note> sancti Georgii<note><app><lem>Georgii</lem> <rdg wit="A 3">G. martiris A 3</rdg></app></note> invenit, ad cuius funus stans iuxta feretrum omnium circa astancium movit et concussit corda huiusmodi elogii lamento:<note>H. Bresslau, Jahrbücher unter Konrad II. Bd. II (Leipzig 1884) 121 lehnt die ganze Schilderung der Totenfeier sowie die Reden als Erfindungen Cosmas´ ab. NOvotný Č. D. I, 2, S. 3. 4 u. a. suchen darin doch einen historischen Kern.</note> <quote>Hei<note><app><lem>Hei</lem> <rdg wit="A 2a*">ei A 2a*</rdg> <rdg wit="A 3a, C 2, 3">heu A 3a, C 2, 3</rdg> <rdg wit="C 1">hey C 1</rdg></app></note> mihi, quid dicam, nisi sepius: Hei<note><app><lem>Hei</lem> <rdg wit="A 1">so A 1</rdg> <rdg wit="die übrigen">heu die übrigen</rdg></app></note> mihi, dicam? Hei<note><app><lem>Hei</lem> <rdg wit="A 3, C 2">heu A 3, C 2</rdg> <rdg wit="A 1a, C 1">hey A 1a, C 1</rdg></app></note> mihi germane, hei<note><app><lem>hei</lem> <rdg wit="A 3, C 2, 3">heu A 3, C 2, 3</rdg> <rdg wit="A 1a, C 1*">hey A 1a, C 1*</rdg></app></note> dira conditio mortis<note><bibl>Verg. Aen. II, 274:</bibl> <q>Hei mihi</q></note><note><bibl>Verg. Aen. XII, 879:</bibl> <q>condicio mortis.</q></note> amare! <seg rend="verse">Mortuus ecce iaces nec ego nec tu modo gaudes</seg> <seg rend="verse">Huius terreni fugitivo<note><app><lem>fugitivo</lem> <rdg wit="A 3">fruituri A 3</rdg></app></note> culmine regni.<note><bibl>Silius XVII, 143:</bibl> <q>ex alto deiectus culmine regni.</q></note></seg> Nudius tercius<note><app><lem>tercius</lem> <rdg wit="A 1">ρcius A 1</rdg></app></note> dux nobilis, hodie truncus inmobilis, cras vermibus esca, post tenuis favilla et<note><app><lem>et</lem> <rdg wit="A 3">fav. etiam es et A 3</rdg></app></note> inanis eris fabella.<note>Vgl. <bibl>Isai. 5, 24:</bibl> <q>radix eorum quasi f. erit.</q> <bibl>Iob 30, 19:</bibl> <q>assimilatus sum f. et cineri.</q> <bibl>Pers. V, 152:</bibl> <q>cinis et manes et fabula fies.</q></note> Lumine privasti me<note>durch Streichung von me ergäbe sich ein Hexameter.</note> nec fratrem ut frater amasti, <seg rend="verse">Non fecisse, modo quod fecisti, mihi malles.</seg> <seg rend="verse">Nunc scio, si posses, mihi lumina reddere velles,</seg> cum tua sunt<note><app><lem>sunt</lem> <rdg wit="A 3">sint A 3</rdg></app></note> nuda et aperta<note><bibl>Hebr. 4, 13:</bibl> <q>omnia sunt nuda et a. oculis eius.</q></note> seu bene seu male facta. <seg rend="verse">Sed nunc ex toto tibi, frater, corde remitto,<note><bibl>Matth. 18, 35:</bibl> <q>si non remiseritis unusquisque fratri suo e cordibus vestris.</q> <bibl>Marc. 12, 30:</bibl> <q>ex toto corde und sonst oft.</q></note></seg> <seg rend="verse">Ut pietate sua Deus omnipotens tibi parcat,</seg> <seg rend="verse">Spiritus atque<note><app><lem>atque</lem> <rdg wit="C 3">utque C 3</rdg></app></note> tuus post hac in pace quiescat.</seg></quote> Post expletis<note><app><lem>expletis</lem> <rdg wit="A 2a">hec pletis, korr. expletis A 2a</rdg> <rdg wit="C 2b">hec expl. C 2b</rdg></app></note> rite<note><app><lem>rite</lem> <rdg wit="A 2">fehlt A 2</rdg></app></note> funebriis<note><app><lem>funebriis</lem> <rdg wit="A 2b, 3, C 2b">so A 2b, 3, C 2b</rdg> <rdg wit="A 1, 2a">funebris, korr. funeriis A 1, 2a</rdg> <rdg wit="C 3">funeribus, korr. von 2. H. funebribus C 3</rdg> <rdg wit="die übrigen">funebris die übrigen</rdg></app></note> exequiis<note><app><lem>exequiis</lem> <rdg wit="C 3">obsequiis, korr. –exse- C 3</rdg></app></note> accipit<note><app><lem>accipit</lem> <rdg wit="A 2b, 3, C 3">accepit A 2b, 3, C 3</rdg></app></note> Bracizlaum fratruelem et ducit eum ad sedem principalem; et sicut semper in electione ducis faciunt, per superioris<note><app><lem>superioris</lem> <rdg wit="A 3, C 3">superiores A 3, C 3</rdg></app></note> aule cancellos decem milia nummorum aut plus per populum spargunt, ne<note><app><lem>ne</lem> <rdg wit="C">ut d. i. s. non comp. C</rdg></app></note> ducem in solio comprimant,<note><app><lem>comprimant</lem> <rdg wit="C">ut d. i. s. non comp. C</rdg></app></note> sed potius sparsos nummos rapiant. Mox duce locato in solio et facto silentio tenens dextram sui fratruelis Iaromir dixit ad populum: <quote>Ecce dux vester!</quote> At illi succlamant<note><app><lem>succlamant</lem> <rdg wit="A 3">suc(b)clamabant (ter fehlt) A 3</rdg></app></note> ter: <quote>Krlessu,<note><app><lem>Krlessu</lem> <rdg wit="A 3, B">so A 3, B</rdg> <rdg wit="C 2a, 3">Krlesu C 2a, 3</rdg> <rdg wit="A 2b, C 1a, 2b">Krless A 2b, C 1a, 2b</rdg> <rdg wit="C 1b">Krleysu C 1b</rdg> <rdg wit="A 1">Kryelesu A 1</rdg> <rdg wit="A 1a, 2a*">Krilessu A 1a, 2a*</rdg></app></note></quote> quod est Kyrieleison.<note><app><lem>Kyrieleison</lem> <rdg wit="A 1a, 2">q. e. k. fehlt A 1a, 2 (hier am Rand nachgetragen)</rdg> <rdg wit="A 3">Ky(i)riel A 3</rdg> <rdg wit="B">kyrieel B</rdg> <rdg wit="C 1b">Kyrieson C 1b</rdg> <rdg wit="C 2a">Kyrieon C 2a</rdg></app></note> Et iterum Iaromir ad populum: <quote>Accedant,</quote> inquit, <quote>de gente Muncia <note><app><lem>Muncia</lem> <rdg wit="A 3">muncina A 3</rdg> <rdg wit="A 2a">municia A 2a</rdg> <rdg wit="C 2b">nuccia C 2b</rdg></app></note>! Accedant de gente Tepca!</quote> et vocat eos nominatim, quos norat armis potentiores, fide meliores, milicia fortiores et divitiis eminentiores. Quos ut sensit adesse, dixit: <quote>Quoniam me mea fata non sinunt, ut sim vester dux, hunc assignamus vobis in ducem et collaudamus, quo ei obediatis, ut dignum est duci, et debitam fidelitatem exhibeatis, ut par est<note><app><lem>est</lem> <rdg wit="A 1*">ut decet (auf Rasur) A 1*</rdg></app></note> suo principi. Te autem, fili, moneo et repetens iterum iterumque<note><app><lem>iterumque</lem> <rdg wit="A 2">it. atque iterumque A 2</rdg></app></note> monebo,<note><bibl>Verg. Aen. III, 436:</bibl> <q>et rep. - monebo.</q></note> istos colas ut patres, hos diligas ut fratres et in omnibus negociis tibi consiliarios habeas. His urbes<note><app><lem>urbes</lem> <rdg wit="A 1">ūbis (?), korr. urbis A 1</rdg></app></note> et populum ad regendum committas, per hos enim Boemie regnum stat et stetit atque stabit<note><bibl>Dan. 2, 44:</bibl> <q>et ipsum (regnum) stabit in aeternum.</q></note> in sempiternum.<note><app><lem>sempiternum</lem> <rdg wit="A 2a">in semp. fehlt A 2a</rdg></app></note> Ast illos, qui sunt Wri<pb ed="2" n="28v"/>sovici,<note><app><lem>Wrisovici</lem> <rdg wit="A 2a*">Wriss- A 2a*</rdg> <rdg wit="A 3">Wirssouici A 3</rdg> <rdg wit="C 3">Wirseuici C 3</rdg></app></note> iniquiorum patrum nequam filii, nostri generis<note><app><lem>generis</lem> <rdg wit="A 1">generi A 1</rdg></app></note> hostes domestici, familiares inimici, ut cenosam rotam devites et consorcia eorum declines, quia nobis numquam fuere<note><app><lem>fuere</lem> <rdg wit="C 3">fore credas übergeschrieben C 3</rdg></app></note> fideles. Ecce me innocentem et suum principem inprimis ligaverunt et diversis affecerunt ludubriis, post sibi innatis versuciis et fraudulentis<note><bibl>Prov. 12, 5:</bibl> <q>consilia impiorum fraud.</q></note> consiliis id egerunt, ut frater fratrem me hisce privaret oculis. Habeas, fili mi, semper in memoria sancti Adalberti preconia,<note>Vgl. Bruno, Vita s. Adalberti Kap. 21.</note> qui eorum ob facta crudelia, ter ut fiant super eos excidia, sancto ore confirmavit et excommunicavit eos in<note><app><lem>in</lem> <rdg wit="C 3">ex übergeschrieben C 3</rdg> <rdg wit="B">om. B</rdg> <rdg wit="C">vero C</rdg></app></note> ecclesia. Que nutu Dei iam bis sunt facta, tercio ut fiant,<note><app><lem>fiant</lem> <rdg wit="A 1*">fiant super eos excidia A 1*</rdg></app></note> adhuc sunt sollicita fata.</quote> At illi audientes hec dissecabantur cordibus et fremebant dentibus<note><bibl>Act. 7, 54:</bibl> <q>audientes autem haec d. c. suis et stridebant d. in eum.</q></note><note><bibl>Vgl. Prov. 19, 12:</bibl> <q>sicut fremitus leonis, ita et regis ira.</q></note> in eum ut leones; nec post multos dies Kohan,<note><app><lem>Kohan</lem> <rdg wit="A 2b, C 1">Kochan A 2b, C 1</rdg> <rdg wit="C 3">Kohan, korr. Kochan C 3</rdg> <rdg wit="B">Cohan B</rdg> <rdg wit="C 2b">Cochan C 2b</rdg> <rdg wit="C 2a">Chochan C 2a</rdg></app></note> de quo supra retulimus,<note>Vgl. oben Kap. 34.</note> misso lictore suo dum ille  cecus purgat ventrem in necessario noctis in hora, auctissima sica perforat eum in posteriora usque ad ventris<note><app><lem>ventris</lem> <rdg wit="A 3">so A 3</rdg> <rdg wit="A 1, 1a">noctis, übergeschrieben von sp. Hd. ventris A 1, 1a</rdg> <rdg wit="A 2a">noctis, übergeschrieben cordis A 2a</rdg> <rdg wit="*">cordis *</rdg> <rdg wit="C 3">corporis C 3</rdg> <rdg wit="die übrigen, A 2b">fehlt in den übrigen (leerer Raum A 2b)</rdg></app></note> interiora.<note>Auf ähnliche Weise geschafft nach Lampert v. Hersfeld (SS. rer. Germ. 1894, S. 108, Z. 31); s. meine Gesch. Böhmens u. Mährens S. 128 Anm. 2.</note> Sicque iustus vir, velut Dei martyr, dux Iaromir obiit anno dominice incarnationis MXXXVIII. II.<note><app><lem>II.</lem> <rdg wit="A 1, 2">fehlt A 1, 2</rdg> <rdg wit="*, A 2a">pridie * und über der Zeile von 2. Hd. A 2a</rdg> <rdg wit="C 2">pridie II C 2</rdg></app></note> non. Novembris.<note>Die in A 3 hier eingefügte Gründungsgeschichte des Klosters Sazawa s. im Anhang I.</note><note>Den gleichen Tag nennt auch das Necrol. Opatov. S. 15. – Über das Jahr vgl. Loserth, Krit. Bemerkungen ... a. a. O. S. 261.</note> Hactenus acta antiquitus liber continet primus. Sed quia, sicut ait beatus<note><app><lem>beatus</lem> <rdg wit="A 2">fehlt A 2</rdg></app></note> Hieronimus<note><app><lem>Hieronimus</lem> <rdg wit="A 3a, C 1, 2">Ieron- A 3a, C 1, 2</rdg></app></note><note><bibl>Contra Rufin. II, 25 (XXIII, 470 Migne):</bibl> <q>Aliter enim audita, aliter visa narrantur. Quod melius intelligimus, melius et proferimus.</q></note><note>Das Zitat ist aus Regino z. J. 813 (SS. rer. Germ. S. 73) übernommen (aliter enim, ut Ieronimus ait, narrantur visa, aliter audita; quae – prof.).</note>  aliter visa, aliter audita,<note><app><lem>audita</lem> <rdg wit="A 2a">mandata, korr. audita A 2a</rdg></app></note> aliter narrantur ficta, que melius scimus, melius et<note><app><lem>et</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> proferimus, nunc<note><app><lem>nunc</lem> <rdg wit="A 1">nam A 1</rdg></app></note> auxiliante Deo et sancto Adalberto ea fert<note><bibl>Ov. Met. I, 1:</bibl> <q>in nova fert animus mutatas dicere formas.</q></note> animus dicere, que ipsimet<note><app><lem>ipsimet</lem> <rdg wit="A 3">ipsi A 3</rdg></app></note> vidimus, vel que ab his<note><app><lem>his</lem> <rdg wit="C 3">aliis C 3</rdg></app></note>  referentibus,<note><app><lem>referentibus</lem> <rdg wit="A 1">fere | rentibus A 1</rdg></app></note> qui viderunt, veraciter audivimus.</p>
<p>EXPLICIT<note><app><lem>EXPLICIT</lem> <rdg wit="C 2">explicit – Boem. fehlt C 2</rdg> <rdg wit="A 1a">de chron. Boem. fehlt A 1a</rdg></app></note>  LIBER PRIMUS DE CHRONICIS BOEMORUM.<note><app><lem>BOEMORUM</lem> <rdg wit="C 2">explicit – Boem. fehlt C 2</rdg> <rdg wit="A 1a">de chron. Boem. fehlt A 1a</rdg></app></note></p>
</div>
</div>
<div n="1.3">
<head>INCIPIT<note><app><lem>INCIPIT</lem> <rdg wit="A 3a, B">fehlt A 3a, B</rdg> <rdg wit="C 2a">inc. – Clem. fehlt C 2a</rdg> <rdg wit="C 2b">Incipit liber secundus ad abbatem Brunensis ecclesie prologus C 2b</rdg></app></note> PROEMIUM<note><app><lem>PROEMIUM</lem> <rdg wit="A 3, C 1">prohemium A 3, C 1</rdg></app></note>  AD CLEMENTEM BREVNENSIS<note><app><lem>BREVNENSIS</lem> <rdg wit="C 3">Breunensis, korr. Brewnoniensis C 3</rdg> <rdg wit="A 2b, C 1a">Brewnensis A 2b, C 1a</rdg> <rdg wit="A 2a, 3b*">Brev(u)novensis A 2a, 3b*</rdg> <rdg wit="C 1b">Brzewnoniensis C 1b</rdg> <rdg wit="A 3a">Breunensem abb. (ecclesie fehlt) A 3a</rdg> <rdg wit="B">abb. Brevnensis eccl. B</rdg></app></note>  ECCLESIE ABBATEM.<note>Über dieses älteste Benediktinerkloster Böhmens, dessen Gründung im J. 993 mit der Geschichte des heil. Adalbert zusammenhängt, vgl. Frind I, 108; Voigt, Adalbert 83. Die Gründungsurkunde vom 14. Januar 993, eine Fälschung des 13. Jahrh., s. Cod. dipl. regni Bohem. I, 347, Nr. 375. – Klemens ist der erste sicher bezeugte Abt.</note></head>
<p>Spiritali<note><app><lem>Spiritali</lem> <rdg wit="A 3, C 3">spirituali A 3, C 3</rdg></app></note> Brevnensis<note><app><lem>Brevnensis</lem> <rdg wit="C 3">Breunensis, korr. Brewnewen C 3</rdg> <rdg wit="A 1a">Brennensis A 1a</rdg> <rdg wit="A 2b, C 1a">Brewnensis A 2b, C 1a</rdg> <rdg wit="A 3">Breunouensis A 3</rdg> <rdg wit="C 2b">Brunensis C 2b</rdg></app></note> cenobii patri Clementi, sic ex re nomen habenti, semper theorie<note><app><lem>theorie</lem> <rdg wit="A 2, C 2b">theorice A 2, C 2b</rdg></app></note> inherenti, Cosmas, haud dignus dici decanus, angelici consortia<note><app><lem>consortia</lem> <rdg wit="A 3">consortii A 3</rdg></app></note> senatus. Cum multa mecum revolvens supersederem, quid potissimum caritatis viro tante sanctitatis transmitterem, quippe cui pondera auri et argenti sordent solaque que sunt spiritualia<note><app><lem>spiritualia</lem> <rdg wit="A 2b, 3, B">spiritalia A 2b, 3, B</rdg></app></note> placent, optimum fore<note><app><lem>fore</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg> <rdg wit="A 1">forte, korr. fore A 1</rdg></app></note> duxi tue tantummodo voluntati obsequi. Intellexi enim per tuum clericum nomine Deocarum,<note>Wir kennen einen Abt von Kloster Hradisch bei Olmütz dieses Namens, der spätestens 1138 als solcher genannt wird und unter dem auch die Ann. Grad. verfaßt wurden. Ob er mit Kleriker Deocarus eine Person ist, muß dahingestellt bleiben.</note> qui mihi clam <pb ed="2" n="29r"/> innotuit familiariter, quod meas menias, quas olim Gervasio<note><app><lem>Gervasio</lem> <rdg wit="A 3">Gerv. magistro A 3</rdg></app></note> scripseram, velles videre libenter. Hac oblata occasione roboratus, immo cari amici persuasione compulsus non solum quod optasti,<note><app><lem>optasti</lem> <rdg wit="A 1">optari A 1</rdg></app></note> verum etiam secundum eiusdem narrationis, ut ita dicam, libellum, quem similiter, prout scire licuit,<note><app><lem>licuit</lem> <rdg wit="A 1">debuit, korr. debui A 1</rdg></app></note> a tempore Bracizlai, filii ducis Ŏdalrici, usque ad eius equivocum filium regis Wratizlai<note><app><lem>Wratizlai</lem> <rdg wit="A 1">Bratis(z)l- A 1 öfter</rdg></app></note> digestum tue paternitati pandere presumo. Licet enim, pater o venerande, divinas non cesses epotare scripturas et profundos<note><app><lem>profundos</lem> <rdg wit="A 3">profundo A 3</rdg></app></note> philosophie semper exhaurias fontes, tamen hoc tam tenui liquore <seg rend="verse">Non dedigneris tua sacra proluere labra.<note><bibl>Persius Prol. 1:</bibl> <q>nec fonte labra prolui caballino.</q></note></seg> Sepe enim fit, ut post fortia vina et soporifera<note><app><lem>soporifera</lem> <rdg wit="A 3">sopifera A 3</rdg></app></note> pocula naturalis quandoque homini indicat<note><app><lem>incidat</lem> <rdg wit="B, C">incidit B, C</rdg></app></note> sitis, fitque<note><app><lem>fitque</lem> <rdg wit="A 1">sicque A 1</rdg> <rdg wit="Weinb.">sitque Weinb.</rdg></app></note> haustus puri<note><app><lem>puri</lem> <rdg wit="A 3">pure A 3</rdg></app></note> laticis suavior dulcibus poculis. <seg rend="verse">Sepe fit, ut Martis<note><app><lem>Martis</lem> <rdg wit="A 1">mortis, korr. fortis A 1</rdg> <rdg wit="C 2">matris C 2</rdg></app></note> miles qui sudat in armis,<note><app><lem>armis</lem> <rdg wit="C 3">so C 3</rdg> <rdg wit="A 1">ars, korr. armis A 1</rdg> <rdg wit="die übrigen">arvis die übrigen</rdg></app></note></seg> <seg rend="verse">Gaudet<note><app><lem>Gaudet</lem> <rdg wit="A 3b">gaudet, korr. –eat A 3b</rdg> <rdg wit="A 3a*">gaudeat A 3a*</rdg></app></note> virgineis se commiscere<note><app><lem>commiscere</lem> <rdg wit="A 2a">commiscens A 2a</rdg></app></note> choreis,</seg> <seg rend="verse">Aut iuvat in circo<note><app><lem>circo</lem> <rdg wit="A 2a">in circo fehlt A 2a</rdg> <rdg wit="A 1, 2b, 3">idcirco A 1, 2b, 3</rdg></app></note> puerili ludere throco.<note><app><lem>throco</lem> <rdg wit="A 1a, 2b, C 1, 2b">troco A 1a, 2b, C 1, 2b</rdg></app></note><note><bibl>Hor. Carm. III; 24, 55:</bibl> <q>puer... ludere doctior seu Graeco iubeas throcho.</q></note></seg> Sic tu, o sanctissime pater, iam grandia et syllogistica<note><app><lem>syllogistica</lem> <rdg wit="A 1">silig- (o übergeschrieben) A 1</rdg> <rdg wit="A 2a">sigillog- (gi ausradiert) A 2a</rdg></app></note> volumina linque et hec mea opuscula sensu puerilia, stilo rusticalia, perlege, ubi nonnulla subsannatione<note>Vgl. <bibl>Ps. 43, 14:</bibl> <q>posuisti nos .. subsannationem et derisum; auch oben S. 3, N. 2.</q></note> et derisione<note><app><lem>derisione</lem> <rdg wit="C 3">irris- C 3</rdg></app></note> digna invenies, que utique idcirco memorie commendes, ut ea tibi a Deo collata sapientia qandoque ad unguem<note>Vgl. oben S. 2, N. 3.</note> emendes. Quod<note><app><lem>Quod</lem> <rdg wit="A 1a">quod – versus fehlt A 1a</rdg></app></note> autem in quibusdam locis quasi metricos versus invenis,<note><app><lem>invenis</lem> <rdg wit="A 2, C 1b">invenies A 2, C 1b</rdg></app></note> scias me scienter nescium<note>Vgl. oben S. 16, N. 2.</note> fecisse, dum feci versus.<note><app><lem>versus</lem> <rdg wit="A 1a">quod – versus fehlt A 1a</rdg></app></note> Vale.</p>
</div>
<div n="1.4">
<head>INCIPIT LIBER SECUNDUS.<note><app><lem>secundus</lem> <rdg wit="A 1a, B, C 1, 3">so A 1a, B, C 1, 3</rdg> <rdg wit="A 2b">Incipit secundus libellus A 2b (Igitur dux Brac. am Rande nachgetragen)</rdg> <rdg wit="A 3a">Inc. lib. sec. in chronica Boemorum (wie es scheint von 2. Hd.) A 3a</rdg> <rdg wit="A 1">Item A 1 (mit welchem Wort oft die Kapitelanfänge bezeichnet werden)</rdg> <rdg wit="A 2a, 3b">die Aufschrift fehlt A 2a, 3b</rdg> <rdg wit="C 2">leerer Raum C 2</rdg></app></note></head>
<div n="1.4.1">
<head>Capitulum primum</head>
<p>Igitur dux Bracizlaus iam in paterna <note><app><lem>paterna</lem> <rdg wit="C 3">patria C 3</rdg></app></note> sede vigoratus, quam Deo tam hominibus beneplacitis actibus calcans vestigia patrum et eos precellens contigua arce virtutum, sicut sol in <note><app><lem>in</lem> <rdg wit="A 2">fehlt A 2</rdg></app></note> virtute sua sydereum<note><app><lem>sydereum</lem> <rdg wit="A 3">syderum A 3</rdg></app></note>  lumen et lune nimio splendore occulit et ebetat<note><app><lem>ebetat</lem> <rdg wit="A 1">ebethate (das letzte e ausradiert) A 1</rdg></app></note>, sic novus Achilles, novus Titides<note><app><lem>Titides</lem> <rdg wit="A 1, C 1a, 2a">so A 1, C 1a, 2a</rdg> <rdg wit="A 2a">tythides A 2a</rdg> <rdg wit="A 3">tychides A 3</rdg> <rdg wit="C 1b, 2b">titides C 1b, 2b</rdg> <rdg wit="A 1a">thetides A 1a</rdg> <rdg wit="A 2a*">thitides A 2a*</rdg> <rdg wit="C 3">tydides C 3</rdg> <rdg wit="B">nov. Tit. fehlt B</rdg></app></note>  Bracizlaus novis triumphis fortia acta et victoriosissimas attavorum palmas attenuat et obscurat. Nam Deus talem sibi gratiam contulit, ut, quas singulis hominibus particulariter, has quoque huic indeficientes virtutes largitus est generaliter <pb ed="2" n="29v"/>. Quippe hanc virtutum obtinuit accumulationem, ut in rebus bellicis strennuitate precelleret Gedeonem, corporis viribus exsuperaret Samsonem, quadam<note><app><lem>quadam</lem> <rdg wit="A 1a">quadam – sap. fehlt A 1a</rdg></app></note> speciali prerogativa sapientie<note><app><lem>sapientie</lem> <rdg wit="A 1a">quadam – sap. fehlt A 1a</rdg></app></note> preiret Salomonem. Unde factum est, ut in omnibus preliis victor existeret ceu Iosue, auro et argento locuplecior esset regibus Arabie<note><bibl>Ps. 71, 15:</bibl> <q>dabitur ei de auro Arabiae.</q></note> et undique inexhaustis affluens divitiis atque in largiendis muneribus non deficiens <seg rend="verse">Assimiletur aque, que numquam deficit amne.</seg> Huic coniunx Iuditha nobilissima genere, fecundissima prolis germine, genuit quinque iuvenes, corpore insignes et supereminentes, ceu Hematie<note><app><lem>Hematie</lem> <rdg wit="A 3, C 1, 2">Hemacie A 3, C 1, 2</rdg> <rdg wit="A 2a*">Ehematie A 2a*</rdg> <rdg wit="A 2b">Ethnicie A 2b</rdg> <rdg wit="A 1a">Emacie A 1a</rdg></app></note><note>Grandaur S. 82, N. 1 bemerkt, daß der ursprünglich auf eine makedonische Landschaft bezügliche Name Emathia namentlich von Lucanus (vgl. Phars. I, 1: per Emathios ... campos) auch für Thessalien gebraucht wurde.</note> montes, sapientia singulares, probitate nulli comparabiles, moribus <note><app><lem>moribus</lem> <rdg wit="B, C">mor. – placab. fehlt B, C</rdg></app></note> acceptabiles, in delinquentes placabiles<note><app><lem>placabiles</lem> <rdg wit="B, C">mor. – placab. fehlt B, C</rdg></app></note>, in universa virtutum honestate laudabiles. Fuit autem primogenitus<note><app><lem>primogenitus</lem> <rdg wit="A 2">primus genitus A 2</rdg></app></note>  nomine Zpitigneu, secundus natu Wratizlau<note><app><lem>Wratizlau</lem> <rdg wit="A 3">Wratizlaus A 3</rdg> <rdg wit="A 2b">-tyzlaw A 2b</rdg> <rdg wit="C 1">-islaw C 1</rdg></app></note>, tercius stemmate Conradus<note><app><lem>Conradus</lem> <rdg wit="A 1, C 3">Chonradus A 1, C 3</rdg> <rdg wit="A 3b">Chǒnr- A 3b</rdg></app></note>, quartus genitura Iaromir<note><app><lem>Iaromir</lem> <rdg wit="A 2b">Iaromyr A 2b</rdg> <rdg wit="A 3b">Ianimir A 3b</rdg></app></note>, quintus et ultimus Otto pulcherrimus. Horum<note><app><lem>Horum</lem> <rdg wit="A 2">quorum A 2</rdg></app></note> de vita et gloria, prout affluet verborum copia, sufficienter in suis locis explicabitur. Quos adhuc positos annis in puerilibus, sed studiis pollere virilibus pater valde miratur <seg rend="verse">Cernens egregium decus et par nobile fratrum.<note><bibl>Hor. Sat. II, 3, 243:</bibl> <q>par n. fr.</q></note></seg> <seg rend="verse">Nec minus angebant<note><bibl>Stat. Ach. I, 183:</bibl> <q>angunt sua gaudia matrem.</q></note> matrem sua gaudia letam</seg> de tanto provectu<note><app><lem>provectu</lem> <rdg wit="A 1a, C 3">profectu A 1a, C 3</rdg></app></note> filiorum et magnifice glorie statu.</p>
</div>
<div n="1.4.2">
<head>Capitulum secundum</head>
<p>Ea<note><app><lem>Ea</lem> <rdg wit="A 3">ea vero temp. A 3</rdg></app></note>  tempestate Kazimir<note><app><lem>Kazimir</lem> <rdg wit="A 3, C 2b">Cazimir A 3, C 2b</rdg> <rdg wit="A 2b, C 1b">Kazym- A 2b, C 1b</rdg></app></note><note>Es liegt eine Verwechslung mit Mesko (gest. 1034), Kasimirs Vater, vor, wie früher (s. oben S. 60, N. 10) zwischen Mesko und dessen Vater Boleslaus Chabry. – Boleslaus und Wladislaus waren wirklich zwei Söhne Kasimirs, doch hatte er außer ihnen noch zwei: Mesko und Otto. Vgl. O. Balzer, Genealogia Piastov (Krakau 1859) 4.</note>  Poloniensi nobilissimo duce ab hac subtracto luce, filiis eius Bolezlao et Wladizlao<note><app><lem>Wladizlao</lem> <rdg wit="A 1">Bradislao A 1</rdg> <rdg wit="B">Vlad- B</rdg></app></note>  adhuc in infantia positis ad ubera lactis<note><app><lem>sed</lem> <rdg wit="A 1">fehlt A 1</rdg></app></note>  una<note><app><lem>una</lem> <rdg wit="A 3">nulla A 3</rdg></app></note> erat spes salutis in misera fuga<note><app><lem>fuga</lem> <rdg wit="A 2a">loca A 2a</rdg></app></note>  fugientibus per diversa loca Poloniensibus. Quod animadvertens<note><app><lem>animadvertens</lem> <rdg wit="A 3">quod igitur advertens A 3</rdg></app></note>  dux <seg rend="verse">Bracizlaus quarto anno sui ducatus<note>Dieser Feldzug gehört nach J. Loserth, Krit. Bemerkungen 3. Über die Zeit der Unternehmung des Herzogs Bretislaw gegen Polen, in: Mitteil. d. Vereins f. Geschichte d. Deutschen in Böhmen XIX, 262 ff., in die Zeit 1038 (Beginn) bis August 1039; seinen Ausführungen stimmt bei Novotný Č. D. I, 2, 1156.</note> <pb ed="2" n="30r"/> optimum fore ratus,</seg> <seg rend="verse">ne differet oblatam occasionem calumpniandi suis inimicis, immo ulciscendi de illatis iniuriis,</seg> quas olim dux Mesco<note><app><lem>Mesco</lem> <rdg wit="A 1">Bracizlaus ausradiert, Mesco darübergeschrieben A 1</rdg></app></note>  intulerat Boemiis<note><app><lem>Boemiis</lem> <rdg wit="A 1">Boemii, korr. Boemis A 1</rdg></app></note>, quantocius<note><app><lem>quantocius</lem> <rdg wit="A 2a">quanto cicius A 2a</rdg></app></note>  potuit, inito consilio cum suis eos invadere statuit statimque<note><app><lem>statimque</lem> <rdg wit="A 3">statimque dux Bracizlaus A 3</rdg></app></note>  terribilem dictat sentenciam tocius Boemie per provinciam<note><app><lem>provinciam</lem> <rdg wit="A 2a">Boemie provincie mitt. A 2a</rdg></app></note>  mittens in signum sue iussionis torquem de subere<note><app><lem>subere</lem> <rdg wit="A 1">sub urbe, korr. subere A 1</rdg></app></note><note>M. Manitius, Deutsche Gesch. unter den sächs. u. sal. Kaisern (1889) S. 427 bezweifelt die Glaubwürdigkeit der Erzählung, wil die Korkeiche (suber) in Böhmen nicht wild wachse, man daher an solche torques nicht denken könne. Demgegenüber betont, worauf Novotný Č. D. I, 2, 15 aufmerksam macht, A. Brückner, O Piascie (Rozprawy akad. umieij. Ser. II, Tom. X, Krakau 1898) 308, daß der Brauch, bei solchen Kundgebungen einen aus Bast geflochtenen Strick zu verwenden, Polen und Tschechen gemeinsam war, bei jenen sich länger erhalten habe, als bei diesen. – Vacek, Die bömischen Sagen a. a. O. 23, verweist auf 1. Reg. 11, 7: bovem concidit in frusta misitque in omnes terminos Israel per manum nunciorum dicens: Quicumque non exierit ...</note>  tortum, ut quicumque exierit in castra segnius dato signaculo, sciret procul dubio tali torque se<note><app><lem>se</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note>  suspendendum in patibulo<note><bibl>Esth. 7, 10:</bibl> <q>suspensus in p.</q></note>. Quibus in momento, in ictu oculi<note><bibl>I. Cor. 15, 52:</bibl> <q>in nom. i. i. oculi.</q></note> congregatis in unum et usque ad unum<note><bibl>Ps. 13, 1; Rom. 3, 12:</bibl> <q>usque ad u.</q></note> intrat terram Polonie suo viduatam principe et eam hostiliter invasit ac velut ingens tempestas furit, sevit, sternit omnia, sic villas cedibus, rapinis, incendiis devastavit, vi<note><app><lem>vi</lem> <rdg wit="C 1b">et, übergeschrieben vi, C 1b</rdg> <rdg wit="B, C 1a, 3*">in B, C 1a, 3*</rdg></app></note> municiones irrupit. Krakov<note><app><lem>Krakov</lem> <rdg wit="A 2b">Kracow A 2b</rdg> <rdg wit="A 1a, 3">Kracou(ov) A 1a, 3 auch sonst</rdg></app></note>  autem eorum metropolim ingressus a culmine subvertit et spolia eius obtinuit; insuper et veteres thesauros ab antiquis ducibus in erario absconditos evolvit, scilicet aurum et argentum infinitum nimis; similiter et ceteras urbes in igne succendit et usque ad solum destruxit. Cumque pervenissent ad castrum Gdec<note><app><lem>Gdec</lem> <rdg wit="A 3">Goec A 3</rdg> <rdg wit="C 1b">Gdech C 1b</rdg> <rdg wit="A 2b*">Gedec A 2b*</rdg> <rdg wit="A 2a">Gnezden, korr. Gedec A 2a</rdg> <rdg wit="A 1">Gradec A 1</rdg></app></note><note>Giecz. sw. von Gnesen; vgl. E. Steindorf, Jahrbücher unter Heinrich III., Bd. I (1874), 64.</note>, castellani et simul qui illuc confugerant villani <note><app><lem>villani</lem> <rdg wit="A 1, C 1b">vila, korr. villani A 1, C 1b</rdg></app></note> non valentes ferre impetum ducis exeunt ei obviam auream gestantes virgam, quod erat signum dedicionis, et ut eos pacifice cum suis peccoribus et ceteris <note><app><lem>ceteris</lem> <rdg wit="A 3">ceterum A 3</rdg></app></note> rerum appendiciis transferat in Boemiam, suppliciter rogant. Quorum dux petitionibus adquiescens, postquam perduxit<note><app><lem>perduxit</lem> <rdg wit="A 2">duxit A 2</rdg></app></note>  eos in<note><app><lem>in</lem> <rdg wit="C 3">ad C 3</rdg></app></note>  Boemiam, dat eis partem silve, que vocatur Crinin<note><app><lem>Crinin</lem> <rdg wit="A 2b">Crynin A 2b</rdg> <rdg wit="A 1a, 3, B">Cirnin A 1a, 3, B</rdg> <rdg wit="C">Ciruin (cirū) C</rdg></app></note><note>W. Friedrich a. a. O. S. 39, Anm. 2: Der Ort Černin sww. von Beraun bewahrt den Namen.</note>, non modicam constituens eis unum ex ipsis prefectum<note><app><lem>prefectum</lem> <rdg wit="A 1">perfectum, korr. prof. A 1</rdg></app></note>  et iudicem et decernit, ut sub lege, quam in Polonia habuerant, tam ipsi quam eorum posteri in sempiternum vivant, atque nomine ab urbe derivato usque hodie nuncupantur Gedcane<note><app><lem>Gedcane</lem> <rdg wit="A 2a">Gedcane (c auf Rasur), Gnezdnane übergeschrieben A 2a</rdg> <rdg wit="A 2b">Gednane A 2b</rdg> <rdg wit="C 3">Gedeance C 3</rdg></app></note><note>Vgl. E. Komárek, Die polnische Kolonie der Hedčané in Böhmen, zugleich ein Beitrag zu Kosmas´ Lebensgeschichte, in den Abhandlungen der k. böhm. Gesellschaft d. W. VI. Folge, 2. Bd. (Prag 1868). Vgl. auch Novotný Č. D. I, 2, 18, N. 2 ff.</note>.</p>
</div>
<div n="1.4.3">
<head>Capitulum tercium</head>
<p>Nec<note><app><lem>Nec</lem> <rdg wit="A 2">non A 2</rdg></app></note>  longe a predicta urbe ventum erat ad metropolim Gnezden, natura loci et antemurali firmam, sed facilem capi ab hostibus, raris<note><app><lem>raris</lem> <rdg wit="A 1">ratis, übergeschrieben von 2. Hd. paucis A 1</rdg></app></note>  eam inhabitantibus civibus, ubi tunc temporis<note><app><lem>temporis</lem> <rdg wit="A 2">fehlt A 2</rdg></app></note>  in basilica sancte Dei genitricis Marie perpetue virginis preciosi<pb ed="2" n="30v"/>ssimus<note><app><lem>presciosissimus</lem> <rdg wit="A 1">preciosissime A 1</rdg></app></note>  quiescebat thesaurus, scilicet beatissimi Adalberti martiris corpus. Qua mox Boemii sine Marte<note><app><lem>Marte</lem> <rdg wit="A 1">moret, korr. marte A 1</rdg></app></note>  potiuntur urbe et cum magna leticia intrant<note><app><lem>intrant</lem> <rdg wit="A 1">adeunt intrant A 1</rdg> <rdg wit="C 1">intrant, adeunt übergeschrieben C 1</rdg> <rdg wit="die übrigen">intrant die übrigen</rdg></app></note>  sancte<note><app><lem>sancte</lem> <rdg wit="A 2">fehlt A 2</rdg></app></note>  ecclesie adita<note><app><lem>adita</lem> <rdg wit="A 1">limina adita A 1</rdg> <rdg wit="C 1">limina übergeschrieben C 1</rdg> <rdg wit="A 2, 3, B">limina A 2, 3, B</rdg></app></note>  atque omni preda<note><app><lem>preda</lem> <rdg wit="A 1">prede, korr. preda A 1</rdg></app></note>  posthabita solam sibi poscunt dari pro Christo passam sacri corporis preciosam massam. Quorum presul Severus ut vidit temeritatem et pronam in omne fasque<note><app><lem>fasque</lem> <rdg wit="*">fas *</rdg></app></note>  nefasque<note><bibl>Lucan. Phars.: V, 313:</bibl> <q>per omne fasque nefasque rues.</q></note><note><bibl>Lucan. Phars. VI, 147:</bibl> <q>pronus ad omne nefas.</q></note> sensit voluntatem, talibus alloquiis<note>Vgl. oben S. 54, N. 4.</note> temptat eos revocare ab illicitis ausis: <quote>Fratres mei et filii ecclesie Dei, non tam ex facili constat, sicut vos estimatis, ut sacram corporis glebam, Dei virtutibus plenam, quis mortalium tam temere presumat tangere. Timeo enim valde, ne percellamur aut mentis oblivione aut cecitate<note><bibl>Deut. 28, 28:</bibl> <q>percutiat te Dominus amentia et c. ac furore mentis.</q></note> aut aliqua membrorum debilitate, si id temere presumpserimus agere. Quapropter<note><app><lem>Quapropter</lem> <rdg wit="A 3">quap. karissimi A 3</rdg></app></note> prius<note><app><lem>prius</lem> <rdg wit="A 2">fehlt A 2</rdg></app></note> triduo ieiunate, de peccatis vestris<note><app><lem>vestris</lem> <rdg wit="A 3">vestris et pen. ag. ab A 3</rdg></app></note>  penitenciam<note><bibl>Jer. 8, 6:</bibl> <q>qui agat poen. super pecc. suo.</q></note> agite et ab omnibus abhominationibus, quas ipse abhominatus est in vobis<note><app><lem>vobis</lem> <rdg wit="C 1b, 3">nobis C 1b, 3</rdg></app></note>, abrenuntiate et ex toto corde<note>Vgl. oben S. 78, N. 5.</note>, quod eas ultra non faciatis, promittite. Spero enim in misericordia<note><bibl>Ps. 51, 10:</bibl> <q>speravi in m. Dei.</q></note> Dei et nostri patroni sancti Adalberti, quod non privabimur spe peticionis nostre, si persistimus<note><app><lem>persistimus</lem> <rdg wit="A 1">persistimus, korr. von 2. Hd. persisterimus A 1</rdg></app></note> fidei<note><app><lem>fidei</lem> <rdg wit="A 3">federi A 3</rdg></app></note> in devotione et precum assidua oratione<note><bibl>Tob. 3, 11:</bibl> <q>in or. persistens.</q></note>.</quote> At illis visa sunt presulis verba quasi deliramenta<note><bibl>Luc. 24, 11:</bibl> <q>et visa sunt apud illos sicut deliramentum verba ista.</q></note>, et continuo aures suas continentes<note><app><lem>continentes</lem> <rdg wit="C 1, 2a, B">continnentes C 1b, 2a, B</rdg> <rdg wit="A 1, 2a">continuentes, korr. continentes A 1, 2a</rdg> <rdg wit="C 1a">continnientes C 1a</rdg></app></note> fecerunt impetum<note><bibl>Act. 7, 56:</bibl> <q>continuerunt aures suas et i. f.</q></note>, ut raperent sacrum corpus, et quia post altare<note><app><lem>altare</lem> <rdg wit="A 1">attera, korr. von 1. Hd. alterœ, von 2. Hd. altarœ A 1</rdg></app></note> iuxta parietem conditum fuerat et aliter evelli non poterat, nisi altare<note><app><lem>altare</lem> <rdg wit="A 3">alt. prius A 3</rdg></app></note> destrueretur, manus inproba cum mente ferina operantur profana; sed non defuit ultio divina. Nam in ipso<note><app><lem>ipso</lem> <rdg wit="A 2a">impio (?), korr. in ipso A 2a</rdg></app></note>  opere sue temeritatis steterunt sensibus obstupefactis<note><app><lem>obstupefactis</lem> <rdg wit="A 3">obstupefacti sens. A 3</rdg></app></note>, nec erat vox nec sensus nec visus per trium fere horarum spacia, donec iterum propiciante Dei gratia rehabuere pristina officia. Moxque licet sero penitencia<note>Vgl. oben S. 33, N. 2.</note> ducti faciunt iussa episcopi et, quanto erant divino nutu evidentius castigati, tanto devotius perstabant precibus infatigati, triduo ieiunantes et veniam postulantes.</p>
</div>

<div n="1.4.4">
<head>Capitulum quartum</head>
<p>Tercia nocte Severo episcopo post matutinalem synaxim quiescenti sanctus<note><app><lem>sanctus</lem> <rdg wit="A 3">sanctus Adalbertus i. v. a. dic A 3</rdg></app></note> presul in visione apparens Adalbertus: <pb ed="2" n="31r"/> <quote>Dic,</quote> ait, <quote>ista duci<note><app><lem>duci</lem> <rdg wit="A 3">duci Bracizlao A 3</rdg></app></note> et eius comitibus: Pater de celis<note><bibl>Matth. 7, 11:</bibl> <q>pater vester, qui in caelis est, d. bona petentibus se.</q></note> dabit quod petitis, si non repetitis mala, quibus abrenuntiastis in fonte<note><app><lem>fonte</lem> <rdg wit="A 1">fronte, korr. forte A 1</rdg></app></note> baptismatis.<note><app><lem>baptismatis</lem> <rdg wit="A 2">baptismate A 2</rdg></app></note></quote> Hoc mane cum presul<note><app><lem>presul</lem> <rdg wit="A 3">pres. Severus A 3</rdg></app></note> innotesceret duci et eius comitibus, mox exhilarati intrantes ecclesiam sancte Marie et ante sepulchrum sancti Adalberti<note><app><lem>Adalberti</lem> <rdg wit="A 3">Adalb. martyris A 3</rdg></app></note> humi<note><app><lem>humi</lem> <rdg wit="A 3, C 3">humo A 3, C 3</rdg></app></note> prostrati, diu fusa communi oratione surgit dux<note><app><lem>dux</lem> <rdg wit="A 3">Bracizlaus A 3</rdg></app></note> et stans in ambone hac rupit silentia voce:<note><app><lem>voce</lem> <rdg wit="A 3">voce dicens A 3</rdg></app></note><note><bibl>Ov. Met. I, 384:</bibl> <q>rumpitque s. v.</q></note> <quote>Vultis prevaricationes vestras emendare et a pravis operibus resipiscere?</quote> At illi obortis clamant<note><app><lem>clamant</lem> <rdg wit="A 1">clamant clamant (das zweitemal radiert) A 1</rdg></app></note> cum lacrimis:<note><app><lem>lacrimis</lem> <rdg wit="A 3">lacr. dicentes A 3</rdg></app></note> <quote>Emendare parati sumus, quicquid in sanctum Dei<note><app><lem>Dei</lem> <rdg wit="A 3">Dei Adalbertum A 3</rdg></app></note> patres nostri vel nos<note><app><lem>nos</lem> <rdg wit="A 3">nos peccatores A 3</rdg></app></note> prevaricati<note><bibl>II. Esdr. 10, 2:</bibl> <q>nos praev. sumus in Deum nostrum und sonst öfter.</q></note> sumus, et a pravo opere omnino<note><app><lem>omnino</lem> <rdg wit="A 1">animo A 1</rdg> <rdg wit="*">omni *</rdg> <rdg wit="A 1a">cess. omnino A 1a</rdg></app></note> cessare.</quote> Tunc dux<note><app><lem>dux</lem> <rdg wit="A 3">dux Bracizlaus A 3</rdg></app></note> extendens manum suam super sacram tumbam sic orsus<note><app><lem>orsus</lem> <rdg wit="A 2">exorsus A 2</rdg></app></note> est ad populi turbam:<note><app><lem>turbam</lem> <rdg wit="A 1">tumbam, korr. turbam A 1</rdg> <rdg wit="A 3">turmam A 3</rdg></app></note> <quote>Extendite, fratres, simul<note><app><lem>simul</lem> <rdg wit="A 3">karissimi A 3</rdg></app></note> vestras ad Dominum<note><app><lem>Dominum</lem> <rdg wit="A 3">dom. deum A 3</rdg></app></note> dextras et ad meos attendite sermones, quos volo ut vestre fidei sacramento confirmetis. Ergo hoc meum maximum<note><app><lem>maximum</lem> <rdg wit="A 1*">proximum A 1*</rdg></app></note> et primum sit decretum, ut vestra conubia, que actenus habuistis ut lupanaria et ceu<note><app><lem>ceu</lem> <rdg wit="A 3">ceu sunt A 3</rdg></app></note> brutis animalibus communia, amodo iuxta canonum scita sint legitima, sint privata, sint insolubilia, ita dumtaxat ut una vir coniuge et coniunx uno<note><app><lem>uno</lem> <rdg wit="A 1*">viro uno A 1*</rdg></app></note> viro contenti <pb ed="1" n="297v"/> vivant. Si autem coniunx virum aut vir coniugem spreverit et rixa inter eos usque ad discidium efferverit,<note><app><lem>efferverit</lem> <rdg wit="A 1a">fehlt A 1a</rdg> <rdg wit="A 1, 2a">efferverit, korr. efferbuerit A 1, 2a</rdg> <rdg wit="A 2b*">efferbuerit A 2b*</rdg></app></note> qui ex eis<note><app><lem>eis</lem> <rdg wit="A 2a">his A 2a</rdg></app></note> in Priorem copulam legitime celebratam redire noluerit, nolo, ut secundum ritum nostre terre huius rei violator<note><app><lem>violator</lem> <rdg wit="A 3">prevaricator A 3</rdg></app></note> in servitutem redigatur, sed<note><app><lem>sed</lem> <rdg wit="A 1a">sed- redigatur fehlt A 1a</rdg></app></note> potius nostri inmutabilis decreti per angariam, qualiscumque sit persona, redigatur<note><app><lem>redigatur</lem> <rdg wit="A 1a">sed- redigatur fehlt A 1a</rdg></app></note> in Ungariam, et nequaquam liceat, ut precio se redimat aut in hanc terram redeat, ne unius contagio ovicule totum Christi serpat<note><bibl>Vgl. Verg. Georg. III, 469:</bibl> <q>priusquam | dira per incautum serpant contagia vulgus (Schafherde).</q></note> per ovile.</quote> Severus episcopus dixit: <quote>Quicumque aliter fecerit, anathema sit. Eadem sententia sint plectende virgines et vidue et adultere, que nomen bonum amisisse et pudorem corrupisse ac per scortum concepisse dinoscuntur. Nam cum liberum nubendi habeant arbitrium, cur committunt adulterium et conceptus <pb ed="2" n="31v"/> suos abortivant,<note><app><lem>abortivant</lem> <rdg wit="A 1, 1a">avort-, korr. abort- A 1, 1a</rdg> <rdg wit="A 2, B, C 2b">avort. A 2b, B, C 2b</rdg> <rdg wit="C 2a">astort- C 2a</rdg></app></note> quod est pessimum scelus scelerum?</quote> Tunc<note><app><lem>Tunc</lem> <rdg wit="A 1a">tunc- in sanguine (S. 87 Z. 12) fehlt A 1a</rdg></app></note> dux<note><app><lem>dux</lem> <rdg wit="A 3">dux Bracizlaus A 3</rdg></app></note> dux subiungens inquit: <quote>Si vero mulier proclamaverit<note><app><lem>proclamaverit</lem> <rdg wit="A 1">pclam- A 1</rdg></app></note> pari vice non amari, sed incelemnter a viro suo affligi<note><app><lem>affligi</lem> <rdg wit="C 3">affigi C 3</rdg></app></note> et profligari,profligari<note><app><lem>profligari</lem> <rdg wit="A 3, B, C 3">so A 3, B, C 3</rdg> <rdg wit="A 2a">proaffl-, korr. proffl.- A 2a</rdg> <rdg wit="die übrigen">proaf(f)ligari die übrigen</rdg></app></note> detur inter eos iudicium Dei et, qui inventus fuerit reus, solvat penas rei. Similiter et de his, qui homicidiis infamantur, archipresbiter<note>Über seine Stellung vgl. meine Gesch. Böhmens und Möhrens S. 332.</note> comiti illius civitatis nomina eorum ascribat, et comes eos conveniat; et si sunt rebelles, in carcerem redigat, donec aut penitenciam dignam agant aut, si negant, ignito ferro sive adiurata aqua, utrum culpabiles sint, examinentur. Fratricidas autem et parricidas sive sacerdotum interfectores et huiusmodi capitalibus criminibus irretitos archipresbiter assignet eos comiti vel duci sive per manus et ventrem ferratos de regno eiciat, ut ad instar Cain<note><app><lem>Cain</lem> <rdg wit="A 2b, 3b">Cayn A 2b, 3b</rdg> <rdg wit="B, C 2a">eam B, C 2a</rdg></app></note> vagi et profugi circueant<note><app><lem>circueant</lem> <rdg wit="A 1">circuerant, korr. circueant A 1</rdg></app></note> terram.<note><bibl>Gen. 4, 12:</bibl> <q>vagus et p. eris super teram.</q></note></quote> Severus episcopus dixit: <quote>Ista ducis deliberatio iusta sit anathemate firma. Nam ad hoc vobis ducibus mucro pendet in femore, ut manus vestras sepius lavetis peccatoris in sanguine.<note><bibl>Ps. 57, 11:</bibl> <q>iustus ... manus .. lavabit in s. p.</q></note></quote> Iterum dux:<note><app><lem>dux</lem> <rdg wit="A 3">dux ait tab. que r. o. m. est A 3</rdg></app></note> <quote>Tabernam,<note><app><lem>Tabernam</lem> <rdg wit="A 2a">taberna A 2a</rdg></app></note></quote> inquit, <quote>que est radix omnium malorum,<note><bibl>I. Tim. 6, 10:</bibl> <q>r. enim omnium m. est cupiditas.</q></note> unde prodeunt furta, homicidia, adulteria<note><bibl>Matth. 15, 19:</bibl> <q>de corde exeunt .. hom. ad. .. furta.</q> </note><note><app><lem>adulteria</lem> <rdg wit="A 3">adult. fornicationes ebrietates A 3</rdg></app></note> et cetera mala, et qui parat et qui paratam<note><app><lem>paratam</lem> <rdg wit="A 1, B, C 1a, 2a, 3">partam A 1, B, C 1a, 2a, 3</rdg> <rdg wit="A 2b">partam, paratam am Rande nachgetragen A 2b</rdg></app></note> comparat,</quote> Severus episcopus dixit: <quote>Anathema sit.</quote> Et dux:<note><app><lem>dux</lem> <rdg wit="A 3">dux iterum A 3</rdg></app></note> <quote>Qui,</quote> inquit, <quote>comprehensus fuerit huius violator decreti tabernarius, in medio foro ad palum suspensus et usque ad fastidium preconis cesus depiletur; res tamen eius non infiscentur,<note><app><lem>infiscentur</lem> <rdg wit="C 3">confisc- C 3</rdg></app></note> sed potus><note><app><lem>potus</lem> <rdg wit="A 2a">potius A 2a</rdg></app></note> tantum in terram proiciatur, ne quis execrabili><note><app><lem>execrabili</lem> <rdg wit="A 3">de execr. A 3</rdg></app></note> haustu<note><app><lem>haustu</lem> <rdg wit="A 1">hastu, korr. haustu A 1</rdg></app></note> polluatur. Potatores autem, si deprehensi<note><app><lem>deprehensi</lem> <rdg wit="A 1">side presensi, korr. si depreh. A 1</rdg></app></note> fuerint, non prius de carcere exeant, quam in fiscum ducis unusquisque CCC nummos<note><app><lem>nummmos</lem> <rdg wit="A 1">mummos A 1</rdg></app></note> componat.</quote> Severus<note><app><lem>Severus</lem> <rdg wit="A 1a">Severus – denuo (S. 88 Z. 6) fehlt A 1a</rdg></app></note> episcopus dixit: <quote>Que dux iudicat, nostra auctoritas firmat.</quote> Adhuc dux<note><app><lem>dux</lem> <rdg wit="A 3">dux Bracizlaus A 3</rdg></app></note> prosequitur dicens: <quote>Fora autem dominicis diebus omnino ne fiant interdicimus, que ideo maxime in his celebrant regionibus, ut ceteris diebus suis vacent operibus.<note>H. Zycha, Prag. Ein Beitrag z. Rechtsgesch. Böhmens, in: Mitteil. d. Vereines f. Geschichte d. Deutschen in Böhmen, XLIX (1911), 311 verweist auf das karol. Verbot von 809 (Capit. I, 150, cap. 18): De mercatis ut in die dominica non agantur, sed in diebus, in quibus homines ad opus dominorum suorum debent operari.</note> Si quis autem quam<note><app><lem>quam</lem> <rdg wit="A 3">tam. dom. quam festivis A 3</rdg> <rdg wit="A 2a, C 3">q. d. diebus tam festis A 2a, C 3</rdg></app></note> dominicis tam fes<pb ed="2" n="32r"/>tis diebus publice ad ecclesiam feriari indictis in aliquo servili opere<note><bibl>Levit. 23, 7:</bibl> <q>serv. opere.</q></note> inventus fuerit, ipsum opus et, quod in opere est inventum, archipresbiter tollat iumentum,<note><app><lem>iumentum</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> et CCC ducis<note><app><lem>ducis</lem> <rdg wit="A 3">duci A 3</rdg></app></note> in fiscum<note><app><lem>fiscum</lem> <rdg wit="A 2a">uscam, korr. fixam A 2a</rdg></app></note> solvat nummos. Similiter et qui in agris sive in silvis suos sepeliunt mortuos, huius rei presumptores archidiacono<note><app><lem>archidiacono</lem> <rdg wit="A 1">a - nos, korr. a - no A 1</rdg> <rdg wit="A 2a, 3b">a – nus A 2a, 3b</rdg></app></note> bovem et CCC in fiscum<note><app><lem>fiscum</lem> <rdg wit="A 1">fisco, korr. fixum A 1</rdg> <rdg wit="A 2a">fuscum, korr. fixum A 2a</rdg></app></note> ducis<note><app><lem>ducis</lem> <rdg wit="A 3">duci solvat A 3</rdg></app></note> solvant nummos;<note><app><lem>nummos</lem> <rdg wit="A 3, B">so A 3, B</rdg> <rdg wit="die übrigen">fehlt in den übrigen</rdg></app></note> mortuum tamen in poliandro<note><app><lem>poliandro</lem> <rdg wit="A 1, B, C 1b">so A 1, B, C 1b</rdg> <rdg wit="A 2a">poliando, korr. poliandro A 2a</rdg> <rdg wit="die übrigen">poliando die übrigen</rdg></app></note> fidelium humi condant denuo.<note>Auch diese Decreta Brecizlai erklärt z. B. Peisker, Die älteren Beziehungen a. a. O. S. 231 als eine von Kosmas selbst erdichtete, auf das angezügelte Gefolde des Herzogs gemünzte, aber auf ein ganzes Volk gar nicht passende Kapuzinande, worin ihm aber kein Forscher zustimmt; vgl. Novotný Č. D. I, 2, 20.</note> Hec sunt, que odit Deus,<note><bibl>Zach. 8, 17:</bibl> <q>h. s. q. odi, dicit Dominus.</q></note> hec sanctus Adalbertus pertesus non<note><app><lem>non</lem> <rdg wit="C 3">vos C 3</rdg></app></note> suas deseruit oves et ad exteras maluit ire<note><app><lem>ire</lem> <rdg wit="A 1">fehlt A 1</rdg></app></note> docturus gentes. Hec ut ultra non faciamus, nostre simul et vestre fidei sacramento confirmamus.</quote> Sic ait dux. Et presul<note><app><lem>presul</lem> <rdg wit="A 3">presul Severus A 3</rdg></app></note> sancte trinitatis nomine invocato et malleo assumpto, ceteris clericis<note><app><lem>ceteris</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> septem psalmos et alias huic sancto operi competentes orationes ymnizantibus,<note><app><lem>ymnizantibus</lem> <rdg wit="A 1, 2a">ymnis-, korr. ymniz- A 1, 2a</rdg></app></note> cepit molliter destruere summa sepulchri, destruens eum<note><app><lem>eum</lem> <rdg wit="Gess.">id Gess., vgl. unten III, 9 N. d.</rdg></app></note> usque ad ima thesauri sacri, et cum aperuissent sarcophagum, omnes, qui in ecclesia aderant, tanta fragrantia<note><app><lem>fragrantia</lem> <rdg wit="A 2b, C 3">so A 2b, C 3</rdg> <rdg wit="A 2a, 3b*">flagr- A 2a, 3b*</rdg> <rdg wit="die übrigen">fraglanc(t)ia die übrigen</rdg></app></note> suavissimi odoris sunt referti, ut per tres dies quasi optimis<note><app><lem>opimis</lem> <rdg wit="A 2a, 3">optimis A 2a, 3</rdg></app></note> ferculis refecti obliviscerentur cibo refici, quin etiam et infirmi sanati sunt eadem<note><app><lem>eadem</lem> <rdg wit="A 1a">eadem o. q. fehlt A 1a</rdg> <rdg wit="B, C">eodem B, C</rdg> <rdg wit="A 2b">ea A 2b</rdg></app></note> ora<note><app><lem>ora</lem> <rdg wit="A 1">so A 1</rdg> <rdg wit="die übrigen">die die übrigen B</rdg></app></note> quam plurimi. Tunc dux<note><app><lem>dux</lem> <rdg wit="A 3">dux Br. A 3</rdg></app></note> et episcopus<note><app><lem>episcopus</lem> <rdg wit="A 3">episc. Severus A 3</rdg></app></note> et pauci comitum inspicientes ut viderunt sanctum Dei<note><app><lem>Dei</lem> <rdg wit="A 3">Dei Adalbertum A 3</rdg></app></note> ita vultu et habitu clarum et sic corpore integrum per omnia, ac si eadem die<note><app><lem>die</lem> <rdg wit="B, C 2a">fehlt B, C 2a</rdg></app></note> sacra missarum celebrasset sollempnia, clerici <quote>Te Deum laudamus,</quote> laici<quote>Kyrieleyson</quote><note><app><lem>Kyrieleyson</lem> <rdg wit="A 1, C 3">kyrieleys A 1, C 3</rdg> <rdg wit="B">kyrieeł B öfter</rdg> <rdg wit="C 1a">kyrieł C 1a</rdg> <rdg wit="C 1b">kyrieou C 1b öfter</rdg> <rdg wit="A 3">kyrł A 3 öfter</rdg> <rdg wit="A 2a">kriles A 2a</rdg> <rdg wit="A 2b, C 2a">krleyss A 2b, C 2a</rdg> <rdg wit="C 2b">krless C 2b</rdg> <rdg wit="A 1a">krilessu A 1a</rdg></app></note> modulantur, et resonant voces eorum usque ad ethera. His ita<note><app><lem>ita</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg> <rdg wit="A 1a, C 2a">itaque A 1a, C 2a</rdg></app></note> peractis dux pre gaudio faciem perfusus lacrimis sic orat:<note><app><lem>orat</lem> <rdg wit="A 3">orat dicens A 3</rdg></app></note>: <quote>O<note><app><lem>O</lem> <rdg wit="A 1">fehlt A 1</rdg></app></note> Christi martir, beate Adalberte,<note><app><lem>Adalberte</lem> <rdg wit="A 1">Adaberte A 1</rdg></app></note> nostri semper et ubique miserate, nunc colita nos respice pietate et nobis peccatoribus propiciare atque ad tuam sedem Pragensis<note><app><lem>Pragensis</lem> <rdg wit="A 3">sancte Prag. A 3</rdg></app></note> ecclesie per nos quamvis peccatores referri non dedignare.</quote> Mira res et valde stupenda, cuius tumbam nudius tercius contingere non poterant, continuo dux et episcopus sine impedimento corpus eius sarcop<pb ed="2" n="32v"/>hago levant et serico cooperientes in superiori altari<note><app><lem>altari</lem> <rdg wit="A 1">altare A 1</rdg></app></note> locant, ut plebs sua vota solvat,<note><app><lem>solvat</lem> <rdg wit="A 2, 2a">solvant A 2 (n ausradiert 2a)</rdg></app></note> que Deo et eius sancto voverat, atque eadem die<note><app><lem>die</lem> <rdg wit="B">fehlt B</rdg></app></note> composite sunt CC marce<note><app><lem>marce</lem> <rdg wit="A 1">mare, korr. marce A 1</rdg></app></note> altaris in arce.<note><app><lem>arce</lem> <rdg wit="A 2a">alt. in a. fehlt A 2a</rdg></app></note> <seg rend="verse">O Deus omnipotens, mundum per secla revolvens,</seg> <seg rend="verse">Qui semper regnas, solus qui cuncta gubernas,</seg> <seg rend="verse">Nil fit nec fuit in mundo nec erit, bone Christe,</seg> tuo sine nutu. <seg rend="verse">Quisnam mortalis hoc umquam<note><app><lem>umquam</lem> <rdg wit="A 1">nuquam, korr. uquam A 1</rdg></app></note> credere posset,</seg> ut ad gentes apostatrices<note>Vgl. oben S. 52, N. 9.</note> iam in celesti regno laureatus corpus suum referri sineret, quarum<note><app><lem>quarum</lem> <rdg wit="A 3">quorum A 3</rdg></app></note> aspernatus facinora aufugit<note><app><lem>aufugit</lem> <rdg wit="C 3">aufugerat C 3</rdg></app></note> consortia, cum adhuc viveret. Sed si maiora Dei et antiqua miracula perpendimus, quomodo populus Israeliticus<note><app><lem>Israeliticus</lem> <rdg wit="A 1, C 1a">israhel- A 1, C 1a</rdg> <rdg wit="A 1a, C 2a">ysrahel- A 1a, C 2a</rdg></app></note> sicco vestigio transivit mare,<note><bibl>Ex. 15, 19:</bibl> <q>et reduxit ... Dominus aquas maris: filii autem Israel ambulaverunt per siccum.</q></note> qualiter de sicca rupe fluxerunt<note><app><lem>fluxerunt</lem> <rdg wit="C 3">fluxerint C 3</rdg></app></note> aque,<note><bibl>Ps. 77, 20:</bibl> <q>percussit petram et flux. a.</q></note> vel qualiter factor orbis apparuit in orbe natus ex<note><app><lem>ex</lem> <rdg wit="B, C 3">de B, C 3</rdg></app></note> Maria virgine, non ammirari, sed potius Deo, qui fecit et facere potest, que vult, nos<note><app><lem>nos</lem> <rdg wit="A 1">nos facere A 1</rdg></app></note> decet<note><app><lem>decet</lem> <rdg wit="A 1">debet, korr. decet et A 1</rdg></app></note> humiliari<note><bibl>Jes. Sir. 13, 9:</bibl> <q>humiliare Deo.</q></note> et eius gratie totum assignare, cuius gratia inspirante ascendit<note><bibl>Luc. 24, 38:</bibl> <q>cogitationes ascendunt in corda vestra.</q></note> in cor ducis, ut similiter transferret<note><app><lem>transferret</lem> <rdg wit="A 1*">so A 1*</rdg> <rdg wit="die übrigen">transferat die übrigen</rdg></app></note> corpus archipresulis eiusdem civitatis, nomine Gaudencii,<note>Vgl. Voigt, Adalbert a. a. O. S. 206 ff.</note>, qui in eadem forte<note><app><lem>forte</lem> <rdg wit="A 2">fere A 2</rdg></app></note> qui in eadem forte ecclesia quiescebat. Hic, uti superius retulimus,<note>Gaud. ist nur oben S. 60, Z. 10 kurz erwähnt.</note> non solum carnali, verum et spirituali<note><app><lem>spirituali</lem> <rdg wit="A 1">s-tali A 1</rdg></app></note> coniuctione<note><app><lem>coniuctione</lem> <rdg wit="A 1">coniuncione A 1</rdg> <rdg wit="A 3">compunctione A 3</rdg> <rdg wit="C 2">convinccione C 2</rdg></app></note> frater sancti Adalberti et comes individuus<note>Vgl. Regino z. J. 746: com. ind. suae peregrinationis (SS. rer. Germ., 1890, S. 42); z. J. 906: Egino, qui eius (Adalberti) ind. com ... extiterat (S. 152).</note> in omni labore et erumna<note><app><lem>erumna</lem> <rdg wit="A 1a, 2b, 3, B, C 1b, 2b">erumpna A 1a, 2b, 3, B, C 1b, 2b</rdg></app></note> <note><bibl>Vgl. II. Cor. 11, 27:</bibl> <q>in lab. et aer.</q></note> fuit et, si cum eo non corpore martirium,<note><app><lem>martirium</lem> <rdg wit="A 3">martir. sustinuit A 3</rdg></app></note> mentis tamen compassione<note><app><lem>compassione</lem> <rdg wit="C 3">c-nem C 3</rdg></app></note> tulit. Nec enim fieri poterat, ut<note><app><lem>ut</lem> <rdg wit="A 1">fehlt A 1</rdg></app></note> gladius animam eius non pertransiret,<note><bibl>Ps. 104, 18:</bibl> <q>ferrum pertransiit animam eius.</q></note> cum germanum suum rompheis paganorum in frustra<note><app><lem>frusta</lem> <rdg wit="A 1, 2a">frustra, korr. frusta A 1, 2a</rdg></app></note> concidi<note><bibl>Vgl. I. Reg. 15, 33:</bibl> <q>in fr. concidit.</q></note> videret et ipse pariter occidi valde optaret. Item<note><app><lem>Item</lem> <rdg wit="A 1">it´um A 1</rdg></app></note> visum est duci<note><app><lem>duci</lem> <rdg wit="A 3">nobilissimo d. Bracizlao A 3</rdg></app></note> et episcopo, ut<note><app><lem>ut</lem> <rdg wit="A 3">ut sanctorum martyrum qu. A 3</rdg></app></note> quinque fratrum reliquias sancto corpori adiunctas, quorum de vita ac passione satis supra retulimus,<note><app><lem>retulimus</lem> <rdg wit="B">pass. deo donante relaturi sumus B</rdg></app></note><note>Vgl. oben S. 68, Kap. 39.</note> qui in<note><app><lem>in</lem> <rdg wit="A 2a">non von zweiter Hand übergeschrieben A 2a</rdg></app></note> eadem civitate sed in alia ecclesia quiescebant, pariter cum summa diligentia transferant. Quid multa?</p>
</div>
<div n="1.4.5">
<head>Capitulum quintum</head>
<p>Ventum erat cum onmi sacra sarcina in prosperitate et leticia Boemiam, et in vigilia<note><app><lem>vigilia</lem> <rdg wit="A 3">vigiliis A 3</rdg></app></note> sancti Bartholomei apostoli prope metropolim Pragam castra <pb ed="2" n="33r"/> metati sunt circa rivulum Rokitnicam<note><app><lem>Rokitnicam</lem> <rdg wit="A 1">Kocitnicam A 1</rdg> <rdg wit="A 2b, C 1a, 2b">Rokytnic(z)am A 2b, C 1a, 2b</rdg> <rdg wit="C 1b">Rokitnikam C 1b</rdg></app></note>, ubi lucescente die clerus et u niversa plebs cum processione occurit. Cuius longam seriem latus vix explicuit campus; talis enim processio fuit: dux ipse et episcopus humeris subnixi dilce pondus portant martiris Christi Adalberti, post simul abbates ferebant reliquias quinque<note><app><lem>quinque</lem> <rdg wit="A 3">sanctorum quinque A 3</rdg></app></note> fratrum, deinde archipresbiteri gaudent onere Gaudencii archiepiscopi, quos electi XII<note><app><lem>XII</lem> <rdg wit="A 3">XX A 3</rdg></app></note> presbiteri vix sustentantes pondus aurei crucifixi secuntur – nam dux Mesco ter<note><app><lem>ter</lem> <rdg wit="A 1">fehlt A 1</rdg></app></note> semetipsum hoc apponderarat<note><app><lem>apponderarat</lem> <rdg wit="A 1">apponderabat A 1</rdg> <rdg wit="A 2a">preponderarat A 2a</rdg> <rdg wit="C 3">app-ravit C 3</rdg></app></note> auro – quinto loco ferunt tabulas tres graves auro, que circa altare, ubi sanctum corpus quievit, posite fuerant. Erat enim maior tabula quinque ulnarum in longitudine et decem palmarum in latitudine valde adornata lapidibus preciosis et cristallinis sachis<note><app><lem>sachis</lem> <rdg wit="A 2b">auf Rasur A 2b</rdg> <rdg wit="C 3">sachis, übergeschrieben scacys C 3</rdg> <rdg wit="C 2b">stachis C 2b</rdg> <rdg wit="Gess.">tessellis Gess.</rdg> <rdg wit="Breth.">sacriis (vgl. Plin. N. h. 37, 40) Breth.</rdg></app></note><note>Das Wort war Köpke, der es durch rebus (?) zu erklären suchte, unklar; nach der Konjektur N. g wäre Bernstein zu verstehen.</note>. <seg rend="verse">Cuius inscriptus fuit hic in margine versus:</seg> <seg rend="verse"><quote>Ter centum libras apponderat hoc opus auri.</quote></seg> Postremo plus quam centum plaustris ducunt inmensas campanas et omnes Polonie gazas, quas sequitur innumera nobilium virorum turma, astricti <note><app><lem>astricti</lem> <rdg wit="A 3">astrictis A 3</rdg></app></note> manicis ferreis et contriti colla bagis<note><app><lem>bagis</lem> <rdg wit="A 3a">bogis A 3a (vgl. Thes. l. l. unter bōia)</rdg></app></note>, inter quos, heu male captus, adductus<note><app><lem>adductus</lem> <rdg wit="A 3*">est meus attavus A 3*</rdg></app></note><note>Die verschiedenen Vermutungen über die Bedeutung von attavus (vgl. oben Anm. k) verlieren an Wert angesichts der schlechten Überlieferung dieses Zusatzes; vgl. die Einleitung.</note> est <seg rend="verse">Consors in clero<note><app><lem>clero</lem> <rdg wit="A 1">clerū A 1</rdg></app></note>, presbiter officio.</seg> O dies illa, dies<note><app><lem>dies</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note>  Boemis honoranda et per secula memorie commendanda, sacris misteriis frequentanda, dignis preconiis celebranda, laudibus devotissime<note><app><lem>devotissime</lem> <rdg wit="A 1">devotissimae, korr. –me A 1</rdg></app></note>  veneranda, divitibus letabunda, debilibus exoptanda, pauperibus iocunda, datione elemosinarum decoranda et omnibus bonis studiis excolenda, in qua festis festa refulgent accumulata. O nimium<note><app><lem>nimium</lem> <rdg wit="A 1a, B, C 1">omnium A 1a, B, C 1</rdg> <rdg wit="A 2a, C 3">omnium, korr. nimium A 2a, C 3</rdg></app></note>  felix metropolis Praga, olim sacro duce<note><app><lem>duce</lem> <rdg wit="A 3">duce Wencezlao A 3</rdg></app></note>  sublimata, nunc beato presule<note><app><lem>presule</lem> <rdg wit="A 3">pres. Adalberto A 3</rdg></app></note>  decorata, a domino Dei tibi collata excipis gaudia geminata et per has binas misericordie olivas<note>Vgl. oben S. 19, N. 2.</note> <seg rend="verse">fama volas<note><app><lem>volas</lem> <rdg wit="A 3, C 2b">volat A 3, C 2b</rdg></app></note>  ultra Soromatas<note><app><lem>Soromatas</lem> <rdg wit="A 1">so A 1</rdg> <rdg wit="A 1a, 2b">sarom- A 1a, 2b</rdg> <rdg wit="A 3, A 2b">soram- A 3 und am Rande A 2b</rdg> <rdg wit="A 2a">solam- A 2a</rdg> <rdg wit="C 3">sarmatas C 3</rdg> <rdg wit="C 1, 2a, 2b">foram- C 1, 2a (formatas 2b)</rdg> <rdg wit="B">faram- B</rdg></app></note>  atque Sarigas.<note><app><lem>Sarigas</lem> <rdg wit="Freh.">Iazygas Freh.</rdg></app></note></seg> Facta est autem hec translatio beatissimi Christi martiris Adalberti anno dominice incarna<pb ed="2" n="33v"/>tionis MXXXIX. kal<note><app><lem>kal.</lem> <rdg wit="A 3">VIII. kl. sept. regnante dom. nostro Iesu Christo, cui est honor et imperium in secula seculorum. amen. A 3</rdg></app></note>. Septembris<note>Um dieses Datum mit jenem zu Beginn des Kapitels in Einklang zu bringen, nimmt man gewöhnlich an, daß vor kal. die Ziffer IX ausgefallen sei (so Loserth in Mitteil. d. Vereines f. Geschichte d. Deutschen in Böhmen XIX, 265) oder VIII, wie schon Hs. A 3 emendierte. Vgl. über die Übertragung der Gebeine Adalberts auch das Martyrologium Notkers, E. Dümmler in den Forschungen z. deutschen Gesch. XXV (1885), 209.</note>.</p>
</div>
<div n="1.4.6">
<head>Capitulum sextum</head>
<p>Sed his prosperis a Deo<note><app><lem>Deo</lem> <rdg wit="A 2a">dno A 2a</rdg></app></note> concessis inprobus delator non defuit<note><app><lem>defuit</lem> <rdg wit="B">destitit B</rdg></app></note>, qui apostolico<note>Benedikt IX., 1033 – 1042.</note>, uti gesta hec erant, retulit<note><app><lem>retulit</lem> <rdg wit="B">fehlt B</rdg></app></note>, divinas sanctiones et sanctorum patrum traditiones violasse ducem Boemie et episcopum promulgavit; et si<note><app><lem>si</lem> <rdg wit="A 1">et his hoc A 1</rdg></app></note> hoc inultum domnus papa pretermitteret, iura apostolice sedis per totum mundum observanda imminueret. Continuo sacer conventus celebratur, canones recitantur, sacre scripture scrutantur<note><bibl>Joann. 5, 39:</bibl> <q>scrutamini scripturas.</q></note>. Dux et episcopus, quamvis absens, de presumptione arguitur; alii ducem omni dignitate privatum per tres annos in exilium decernunt, alii episcopum ab omni pontificali officio suspensum, quoad usque vivat, in claustro monachorum degere iudicant, alii ambos gladio anathematis feriendos clamant.</p>
</div>
<div n="1.4.7">
<head>Capitulum septimum</head>
<p>Interea legati ducis et episcopi Boemorum ex parte totius populi et ipsorum Romam adveniunt<note>Ann. Saxo z. J. 1041 spricht davon, daß sich B. Severus vom Papste das Pallium auswirken wollte. Deshalb versucht M. Perlbach, Die Kriege Heinrichs III. gegen Böhmen, in: Forsch. z. deutschen Gesch. X (1870) 427 ff., 436, 458, dieser Gesandtschaft, von der direkt nur Cosmas spricht, einen ursprünglich anderen Zweck unterzulegen und verlegt sie auch unmittelbar nach Beendigung des polnischen Feldzuges; vgl. auch E. Steindorff a. a. O. S. 67, N. 5.</note> ferentes mandata magis muneribus oblita<note><app><lem>oblita</lem> <rdg wit="A 2a">oblata A 2a</rdg></app></note> quam facundie verbis polita. Quibus ubi data est copia fandi<note>Vgl. oben S. 30, N. 2.</note>, in conspectu apostolici et sacri concilii tali sermone causam sue legationis sunt prosecuti: <quote>O fidei catholice et sedis apostolice sanctissime rector et o patres in libro vite<note><app><lem>vite</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note><note><bibl>Apoc. 20, 15:</bibl> <q>in libro v. scriptus.</q></note> conscripti, quibus a Deo collata est potestas iudicandi simul et miserendi, miseremini peccasse confitentibus, parcite penitentibus simul et veniam postulantibus. Fatemur enim, quod illicita et contra canonum statuta egimus, quia de tam<note><app><lem>tam</lem> <rdg wit="A 1">τar A 1</rdg></app></note> longinquis partibus ob tam breve temporis spacium ad tam sanctum negotium vestrum<note><app><lem>vestrum</lem> <rdg wit="A 1a, 3">fehlt A 1a, 3</rdg></app></note> nequivimus habere nuncium. Sed quicquid est illud, quod fecimus, sciatis, o patres, sciatis<note><app><lem>sciatis</lem> <rdg wit="A 1">so A 1</rdg> <rdg wit="die übrigen">fehlt in den übrigen; vgl. S. 96, Z. 6.</rdg></app></note>, conscripti, nos non ex temeritate, sed pro magna utilitate christiane religionis atque bona intentione id fecisse. Aut si umquam bona intentio cadit in vicium, o sanctissimi patres, secundum vestrum iudicium parati sumus nostrum emendare flagicium.</quote> Ad hec apostolicus paucis: <quote>Si penitet</quote>, inquit, <quote>haud nocet error.</quote><note>Über die Wendung error non nocet vgl. Heumann-Seckel, Handlexicon zu den Quellen des röm. Rechts (1907) s. v. errare 2).</note> Mox legati summoti a<note><app><lem>a</lem> <rdg wit="A 1">ad A 1</rdg></app></note> concilio potiuntur hospicio, sequenti die reddi<pb ed="2" n="34r"/>turi rationem in iudicio<note><bibl>Vgl. Matth. 12, 36:</bibl> <q>reddent r. in die iud.</q></note>. Illa autem nocte ducis missi et episcopi circueuntes<note><app><lem>circueuntes</lem> <rdg wit="A 2a">circuientes A 2a</rdg></app></note> corruperunt pecunia cardinalium astuciam, auro subplantant iusticiam, mercantur precio clementiam, muneribus leniunt<note><app><lem>leniunt</lem> <rdg wit="A 1">*eniunt A 1</rdg></app></note>  iudicialem sententiam. Postera autem die iterum legatis sacri concilii in capitolio<note><app><lem>capitolio</lem> <rdg wit="A 3, 3b, C 2">capitulo A 3 (-lio 3b), C 2; vgl. SS. VIIII, 478, 34, 35</rdg></app></note>  presentatis domnus apostolicus os aperuit sacrum, ponderosis verbis et auctoritate plenum. <quote>Sicut,</quote> inquit, <quote>pertinacibus in impietatis<note><app><lem>impietatis</lem> <rdg wit="A 3">impietatibus pro culpa est exercenda sevior vind. A 3</rdg></app></note>  culpa est sevior exerenda<note><app><lem>exerenda</lem> <rdg wit="A 1a, C 2, 3">exercenda A 1a, C 2, 3 (vgl. die Note 1 und Boeth. cons. phil. II, 6, Z. 23 (Peiper).</rdg></app></note>  vindicta, ita reatum suum recognoscentibus et penitentiam desiderantibus facilem prebemus assensum et ab hoste<note><app><lem>hoste</lem> <rdg wit="C 3">hostibus C 3</rdg></app></note>  inflictis vulneribus misericordie adhibemus antidotum. Magnum enim peccatum est aliena rapere, sed maius christianos non solum spoliare, verum etiam captivare et captivatos<note><app><lem>captivatos</lem> <rdg wit="A 3, C 1a*">captivos A 3, C 1a*</rdg></app></note>  ceu bruta animalia vendere<note>Vgl. Mon. Germ., Conradi II. Diplomta (1909), S. 176: mancipia ceu bruta animalia ... venundata fuisse audivimus; vgl. auch oben S. 65, Z. 21.</note>; nimis est abhominabile, quod vos perpetrasse in Polonia nobis relatum est per veridica nuncia. Quod autem nulli liceat sine nostra permissione de loco ad locum sacrum transferre corpus, testantur canones<note>Vgl. mon. Germ., Concilia (1906), S. 272: Conc. Mogunt. a. 813: Ne corpora sanctorum transferantur de l. ad l.</note>, prohibent<note><app><lem>prohibent</lem> <rdg wit="C 3">perhibent C 3</rdg></app></note>  patrum decreta, et presumptores huiuscemodi rei<note><app><lem>sed</lem> <rdg wit="A 1, 2b">fehlt A 1, 2b</rdg></app></note>  divina iubent eloquia gladio anathematis ut feriantur. Sed quia vos sive per ignorantiam<note><bibl>Act. 3, 17:</bibl> <q>scio, quia per ign. fecistis.</q></note> sive bone intentionis ob gratiam hanc rem fecistis, precipimus<note><app><lem>precipimus</lem> <rdg wit="A 3">prec. per s. obedientiam A 3</rdg></app></note>, ut pro hac tam temeri<note><app><lem>temeri</lem> <rdg wit="C 2b">temera C 2b</rdg></app></note> presumptione dux vester et episcopus cenobium omnibus ecclesiasticis usibus et honoribus sufficienter amplificatum in competenti loco construant probatasque personas ac officia servientium clericorum ex more constituant, ubi Deo sedulum servicium tam pro vivis fidelibus quam pro defunctis in sempiternum exhibeatur, ut saltem vel sic in conspectu Dei reatus vestri transgressio deleatur</quote>.  Mox legati valde exhylarati proficiscuntur et referunt duci iussa apostolici. Quibus dux, velut divinis iussis obtemperans, sub honore sancti Wencezlai martiris in urbe Bolezlau iuxta flumen Labe, ubi idem sanctus<note><app><lem>sanctus</lem> <rdg wit="A 3">s. Wencezlaus A 3</rdg></app></note> olim feliciter consummavit martirium, venustissimum fabricavit cenobium, in quo, sicut et hodie cernitur, Deo servit caterva fratrum numerosa et habetur prepositura et basi<pb ed="2" n="34v"/>lica valde religiosa.<note>Vgl. unten z. J. 1046.</note></p>
</div>
<div n="1.4.8">
<head>Capitulum octavum</head>
<p>Anno dominice incarnationis MXXXX. Fama, qua nullum peius malum viget in mundo<note><bibl>Verg. Aen. IV, 174:</bibl> <q>fama, malum qua non aliud velocius ullum; mobilitate viget viresque adquirit eundo ...; 188: tam ficti pravique tenax quam nuntia veri.</q></note>, et que mendaciis pinguescit et miscens plura paucis, falsa veris volando crescit, perfert ad aures imperatoris secundi Heinrici<note>K. Heinrich III., seit 1028 gewählt und gekrönt, folgte KOnrad dem II. (gest. 4. Juni 1039) in der Regierung; die Kaiserkrone erhielt er am 25. Dez. 1046.</note> cencies plus, quam verum fuit, pondus auri et argenti Boemos de Polonia asportasse. Tunc imperator<note><app><lem>imperator</lem> <rdg wit="A 3">imper. He(i)nricus A 3</rdg></app></note> cepit querere occasiones adversus eos, quoquo modo<note><app><lem>modo</lem> <rdg wit="B, C 1a, 3">quo modo B, C 1a, 3</rdg></app></note>  ab eis, quod sibi dictum fuerat, eriperet<note><app><lem>eriperet</lem> <rdg wit="A 2a">ut erip. A 2a</rdg></app></note>  aurum. Et mandans per questionarios<note>Vgl. G. Waitz, D. Verfassungsgesch. IV (1885), 410: Inhaber richterlicher Funktionen.</note>, ut argentum, quod in Polonia rapuerant, nisi infra statutum terminum usque ad unum obulum<note><app><lem>obulum</lem> <rdg wit="B">obolum B</rdg> <rdg wit="A 1">obol., korr. obul. A 1</rdg></app></note>  sibi mittant, minatur bellum. Ad hec Sclavi<note><app><lem>Sclavi</lem> <rdg wit="C 1b">Boemi C 1b</rdg></app></note>  iquiunt: <quote>Semper salvo tenore nostre<note><app><lem>nostre</lem> <rdg wit="B">vestre B</rdg></app></note>  legis fuimus et hodie sumus sub imperio Karoli regis et eius successoribus, nostra gens numquam extitit rebellis et tibi in omnibus bellis mansit et semper manebit fidelis, si iusticiam tantum nobis<note><app><lem>nobis</lem> <rdg wit="C 1a*">nob. tan. C 1a*</rdg> <rdg wit="C 1b">tantummodo nobis C 1b</rdg> <rdg wit="C 3">tantummodo C 3</rdg></app></note>  facere velis. Talem enim nobis legem instituit Pippinus<note>J. Goll hat im Český Časopis hist. VI (1900), 355 ff. farauf hingewiesen, daß entgegen der älteren Palackyschen Annahme, wonach die Tributpflicht Böhmens erst aus den Zeiten Heinrichs I. und Wenzels stamme, Tomek und Kalousek zuzustimmen sei, die sie im Hinblick auf diese Stelle schon in die Zeit Karls d. Gr. verlegen. Auch zeigt er, daß Cosmas hier, ebenso wie ganz unzweifelhaft I, 33 (nicht 32), Pippin mit Ludwig d. Fr. verwechsle. Deshalb sei es zur Erklärung der Stelle und der unter einem König Pippin entstandenen Tributspflicht nicht notwendig, mit Tomek den von Pippin, dem König von Italien, 797 gegen (wahrscheinlich südländische) Slawen unternommenen Feldzug heranzuziehen, ebensowenig mit Bachmann (Mitt. d. Inst. f. österreich. Geschichtsforschung XX (1899), 49, N. 2) die verlorene Quelle des Epilogus Moraviae atque Boemiae. Alles löst sich durch die Annahme, daß Cosmas Ludwig d. Fr., den überlebenden Sohn und Nachfolger Karls d. Gr., mit dem vor dem Vater, schon 810, verstorbenen älteren Sohn Pippin verwechselt habe.</note>, magni Karoli regis filius, ut annuatim imperatorum successoribus CXX boves electos et D marcas solvamus<note>Diese Stelle bildet den Ausgangspunkt eines Aufsatues von A. Schaefer, Staatsrechtliche Beziehungen Böhmens zum Reiche von der Zeit Karls des Großen bis zum J. 1212 (Diss. Jena 1886) und ebenso der Ausführungen von A. Köster, Die staatlichen Beziehungen S. 91 (2. Kap. Über den Tribut). – Die verschiedenen Belege über den böhmischen Tribut s. in meiner Gesch. Böhmens und Mährens S. 181. Vgl. G. Waitz, D. Verfassungsgesch. VIII (1878), 373. – Über die böhmische Mark und ihre Teilung in 200 Nummi (= Denare) handelt, insbesondere auch über ihr Verhältnis zur rheinisch-kölnischen Mark zu 160 Denaren, J. Smolik, Denary Boleslava I., in: Rozpravy české akademie, Kl. I, Jg. VII, n. 2 (1899), S. 18.</note> – marcam nostre monete CC nummos dicimus – hoc testatur nostratum<note><app><lem>nostratum</lem> <rdg wit="A 2">nostrarum A 2</rdg> <rdg wit="A 3">nostratuum A 3</rdg></app></note>  etas in etatem<note><app><lem>etatem</lem> <rdg wit="A 3, B">etate A 3, B</rdg> <rdg wit="A 2a">etas *etatum A 2a</rdg></app></note>; hoc omni anno sine refragatione<note><app><lem>refragatione</lem> <rdg wit="A 2b">reflag., korr. refrag. A 2b</rdg> <rdg wit="A 1, 1a, 2a">reflagrac(t)ione A 1, 1a, 2a</rdg> <rdg wit="B">reflagratione B</rdg></app></note>  tibi solvimus et tuis successoribus solvere volumus. At si aliquo preter solitum legis<note><app><lem>legis</lem> <rdg wit="A 3">regis A 3</rdg></app></note>  iugo nos aggravare volueris, mori potius prompti sumus quam insuetum ferre onus.</quote> Ad hec imperator respondit<note><app><lem>respondit</lem> <rdg wit="C 3">respondens dixit C 3</rdg></app></note>: <quote>Regibus hic mos est semper aliquid novi legi addere anteriori, neque enim omnis lex est constituta tempore in uno, sed per successores regum crevit series legum. Nam qui regunt leges, non reguntur legibus, quia lex, ut aiunt vulgo, cereum<note>Vgl. Grimm, W¨rterbuch VII, 408, 2; XIII, 130, 4.</note> habet nasum et rex ferream manum et longam, ut eam flectere queat, quo sibi placeat. Pippinus rex<note><app><lem>rex</lem> <rdg wit="C 3">rex Francie C 3</rdg></app></note>  fecit quod voluit; vos autem nisi quod volo faciatis, ostendam vobis, quot<note><app><lem>quot</lem> <rdg wit="C 1a">so C 1a</rdg> <rdg wit="A 1, 2a, C 3">quod, korr. quot A 1, 2a, C 3</rdg> <rdg wit="die übrigen">quod die übrigen</rdg></app></note>  pictos habeam clipeos aut quid bello valeam.</quote><note><bibl>Sall. Iug. 102, 11:</bibl> <q>nam bello quid valeat, tute scis.</q></note><note>Den <quote>ganzen Bericht des Cosmas II, 8</quote> verwirft wiederum unter Berufung auf Perlbach und Steindorff Manitius, Deutsche Gesch. S. 428, N. 2, doch geht er hierin gewiß zu weit, vgl. meine Gesch. Böhmens und Mährens S. 131. Auch daß den krieg von 1039 klüglich verschweigt, dürfte ein nicht leicht zu beweisender Vorwurf sein; vgl. oben Kap. 2.</note></p>
</div>
<div n="1.4.9">
<head>Capitulum nonum</head>
<p>Et statim mittens litteras per totum regnum valde fortem colligit<note><app><lem>colligit</lem> <rdg wit="A 3a, C 1a">collegit A 3a, C 1a</rdg></app></note> exercitum. Altera via<note>Der heute <quote>Geiersbergweg</quote> benante Pfad, <quote>Sorbenweg,</quote> <quote>Steg von Kulm,</quote> der von Dohna in Meißen zur Feste Kulm (j. Geiersburg) <quote>am Eingang des Waldes</quote> führte, vgl. W. Friedrich a. a. O. S. 89/90.</note>, qua itur per<note><app><lem>per</lem> <rdg wit="C 3">ad C 3</rdg></app></note>  Zribiam<note><app><lem>Zribiam</lem> <rdg wit="C 1b">Sirbia C 1b öfter</rdg> <rdg wit="C 2b">Sribia C 2b immer</rdg></app></note>  et est exitus de silva in istam terram per castrum <pb ed="2" n="35r"/> Hlumec<note><app><lem>Hlumec</lem> <rdg wit="A 1, 2b, C 1b">Hlymec A 1, 2b, C 1b</rdg> <rdg wit="A 1a">Hlimec A 1a</rdg> <rdg wit="C 2">Hlynce C 2</rdg></app></note>, iussit Saxones intrare Boemiam, quorum tunc temporis dux<note><app><lem>dux</lem> <rdg wit="A 3">princeps A 3</rdg></app></note>  erat Occardus<note><app><lem>Occardus</lem> <rdg wit="A 3a">Ock- A 3a öfter</rdg> <rdg wit="B">Ok- B immer</rdg></app></note><note>Ekkehard II., Markgraf von Meißen, 1032 – 1046; vgl. Cod. dipl. Saxoniae, I. Hauptteil, 1. Bd. (Leipzig 1882), 54 ff.</note>, cui omnis Saxonia tamquam regi paruit per omnia. Fuit enim vir magni consilii et in ordinandis<note><app><lem>ordinandis</lem> <rdg wit="A 3">ordinandi A 3</rdg></app></note>  regni negotiis singulari sollertia preditus et rebus bellicis a puericia deditus, sed numquam belli felices obtinuit successus. Ipse autem cesar castra metatus est ex utraque parte fluminis Rezne<note><app><lem>Rezne</lem> <rdg wit="A 1">Rezene A 1</rdg></app></note>. Postera autem die pertransiens castrum Kamb<note><app><lem>Kamb</lem> <rdg wit="A 2a">Kamb, korr. Kanb* A 2a</rdg> <rdg wit="A 3">Kamba A 3</rdg></app></note>  cum admoveret aquilas silve, que dirimit Bawariam<note><app><lem>Bawariam</lem> <rdg wit="A 1a, C 2b">Bauar- immer A 1a, C 2b</rdg> <rdg wit="C 3">öfter C 3</rdg></app></note>  atque Boemiam, ut cognovit, quod obstruerent Boemii vias per silvam<note><app><lem>silvam</lem> <rdg wit="A 3">silvas A 3</rdg></app></note>, indignatus parum tacuit concuciensque caput ter concipit iras<note><bibl>Ov. Met. I, 166:</bibl> <q>dignas Iove concipit iras; 181: ora ... solvit; vgl. auch oben S. 12, N. 2.</q></note> cesare<note><app><lem>cesare</lem> <rdg wit="A 3">cesari A 3</rdg> <rdg wit="A 2a">c. i. c. d. a., korr. cepit irasci atque A 2a</rdg></app></note> dignas atque in hec verba solvit ora: <quote>Licet extruant muros silvis altiores, licet elevent turres<note><bibl>Vgl. Gen. 11, 4:</bibl> <q>faciamus nobis civitatem et turrim, cuius culmen pertingrat ad caelum.</q></note><note><bibl>Jes. Sir. 13, 28:</bibl> <q>usque ad nubes.</q></note>  sublimes usque ad nubes, uti frustra iacitur rete ante oculos pennatorum<note><bibl>Prov. 1, 17:</bibl> <q>frustra .. iac. – penn.</q></note>, sic nihil valent contra Teutonicos obpugnacula Boemorum. Aut<note><app><lem>Aut</lem> <rdg wit="A 2a">Teut. Boemii pugnare aut A 2a</rdg></app></note>  si ascendent<note><bibl>Isai. 14, 14:</bibl> <q>ascendam super altitudinem nubium.</q></note> super nubila aut si includant<note><app><lem>includant</lem> <rdg wit="A 2a">includent A 2a</rdg></app></note>  se inter sydera,<note><bibl>Abd. 1, 4:</bibl> <q>si inter s. posueris nidum.</q></note> <seg rend="verse">Perditam et miseram gentem nihil ista iuvabunt.</seg></quote> <seg rend="verse">Sic ait et iussit cunctos irrumpere silvam</seg> et ipse eos<note><app><lem>eos</lem> <rdg wit="A 2">ipse super eos A 2</rdg></app></note> precedens ascendit montem altum<note><app><lem>altum</lem> <rdg wit="A 3">magnum et alt. A 3</rdg></app></note> in media silva situm sedensque in tripode dixit<note><app><lem>dixit</lem> <rdg wit="A 1">dux, korr. von später Hand dixit A 1</rdg></app></note> ad asstantes totius regni principes: <quote><seg rend="verse">Hac<note><app><lem>Hac</lem> <rdg wit="A 1">hec, korr. hac A 1</rdg></app></note> in valle cohors ignava latet Boemorum</seg> <seg rend="verse">quasi mus agrestis in suis receptaculis antrorum.</seg></quote> Sed fefellit cesarem sua opinio, nam ultra alterum montem fuit illorum munitio. Tunc unumquemque cesar appellans nomine, prius marchiones, dehinc quosque nobiliores armatos premittens iubet pedestres ire in pugnam, his verbis pollicitans eis victoriam: <quote>Non est,</quote> inquit, <quote>vobis opus laborioso certamine, tantum descendite, certe ipsi fugient<note><app><lem>fugient</lem> <rdg wit="A 3">fugiunt A 3</rdg></app></note> pre timore, nequeunt enim vestrum impetum ferre. Ite, mei, ite<note><bibl>Verg. Ecl. I, 74:</bibl> <q>ite meae, felix quondam pecus, ite capellae.</q></note>
, falcones, pavidas capite palumbes et ut feroces leones, more luporum, qui dum irrumpunt ovilia ovium<note><app><lem>ovium</lem> <rdg wit="A 3">omnium A 3</rdg></app></note>, non curant de numero et non nisi toto grege mactato potiuntur edulio.</quote></p>
</div>
<div n="1.4.10">
<head>Capitulum decimum</head>
<p>Mox secundum iussum regis <pb ed="2" n="35v"/> ruunt loricata<note><app><lem>loricata</lem> <rdg wit="B">lorica B</rdg> <rdg wit="A 1">lorica, korr. loricata A 1</rdg></app></note> agmina; de primo loco pugne certant proceres, conspicue<note><app><lem>conspicue</lem> <rdg wit="A 2a">prospicue, korr. persp., A 2a</rdg></app></note> nitent acies ut lucida glacies et, ut sol refulsit eorum in arma, resplendent<note><bibl>I. Mac. 6, 39:</bibl> <q>et ut refulsit sol in clypeos aureos et aereos, resplenduerunt montes ab eis.</q></note> frondes silvarum ab eis et cacumina montium. Descendentes autem in vallem neminem inveniunt, quia hinc et illinc spissa silva et inpenetrabilia sunt loca; et sicut solet in omni certamine fieri, subsequentes etiam invitos inpellunt ad pugnam precedentes, sic iam fatigati proceres iterum coguntur<note><app><lem>coguntur</lem> <rdg wit="A 1">cog-, korr. conpelluntur A 1</rdg></app></note> a subsequentibus transcendere alterum montem. Sed iam estu et siti sicco lingua adheret palato<note>Vgl. oben S. 14, N. 3.</note>; vires deficiunt, dextre languescunt, anhelitus egros de pectore trahunt nec tamen sistere gradum [queunt<note><app><lem>queunt</lem> <rdg wit="A 2a, *">queunt am Zeilenende über sistere nachgetragen A 2a (s. queunt gr.*)</rdg> <rdg wit="A 3">valent A 3</rdg> <rdg wit="die übrigen">fehlt in den übrigen</rdg></app></note>]. Alii super scuta suas<note><app><lem>suas</lem> <rdg wit="A 2a">scutas suas A 2a (die beiden Schluß –s radiert)</rdg> <rdg wit="A 2b">suas fehlt A 2b</rdg></app></note> loricas deiciunt, alii stant appodiati arboribus frustra inanem auram captantes, alii iacuere ut trunci, homines crassi et insueti itinere<note><app><lem>itinere</lem> <rdg wit="Breth.">itinere et cert. Breth.</rdg></app></note>, certamine pedestri, et cum applicuissent munitioni, exoritur undique clamor<note><bibl>Verg. Aen. XII, 756:</bibl> <q>tum vero exoritur clamor; vgl. auch IX, 566 (undique clamor tollitur), XI, 454</q></note>, ascendit ut nebula super silvam fatigato de corpore vapor. Quod videntes Boemii ad breve tempus hesitaverunt moxque, ut intellexerunt viribus eos defecisse, audacter prosiliunt<note><app><lem>prosiliunt</lem> <rdg wit="A 1">prosiliū, korr. -iliunt A 1</rdg></app></note> de munitione<note>Man verlegt den Kampf in die Nähe von Fürtel bei Neumarkt und sieht in dem nahen St. Wenzelskirchlein ein, wenn auch aus späterer Zeit stammendes, Erinnerungszeichen; vgl. Novotný Č. D. I, 2, 36.</note>. Audatiam dabat eis invicta <pb ed="1" n="298r"/> soror Fortune Bellona. O fors<note><app><lem>fors</lem> <rdg wit="A 3, C 2a">sors A 3, C 2a</rdg></app></note> fortuna<note><bibl>Terent. Phorm. 741:</bibl> <q>o fors fortuna.</q></note>! numquam es perpetuo bona <seg rend="verse">Instabilique rota <note><bibl>Boeth. Cons. phil. II, 2:</bibl> <q>rotam volubii orbe versamus, infima summis summa infimis mutare gaudeamus.</q></note> magnates mergis in ima.</seg> <seg rend="verse">Fortunatorum en ora<note><app><lem>ora</lem> <rdg wit="A 2">opera A 2</rdg> <rdg wit="2a">operta korr. 2a</rdg></app></note> verenda virorum</seg> <seg rend="verse">Ungula ferrata<note><app><lem>ferrata</lem> <rdg wit="A 3">ferrea A 3</rdg></app></note>  saltantium fedat equorum,</seg> et ventres in deliciis ac lumbos baltheis bis<note><app><lem>bis</lem> <rdg wit="A 2">his A 2</rdg></app></note>  cocco<note><app><lem>cocco</lem> <rdg wit="A 2a">quoque übergeschrieben A 2a</rdg></app></note>  tinctis precinctos<note><app><lem>precinctos</lem> <rdg wit="A 3">precinctis A 3</rdg></app></note>  runcinus<note><app><lem>runcinus</lem> <rdg wit="A 2a">runc-(n, korr. aus?) A 2a</rdg> <rdg wit="C 3">ranc- C 3</rdg> <rdg wit="C 1b">runcius C 1b</rdg></app></note>  pede rumpit et distrahit intestina et exta ceu fasciam aut ligamina cruris. <seg rend="verse">Plura referre pudet<note>S. oben S. 55, N. 4.</note> de<note><app><lem>de</lem> <rdg wit="A 1">detente, korr. de tante A 1</rdg></app></note> tante nobilitatis</seg> <seg rend="verse">Morte repentina<note><bibl>Catonis disticha IV, 46:</bibl> <q>morte repentina noli gaudere malorum.</q></note> nec scriptis promere digna.</seg> Tanta enim nobilium ibi facta est strages virorum, quanta nec in campis Emathie<note><app><lem>Emathie</lem> <rdg wit="A 3">amathie A 3</rdg> <rdg wit="A 1a">amath-, korr. emath- A 1a</rdg></app></note><note>S. oben S. 82, N. 2.</note> nec in tempore Sille<note><app><lem>Sille</lem> <rdg wit="A 1a, 2b, B, C 1b, 3">Sylle A 1a, 2b, B, C 1b, 3</rdg></app></note>  nec aliqua mortalium peste nec hostili umquam gladio fertur simul Teutonicorum interisse nobilitas. Interea cesar sedens <pb ed="2" n="36r"/> montis in supercilio <note><bibl>Tob. 11, 5:</bibl> <q>sedebat .. in s. m.</q></note> sue <note><app><lem>sue</lem> <rdg wit="A 1">sive, korr. sue A 1</rdg></app></note> mentis fallitur augurio. Nam dum suos vinci non estimat ab hoste, victores ut vidit adesse cruentos, insiliens tergo sonipedis<note><app><lem>sonipedis</lem> <rdg wit="A 2b, 3, C 3">so A 2b, 3, C 3</rdg> <rdg wit="die übrigen">semipedis die übrigen</rdg></app></note> incumbit iubis et admovet<note><app><lem>admovet</lem> <rdg wit="A 1a, B, C 1b">admove A 1a, B, C 1b</rdg> <rdg wit="A 1, 2a">-ve, korr. –vet A 1, 2a</rdg></app></note> lumbis calcar quadrupedis cesar; quem nisi habuisset promptum, eadem hora descendisset in orcum sine mora Romanus imperator.<note>Über die Niederlage Heinrichs am 22. August 1040 und die verschiedenen Quellennachrichten vgl. insbesondere E. Steindorff, Jahrbücher unter K. Heinrich II., Bd. I (1874), 93 ff., der sich vielfach auf Perlbachs Ausführungen stützt; s. auch Manitius, Deutsche Gesch. S. 429.</note></p>
</div>
<div n="1.4.11">
<head>Capitulum undecimum</head>
<p>Dum hec ibi geruntur, Saxones cum duce Occardo<note><app><lem>Occardo</lem> <rdg wit="A 1">Okarado A 1</rdg> <rdg wit="A 1a">Occar- A 1a</rdg> <rdg wit="C 1a, 2">Okkardo immer C 1a, 2</rdg> <rdg wit="A 2a*">Okardo A 2a*</rdg></app></note>, de quo supra dixi, Boemiam ingrediuntur et unam parvam regionem, que est circa fluvium <note><app><lem>fluvium</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg> <rdg wit="A 1, C">que est circa wiederholt nach fluv. A 1, C</rdg></app></note> Belinam, hostiliter demoliuntur. Interea dux eorum famam ut percepit sinistram Sclavos de cesare habuisse victoriam, fixit gradum ad pontem Gnevin<note><app><lem>Gnevin</lem> <rdg wit="A 3">Ghneuin A 3</rdg> <rdg wit="A 2b">Gnewyn A 2b</rdg></app></note><note>Brüx; vgl. W. Friedrich a. a. O. S. 89, N. 4.</note> iuxta fluvium Belinam valde sollicitus, utrum bello fortunam temptaret an cum tanto dedecore<note><app><lem>dedecore</lem> <rdg wit="C 3">dolore C 3</rdg></app></note> repatriaret. Maluit tamen prius experiri<note><app><lem>experiri</lem> <rdg wit="A 2b, C 1b">experire A 2b, C 1b</rdg> <rdg wit="A 1, 2a">-ire, korr. –iri A 1, 2a</rdg></app></note> animum ducis et per nuncios temptans eum verbis suadet amicis: <quote>Qui te modo pugnando<note><app><lem>pugnando</lem> <rdg wit="A 1">pugnare A 1</rdg></app></note> vicisse gaudes, si supplicando vicisses, melior multo<note><app><lem>multo</lem> <rdg wit="A 2a">über der Zeile nachgetragen A 2a</rdg> <rdg wit="A 3">multo melior (victor fehlt) A3</rdg></app></note> victor fuisses; propterea noli temetipsum super te inaniter exaltare, quia durum est tibi contra stimulum calcitrare<note><bibl>Act. 9, 5:</bibl> <q>durum – calc.</q></note>. Nam qui modo quasi parcendo vobis et miserando, vestram terram cum paucis intrabat, eius interim gratiam nisi inveneritis, cito cum tanta multitudine exercituum superveniet, quibus nec fontes vestri sufficient et quos vestra terrula vix capiet; tunc erunt novissima peiora prioribus<note><bibl>Luc. 11, 26:</bibl> <q>nov. ... p. pr.</q></note>. Unde iterum admoneo te et consilium do, ne totum, quod possidere videris, amittas, reginam pecuniam<note><bibl>Hor. Epist. I, 6, 37:</bibl> <q>reg. pec.</q></note>, que omnia superat, iratos placat, inimicos reconciliat, per tibi fideles amicos non modicam cesari mittas, quatenus pro te ipsa intercedat et eius tibi<note><app><lem>tibi</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> gratiam acquirat.</quote> Ad hec dux Bracizlaus ira commotus salubres sprevit monitus et innixus manum capulo sic ait: <quote>Dicite vestro<note><app><lem>vestro</lem> <rdg wit="A 1">viro A 1</rdg></app></note>  Occardo<note><app><lem>Occardo</lem> <rdg wit="A 1">Okard- A 1 und sonst</rdg></app></note>: Consilii satis est mihi, neve<note><app><lem>neve</lem> <rdg wit="C 1a">ne C 1a</rdg> <rdg wit="A 3a">ne me A 3a</rdg> <rdg wit="A 3b">neve, korr. ne me A 3b</rdg></app></note>  monendo profecisse putes. Audiant te<note><app><lem>te</lem> <rdg wit="A 3b">auf Rasur A 3b</rdg> <rdg wit="A 3a">se A 3a</rdg></app></note>  Saxones saxis rigidiores et, si qui sunt inconsulti<note><app><lem>inconsulti</lem> <rdg wit="A 3">in - tu A 3</rdg></app></note>  homines, qui te sapere aliquid putant<note><app><lem>putant</lem> <rdg wit="A 1">putent, korr. putant A 1</rdg></app></note>. Ego autem, nisi his in tribus diebus hac de mea provincia sine omni violentia exeas, hoc<note><app><lem>hoc</lem> <rdg wit="A 1">hec, korr. hoc A 1</rdg></app></note>  ense caput tuum <pb ed="2" n="36v"/> abscidam et tua ora ponam tibi ad posteriora. <seg rend="verse">Cesaris in curte quid agatur, non mihi cure est.<note><app><lem>est</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg> <rdg wit="A 2b">cur est, korr. cure est A 2b</rdg> <rdg wit="A 3a">non est m. c. A 3a</rdg> <rdg wit="A 3b">non m. est c. A 3b</rdg></app></note></seg> Quamdiu in femore Bracizlai pendet ensis, non lac, sed similis fluet sanguis ex latere cesaris.</quote> Que cum <note><app><lem>cum</lem> <rdg wit="B, C 1, 2">dum B, C 1, 2</rdg></app></note> duci<note><app><lem>duci</lem> <rdg wit="A 2">fehlt A 2</rdg> <rdg wit="A 3">duci Ockardo A 3</rdg></app></note> relata fuissent, quamvis nimis egre id tulisset, tamen invitus ceu lupus, qui<note><app><lem>qui</lem> <rdg wit="A 3a">fehlt A 3a</rdg></app></note> cum amittit predam et investigantibus canibus submittens caudam<note>Vgl. oben S. 74, N. 3.</note> repetit silvam, sic dux Occardus cum magno dedecore repedat in Saxoniam. Item relatum est duci Bracizlao<note><app><lem>Bracizlao</lem> <rdg wit="A 1">Bracizlauo A 1</rdg></app></note> de Prikos<note><app><lem>Prikos</lem> <rdg wit="A 1, 1a">so A 1, 1a</rdg> <rdg wit="A 2a, 3*">Pricos A 2a, 3*</rdg> <rdg wit="C 1a, 3">Prycos C 1a, 3</rdg> <rdg wit="die übrigen">Prkos (z, ss) die übrigen</rdg></app></note> comite, qui prefuit <note><app><lem>prefuit</lem> <rdg wit="A 3, C 2a">fuit A 3, C 2a</rdg></app></note> Belin<note><app><lem>Belin</lem> <rdg wit="A 2a*">Beline A 2a*</rdg></app></note><note>Vgl. W. Friedrich a. a. O. S. 102; J. Hemleben; Die Pässe des Erzgebirges (Berlin 1911) 43.</note>  in urbe, quod corruptus Saxonum pecunia non stetisset ex adverso munitionis in custodia, sed ubi sunt nemora hostibus pervia, ibi posuisset<note><app><lem>posuisset</lem> <rdg wit="A 1a">posuissent A 1a</rdg></app></note>  presidia. Hunc enim dux prefecerat tote<note><app><lem>tote</lem> <rdg wit="B, C 3*">toti B, C 3*</rdg></app></note>  cohorti, que fuit de Moravia, et tribus legionibus que fuerant<note><app><lem>fuerant</lem> <rdg wit="A 3">fuerunt A 3</rdg> <rdg wit="A 2a">fuerτ A 2a</rdg></app></note> misse in auxilium de Ungaria. Quem statim<note><app><lem>statim</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note>  dux<note><app><lem>dux</lem> <rdg wit="A 3">dux Bracizlaus A 3</rdg></app></note>  iratus erutis oculis, manibus et pedibus abscisis iussit precipitari in abyssum<note><app><lem>abyssum</lem> <rdg wit="A 1, 2b, C 1b, 2a">abissum A 1, 2b, C 1b, 2a</rdg></app></note>  fluminis anno dominice incarnationis MXXXXI. <note><app><lem>MXXXXI.</lem> <rdg wit="C">Imperator Heinricus pugnat cum duce Bracizlao et turpiter fugatur, adscrib. C</rdg></app></note></p>
</div>
<div n="1.4.12">
<head>Capitulum duodecimum</head>
<p>Anno dominice incarnationis MXXXXII. Heinricus imperator, semper magnificus triumphator<note>Manitius, Deutche Gesch. S. 429, Anm. 2 sieht in diesen Worten eine absichtliche starke Ironie! – Über den Feldzug, der zu 1041 geh¨rt, und die besser unterrichteten deutschen Quellen vgl. Steindorff Bd. I, 106.</note>, volens ulcisci  suorum ruinam inclitorum intrat tribus itineribus terram Boemorum et eam fere totam hostiliter devastat ac multas civitates, quas illi defendere non valentes deseruerant, igne succendit. Et ut pervenit ad urbem Pragam, ante ipsam ex adverso fixit aquilas  Sibenica<note><app><lem>Sibenica</lem> <rdg wit="A 1">Sibenice A 1</rdg> <rdg wit="A 3">Syb- A 3</rdg> <rdg wit="A 2b">fehlt A 2b, wo eine Lücke gelassen ist, am Rande silvenica (?)</rdg></app></note>  in monticulo<note>Nach Tomek, Gesch. d. Stadt Prag I, 35 der spätere Galgenberg (Šibenica); W. Friedrich a. a. O. S. 126: wahrscheinlich der Žižkaberg.</note>. Ibi nihil áctum dignum relatu comperi<note><app><lem>comperi</lem> <rdg wit="A 3">comperit A 3</rdg></app></note>, nisi quod presul Severus <seg rend="verse">Cesaris ad castra clam noctu fugit ab urbe</seg> timens, ut estimo, ne quasi domino suo rebellis privaretur sedis honore pontificalis. Quod videns dux Bracizlaus <seg rend="verse">Nescit quid faciat, mentem dolor undique turbat.<note><bibl>Verg. Aen. XII, 599:</bibl> <q>m. turbata dolore.</q></note></seg> Iam<note><app><lem>Iam</lem> <rdg wit="A 3">iam – cesarem fehlt A 3</rdg></app></note> penitet eum olim pugnasse contra cesarem<note><app><lem>cesarem</lem> <rdg wit="A 3">iam – cesarem fehlt A 3</rdg></app></note>, iam penitet eum sprevisse monita ducis Occardi iam mavult<note><app><lem>mavult</lem> <rdg wit="C 1a">maluit C 1a</rdg></app></note>  precibus pugnare et eum precibus superare<note><app><lem>superare</lem> <rdg wit="A 3">exsuperare A 3</rdg></app></note>, quem olim pugnando superarat; atque his verbis temptat diram deflectere <pb ed="2" n="37r"/> cesaris iram: <quote><seg rend="verse">Bella geris, cesar, nullos habitura triumphos.<note><bibl>Lucan. Phars. I, 12:</bibl> <q>bella geri placuit n. h. t.</q></note></seg> Nostra terra tua est camera, nosque tui sumus et esse tui cupimus. Nam qui suos in subiectos sevit, hoste crudeli crudelior noscitur esse; si spectas ad robur tui exercitus, nos tibi nec momenta rerum sumus. Cur ostendis potentiam tuam quasi contra folium, quod a vento rapitur<note><bibl>Job 13, 25:</bibl> <q>contra fol., quod vento r., ostendis pot. tuam.</q></note>? Nam ventus deficit, ubi nihil sibi officit. Quod vis<note><app><lem>vis</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> ut sis, iam victor es, <seg rend="verse">Iam tua, iam cinge victricia tympora<note><app><lem>tympora</lem> <rdg wit="C 2a, 3">tempora C 2a, 3</rdg></app></note>  lauro.<note><bibl>Verg. Aen. V, 539:</bibl> <q>sic fatus cingit viridanti tempora lauro.</q></note></seg></quote> Insuper ei promittit mille et quingentas marcas denariorum<note>Ann. Altah. (SS. rer. Germ. ed. alt. 1891, 27, Z. 19) sprechen von 8000 semisses pondere regio, die Steindorff a. a. O. I, 110, N. 5 und 111, N. 6 nur als eine vom Tribut unabhängige Buße betrachten will. Ausdrücklich vom censum Boemice terre spricht auch der Ann. Saxo SS. VI, 686, 3.</note>, quod erat tributum trium annorum iam<note><app><lem>iam</lem> <rdg wit="A 3, B">fehlt A 3, B</rdg></app></note>  preteritorum. <seg rend="verse">Mox velut insignis cum flammis estuat ignis,<note>Vgl. oben S. 73, N. 3.</note></seg> si quis nimiam desuper fundit aquam, paulatim impetum eius confundit et prevalentibus undis deficit ignis; haud secus <seg rend="verse">Extinxit regina pecunia cesaris iram.<note><bibl>Prov. 21, 14:</bibl> <q>munus absconditum exstinguit iras.</q></note><note><bibl>Hor. Epist. 1, 6, 37:</bibl> <q>reg. pec. (vgl. oben S. 98, N. 3).</q></note></seg> Nam qui olim hanc terram intraverat inmitis, accepta pecunia revertitur mitis pace interposita<note>Ann. Saxo (SS. VI, 685, 49) läßt K. Heinrich am Michaelstag (29. Sept. 1042) in superiori parte Prage wilen und dort Frieden schließen; vgl. auch Ann. Altah. z. J. 1041).</note>.</p>
</div>
<div n="1.4.13">
<head>Capitulum tercium decimum</head>
<p>Anno<note><app><lem>Anno</lem> <rdg wit="A 1a">anno – fame fehlt A 1a</rdg> <rdg wit="C 3">am Rande nachgetragen C 3</rdg></app></note> dominice incarnationis MXXXXIII. Tanta fames fuit in Boemia, ut tercia pars populi interiret fame<note><app><lem>fame</lem> <rdg wit="A 1a">anno – fame fehlt A 1a</rdg></app></note><note>Vgl. Curchsmann, Die Hungersnöte im Mittelalter, 40, 83, 116. W. Friedrich, a. a. O. S. 130 mit Vermutungen über die Bewölkerungszahl Böhmens. Von dieser Hungersnot sprechen auch die Böhm. Annalen (K. F. Stumpf in Slaw. bibliothek a. a. O. II, 301); Fontes rer. Bohem. II, 380).</note>.</p>
<p>Anno dominice incarnationis MXXXXIIII.</p>
<p>Anno dominice incarnationis MXXXXV. Obiit Gunter<note><app><lem>Gunter</lem> <rdg wit="A 1a, C 2">Gunther A 1a, C 2</rdg> <rdg wit="A 2b, 3">Guntherus A 2b, 3</rdg> <rdg wit="A 3">mon. et heremita A 3</rdg> <rdg wit="A 2b">monachus (?), korr. heremita A 2b</rdg></app></note>  monachus VII. id. Octobris<note>Vgl. H. Grauert, Rom – und Gunther der Eremit, in HIst. Jahrbuch der Görresgesellschaft XIX (1898), 249 ff.; dazu Novotný Č. D. I, 2, 7 ff. Daß Cosmas von den Beziehungen Gunters zum bömischen Hofe nichts weiß oder nichts sagt, ist sehr auffallend. Den gleichen Todestag nennt auch das Necrol. Bohem. S. 17, Anm. 6.</note><note><app><lem>Octobris</lem> <rdg wit="A 3">et sepultus est in monasterio sanctorum Adalberti atque Benedicti ante altare sancti Stephani prothomartyris A 3</rdg> <rdg wit="B">om. B</rdg> <rdg wit="C">vero C</rdg></app></note>.</p>
<p>Anno dominice incarnationis MXXXXVI. Dedicatum est monasterium in urbe Bolezlau<note>Die sogen. Gründungsurkunde des Klosters Bunzlau von H. Bretislaw stammt nach G. Friedrich (Cod. dipl. regni Bohemiae I, 358, n. 382) aus dem 12. Jahr.</note> XIIII. <note><app><lem>XIIII.</lem> <rdg wit="B">IIII. k. ian. B</rdg></app></note> kal. Iunii a Severo<note><app><lem>Severo</lem> <rdg wit="A 3">domino S. sancte A 3</rdg></app></note>  Pragensis ecclesie sexto episcopo.</p>
<p>................................</p>
<p>Anno dominice incarnationis ML.</p>
<p>Anno<note><app><lem>Anno</lem> <rdg wit="A 2a">anno – MLII fehlt A 2a</rdg></app></note> dominice incarnationis MLI.</p>
<p>Anno dominice incarnationis MLII<note><app><lem>MLII</lem> <rdg wit="A 2a">anno – MLII fehlt A 2a</rdg></app></note>  Obiit Bozena<note><app><lem>Bozena</lem> <rdg wit="A 1a">Boz. – ducis fehlt A 1a</rdg> <rdg wit="2a">Bona, korr. Bozena 2a</rdg> <rdg wit="A 2b">obiit Bona – Brac. zu 1050 A 2b</rdg></app></note>, coniunx Ŏdalrici ducis<note><app><lem>ducis</lem> <rdg wit="A 1a">Boz. – ducis fehlt A 1a</rdg></app></note>, mater Bracizlai.</p>
<p>Anno dominice incarnationis MLIII<note><app><lem>MLIII</lem> <rdg wit="A 2a">MLI A 2a</rdg> <rdg wit="C">sanctus Procopius abbas obiit, adscrib. C</rdg> <rdg wit="A 3">Procopius primus abbas Zazoiensis monasterii felici fine cursum vite sue consumans VIII. kal. apr. huius mundi exivit stadium, eterne felicitatis percepturus bravium., adscrib. A 3</rdg> <rdg wit="A 2b">Anno dom. inc. MLIIIo, VIII. kal. apr., hoc est in die annunciacionis beatissime virginis Marie obiit sanctus Procopius abbas, karitatis flagrancia plenus, castimonia purus, humilitate preclarus, cuius exequiis et sepulture Severus, sextus Pragensis ecclesie episcopus, affuit et honorifice corpus eius in ecclesia sancte Dei genetricis, quam ipse struxerat, sepelivit. Idem sanctus in hac vita dum deguit, quanta morum honestate et miraculorum patrocinio et iam in celesti regno laureatus enituerit, liber gestorum eius de vita evidentius legenti indicat. Que quia iam dicta sunt, hec hic non iteranda., adscrib. A 2b</rdg></app></note>.</p>
<p>Anno dominice incarnationis MLIIII <note><app><lem>MLIIII</lem> <rdg wit="A 2a">MLII A 2a (am Rande: Anno dom. inc. MLIII)</rdg></app></note>. Urbs Wratizlau<note><app><lem>Wratizlau</lem> <rdg wit="A 2b">Wratyzlaw A 2b</rdg> <rdg wit="C 1, 2a">Wratislaw(u) C 1, 2a</rdg> <rdg wit="C 2b">Wraczyslaw C 2b</rdg> <rdg wit="A 1">Bracizlavo A 1</rdg> <rdg wit="A 1a">Bratizlau A 1a</rdg></app></note> et alie civitates<note>Darunter sind vielleicht jene beiden Gebiete (duas regiones) gemeint, die Bretislaw nach den Ann. Altah. z. J. 1041 im Regensburger Frieden vom Oktober 1041 von der polnischen Eroberung zrückbehalten durfte. Vgl. auch Chron. Polon. I, 19 (SS. IX, 437/8). Cosmas´ Ausdruck civitates macht es nicht warscheinlich, daß, wie Novotný Č. D. I, 2, 53 annimmt, neben Schlesien auch Mähren gemeint sei, für das er sonst regnum anwendet.</note> a duce <note><app><lem>duce</lem> <rdg wit="A 3">duce Boemico A 3</rdg></app></note> Bracizlao reddite sunt Poloniis ea conditione, ut quam sibi tam suis successoribus quingentas marcas argenti et XXX. auri annuatim solverent<note>Vgl. Ann. Altah. z. J. 1054; Steindorf a. a. O. II, 276.</note>.</p>
<p>Anno dominice incarnationis MLV<note><app><lem>MLV</lem> <rdg wit="A 2a">MLIII, korr. MLV A 2a</rdg></app></note>. <seg rend="verse">Dux Bracizlaus<note><app><lem>Bracizlaus</lem> <rdg wit="A 3">Brac. Boemorum A 3</rdg></app></note>  virtutum culmine clarus,</seg> <seg rend="verse">Gemma Boemorum,<note><app><lem>Boemorum</lem> <rdg wit="A 3">Sclavorum A 3</rdg></app></note> patrum lux clara<note><app><lem>clara</lem> <rdg wit="A 2a">sacra A 2a</rdg></app></note> suorum,</seg> cum adiuvante Deo totam <pb ed="2" n="37v"/> sibi subiugasset Poloniam, nec non bis victor iam tercia vice proposuerat invadere Pannoniam, dumque precedens suum expectat exercitum, Hrudim<note><app><lem>Hrudim</lem> <rdg wit="A 2b, C 1, 3">Chrudi(y)m A 2b, C 1 u. am Rande 3</rdg></app></note>  in urbe acri pulsatur egritudine; quam ut sensit magis magisque ingarvescere et sui corporis vires evanescere, convocat eos qui forte aderant terre primates, quibus astantibus verbis fatur talibus: <quote>Quia me mea fata vocant et atra mors iam pre oculis volat<note><bibl>Verg. Aen. VI, 147:</bibl> <q>si te fata vocant.</q></note><note><bibl>Verg. Aen. 866:</bibl> <q>sed nox atra caput tristi circumvolat umbra.</q></note>, volo vobis assignare et vestre fidei commendare, qui post me debeat rem publicam gubernare. Vos scitis, quia nostra principalis<note><app><lem>principalis</lem> <rdg wit="A 2a, C 2">fehlt A 2a, C 2</rdg></app></note> genealogia partim sterilitate partim pereuntibus in<note><app><lem>in</lem> <rdg wit="A 2, 3">fehlt A 2, 3</rdg></app></note>  inmatura etate me usque<note><app><lem>usque</lem> <rdg wit="A 2">auf Rasur A 2</rdg></app></note>  ad unum<note>S. oben S. 83, N. 5.</note> fuit redacta. Nunc autem, ut ipsi cernitis, sunt mihi a Deo dati quinque nati, inter quos dividere regnum Boemie non videtur mihi esse utile, quia omne regnum in<note><app><lem>in</lem> <rdg wit="C 1b, 2b">fehlt C 1b, 2b</rdg> <rdg wit="A 2a">in se ipso am Rande beigeschrieben A 2a</rdg></app></note>  se ipsum<note><app><lem>ipsum</lem> <rdg wit="A 2a">in se ipso am Rande beigeschrieben A 2a</rdg></app></note> divisum desolabitur<note><bibl>Luc. 11, 17:</bibl> <q>omne – desol.</q></note>. Quia vero ab origine<note><app><lem>origine</lem> <rdg wit="A 1">oriente A 1</rdg></app></note> mundi et ab initio Romani imperii et usque ad hec tempora fuerit [fratrum<note><app><lem>fratrum</lem> <rdg wit="C 3">am Rande C 3</rdg> <rdg wit="die übrigen">fehlt in den übrigen</rdg></app></note>] gratia rara<note><bibl>Ov. Met. I, 145:</bibl> <q>fratrum quoque gratia rara.</q></note>, testantur nobis exempla rata. Nam Cain<note><app><lem>Cain</lem> <rdg wit="A 1">Chain A 1</rdg> <rdg wit="A 1a, B, C 1">Chayn A 1a, B, C 1</rdg></app></note> et Abel, Romulus et Remus et mei attavi Bolezlaus et sanctus Wencezlaus si spectes quid fecerint fratres bini, quid facturi sunt quini? Hos ergo<note><app><lem>ergo</lem> <rdg wit="A 1, 3">so A 1, 3</rdg> <rdg wit="die übrigen">ego die übrigen</rdg></app></note>  quanto potiores ac potentiores intueor, tanto mente presaga peiora augurior<note><app><lem>augurior</lem> <rdg wit="C 3">auguror C 3 auch sonst</rdg> <rdg wit="C 1b">-ror, korr. –ior C 1b</rdg></app></note>. Heu<note><app><lem>Heu</lem> <rdg wit="A 3a">heus A 3a</rdg> <rdg wit="3b">heu* 3b</rdg></app></note>  mens<note><app><lem>mens</lem> <rdg wit="A 1">ms (en übergeschreiben) A 1</rdg></app></note>  semper pavida genitorum de incertis fatis natorum. Unde previdendum<note><app><lem>previdendum</lem> <rdg wit="A 2a">prov- A 2a</rdg></app></note>  est, ne post mea fata<note><app><lem>fata</lem> <rdg wit="A 2a">facta, korr. fata A 2a</rdg></app></note>  aliqua inter eos oriatur discordia propter obtinenda regni gubernacula. Qua de re rogo vos per Dominum et obtestor fidei vestre per sacramentum, quatinus inter meos natos sive nepotes semper maior<note><app><lem>maior</lem> <rdg wit="B">minor B</rdg></app></note>  natu summum ius et solium obtineat in principatu omnesque<note><app><lem>omnesque</lem> <rdg wit="A 3">et omnes A 3</rdg></app></note>  fratres sui sive, qui sunt orti herili de tribu, sint sub eius dominatu. Credite mihi, nisi<note><app><lem>nisi</lem> <rdg wit="C 1b">nisi ubi C 1b</rdg> <rdg wit="A 3b">nisi nec A 3b (?)</rdg></app></note>  monarchos<note><app><lem>monarchos</lem> <rdg wit="A 1">monachos, solus übergeschrieben von einer Hand des 13. Jh. A 1</rdg></app></note>  hunc regat ducatum, vobis principibus ad iugulum, populo ad magnum deveniet<note><app><lem>deveniet</lem> <rdg wit="A 1">deveniret, korr. -niet A 1</rdg></app></note>  damnum</quote><note>Die ältere, inbesondere von Palacky vertretene Ansicht, daß Herzog Bretislaw ein förmliches Erbfolgegesetz erlassen habe, die lange Zeit allgemeine Geltung hatte, ist widerlegt worden von J. Loserth, Das angebliche Seneioratgesetz des H. Bretislaw I., in: Archiv f. österreich. Geschichte LXIV (1882), 1 ff. In bestimmtem Sinne sprechen von einem neuen Gestz auch nachher noch Bachmann, Gesch. Böhmens I. 232 und A. Fischel, Studien zur österreich. Reichsgeschichte I. (Wien 1906), 21, 27. Vgl. demgegenüber meine Gesch. Böhmens und Mährens 142 ff., Novotný Č. D. I, 2, 74.</note>. Dixerat et inter astancium manus <seg rend="verse">Corporeos artus linquens petit ethera flatus</seg> eius IIII. id. Ianuarii<note>Das gleiche Tagesdatum nennt auch das Necrol. Bohem. S. 9.</note> Ac magnus planctus<note>S. oben S. 60, N. 4.</note> est<note><app><lem>est</lem> <rdg wit="A 2a">nach factus über der Zeile A 2a</rdg></app></note>  desuper ilico factus. Quante autem dux iste Bracizlaus frugalitatis vel quante discretionis in divinis legibus<note><app><lem>legibus</lem> <rdg wit="A 1">regibus A 1</rdg></app></note>  et humanis iudiciis aut quam largus dator<note><app><lem>dator</lem> <rdg wit="A 1a, B, C 1b, 2, 3">elem. dat. A 1a, B, C 1b, 2, 3</rdg> <rdg wit="A 1">dator el. dator A 1</rdg></app></note> <pb ed="2" n="38r"/> elemosinarum et quam pius fautor ecclesiarum sive viduarum fuerit, facundia Tullii<note>S. unten S. 128, N. 2.</note> prius defecisset, quam singula eius queque<note><app><lem>queque</lem> <rdg wit="A 1">eius nach queque am Zeilenschluß wiederholt und getilgt A 1</rdg></app></note>  merita explicuisset<note><app><lem>explicuisset</lem> <rdg wit="A 2a">e-ssent A 2a</rdg></app></note>.</p>
</div>
<div n="1.4.14">
<head>Capitulum quartum decimum</head>
<p>Post cuius obitum filium eius primogenitum nomine Zpitignev<note><app><lem>Zpitignev</lem> <rdg wit="A 3a">Zp-eum A 3a</rdg> <rdg wit="A 3b, C 2">Sp-eum A 3b, C 2</rdg></app></note>  omnes Boemice gentis, magni et parvi, communi consilio et voluntate pari eligunt sibi in ducem<note><app><lem>ducem</lem> <rdg wit="A 3">sibi iudicem A 3</rdg></app></note>  cantantes kyrieleyson<note><app><lem>kyrieleyson</lem> <rdg wit="A 2a *">kirieł A 2a (kirieleison *)</rdg> <rdg wit="A 1">cantantes – vir fehlt A 1</rdg></app></note>, cantilenam dulcem. Erat enim vir<note><app><lem>vir</lem> <rdg wit="A 1">cantantes – vir fehlt A 1</rdg></app></note> valde speciosus, cesarie pice nigrior atra, barba<note><app><lem>barba</lem> <rdg wit="A 2a">barbara, korr. barba A 2a</rdg></app></note> prolixa<note>Bei Nepos Dat. 3, 1: capillo longo barbaque erat promissa (vgl. Thesaurus lingue latinae II, 1725, 31) haben schlechtere Handschriften die Variante prolixa.</note>, facie leta<note><app><lem>leta</lem> <rdg wit="A 3">lata A 3</rdg></app></note>  , gene eius candidiores nive et parum rubentes per medium. Quid plura? <seg rend="verse">Vir bonus et talos a vertice pulcher ad imos<note>S. oben. S. 47, N. 2.</note></seg> erat. Prima<note><app><lem>Prima</lem> <rdg wit="A 3">prima autem A 3</rdg></app></note>   die qua intronizatus est, hic magnum et mirabile ac omnibus seclis memorabile fecit hoc sibi memoriale; nam quotquot inventi sunt de gente Teutonica, sive dives pauper sive peregrinus, omnes simul in tribus diebus iussit eliminari de terra Boemia<note><app><lem>Boemia</lem> <rdg wit="A 1a">fehlt A 1a</rdg> <rdg wit="A 3">boemica A 3</rdg></app></note><note>Die Unhaltbarkeit dieser Nachricht hat nachgewiesen J. Loserth, Der Herzog Spitihniew und die angebliche Vertreibung der Deutschen aus Böhmen, in: Mitteil. des Inst. f. österreich. Geschichtsforschung IV (1883), 177, vgl. auch meine Gesch. Böhmens und Mährens S. 147, Novotný Č. D. I, 2, 83. Gleichwohl findet die Nachricht hier und dort noch ernstere Beachtung. M. Doeberl, Die Markgrafschaft auf dem bayrischen Nordgau, S. 57 verwertet sie zum Beweis für das noch bis in die Zeit Barbarossas schwankende Abhängigkeitsverhältnis Böhmens vom Reich; G. Juritsch, Gesch. der Babenberger u. ihrer Länder (Insbr. 1894), 68 übernimmt die Erzählung des Cosmas ohne Bedenken; F. Vacek, Sociální dějiny české [Böhm. Sozialgesch.], Prag 1905, S. 342 vergleicht diesen Fall mit der 1257 durch König Otakar II. erfolgten Austreibung der Böhmen aus Prag (pepulit Bohemos de suburbio et locavit alienigenas, SS. IX, 176) und möchte unter den Ausgewiesenen vor allem Gewerbetreibende verstehen.</note>, quin etiam et genitricem non tulit remanere suam, de qua supra meminimus<note>Vgl. oben S. 73.</note>, Ottonis natam, nomine<note><app><lem>nomine</lem> <rdg wit="A 1">fehlt A 1</rdg> <rdg wit="A 1a">Ott. n. n. fehlt A 1a</rdg></app></note> Iuditham<note><app><lem>Iuditham</lem> <rdg wit="A 1, C 2a">Iudita A 1, C 2a</rdg></app></note>. Similiter de abbatissam sancti Georgii, Brunonis filiam<note>Die bisher aufgestellten Vermutungen über Namen und Abstammung dieser Äbtissin werden von A. Voigt, Brun von Querfurt S. 202 und von Novotný Č. D. I, 2, 85 als bloße Kombinationem abgelehnt. Doch ist zu beachten, daß in dem Kalendar, das dem Breviar des St. Georgs-Nonnenklosters vorangeht (vgl. Věstník česk. akad. VIII, 453, Anm. 1) zu II. kal. iun. vermerkt wird: obiit Elyzabeth com[itissa] ..., was der Dobnerschen Annahme, daß eine Tochter Bruns d. Ä. von Querfurt die zweite Äbtissin dieses Klosters gewesen sei, eine gewisse Stütze verleiht.</note>, eliminat, quia hec olim antea eum verbis offenderat acerbis. Nam dum pater eius Bracizlaus reedificaret menia tocius urbis Prage per girum et hic<note><app><lem>hic</lem> <rdg wit="A 1">hec A 1</rdg></app></note>  supradictus heros a patre sibi concessam Satc<note><app><lem>Satc</lem> <rdg wit="C 1a">Zatcz C 1a öfters</rdg> <rdg wit="C 1b">Sacz C 1b</rdg></app></note>  haberet provinciam, forte<note><app><lem>forte</lem> <rdg wit="A 1a, 3, C 1a, 2b">sorte A 1a, 3, C 1a, 2b</rdg></app></note>  exiit, ut cum suis circa sancti Georgii claustrum componeret murum. Et cum nullo modo recte poni posset murus, nisi destrueretur fornax abbatisse, qui ibi<note><app><lem>ibi</lem> <rdg wit="A 1, 3">fehlt A 1, 3</rdg> <rdg wit="A 2a">qui, korr. qui ibi A 2a</rdg></app></note>  forte stabat, iactata fune in media, tunc aliis hoc facere cunctantibus accessit natus herilis et quasi risum sibi faciens cum magno<note><app><lem>magno</lem> <rdg wit="A 1">magna, korr. -no A 1</rdg></app></note>  cachinno<note><app><lem>cachinno</lem> <rdg wit="A 1, 3b, C 1b, 2a">chach- A 1, 3b, C 1b, 2a</rdg></app></note>  iussit eum deicere subito in torrentem Bruznicam<note><app><lem>Bruznicam</lem> <rdg wit="A 1, C 1a, 2b">Brusn-A 1, C 1a, 2b</rdg> <rdg wit="C 1b">Bruskam C 1b</rdg> <rdg wit="*">Bruzincam *</rdg></app></note>  dicens: <quote>Hodie domna abbatissa calidas non gustabit placentas.</quote> Quod agnoscens abbatissa exiit irata de claustro et valde moleste eius dicta ferens sic eum yronicis aggreditur et confundit dictis: <quote><seg rend="verse">Nobilis, insignis, vir fortis et inclitus armis,</seg> <seg rend="verse">Quam magnas turres nunc ex<pb ed="2" n="38v"/>pugnavit et urbes</seg> <seg rend="verse">Et sibi famosum fert de fornace triumphum,</seg> <seg rend="verse">Timpora<note><app><lem>Timpora</lem> <rdg wit="C 2a, 3">tempora C 2a, 3</rdg> <rdg wit="A 3a, B, C 1b">tymp- A 3a, B, C 1b</rdg></app></note>  iam lauro<note>Vgl. oben S. 100, N. 1.</note> victricia cingat et auro.</seg> <seg rend="verse">Clerus multimodas campanis<note><app><lem>campanis</lem> <rdg wit="A 3">campanas A 3</rdg> <rdg wit="2a">-nas, korr. –nis 2a</rdg></app></note>  personet<note><app><lem>personet</lem> <rdg wit="A 1">personat, korr. -net A 1</rdg></app></note>  odas,</seg> <seg rend="verse">Dux quia deiceit fornacem miraque fecit.</seg> <seg rend="verse">Ah<note><app><lem>Ah</lem> <rdg wit="A 3, C 1, 2">ach A 3, C 1, 2</rdg></app></note>! pudet effari<note><app><lem>effari</lem> <rdg wit="A 3">ea fari A 3</rdg></app></note>, que non pudet hunc operari.</seg></quote> <seg rend="verse">Corpore diriguit vir, vox et faucibus haesit,<note><bibl>Verg. Aen. II, 774:</bibl> <q>Et vox f. h.</q></note></seg> <seg rend="verse">Indignansque<note><app><lem>Indignansque</lem> <rdg wit="A 1">indignasque, korr. -nansque A 1</rdg></app></note> suam gemitu compescuit iram.<note><bibl>Lucan. Phars. IX, 166:</bibl> <q>compescuit i.</q></note></seg> Hec quoniam abbatisse dicta dux alta in mente reposita<note><bibl>Verg. Aen. I, 26:</bibl> <q>alta mente repostum.</q></note> reservarat<note><app><lem>reservarat</lem> <rdg wit="A 1">resevaret A 1</rdg></app></note>, postquam est intronizatus, priusquam<note><app><lem>priusquam</lem> <rdg wit="A 1, 2">postquam A 1, 2</rdg></app></note>  sancti Georgii ecclesiam intrarat<note><app><lem>intrarat</lem> <rdg wit="C 1a">fehlt C 1a</rdg> <rdg wit="A 3">intraret A 3</rdg> <rdg wit="A 2a">intrat A 2a</rdg></app></note><note>Novotný Č. D. I, 2, 87 Anm. 1 macht darauf aufmerksam, daß Thietmar VI, 12 (=9) bei der Inthronisation H. Jaromirs gleichfalls eines Besuches der St. Georgskirche gedenkt.</note>, ad abbatissam<note><app><lem>abbatissam</lem> <rdg wit="B">abbatisse mandat (sibi fehlt) B</rdg> <rdg wit="A 1">ad (übergeschrieben h (?) abb A 1</rdg> <rdg wit="C 3">ab(so)abb mandans, übergeschreiben abbatisse mandat C 3 (am Rande: videtru deesse aliquid)</rdg> <rdg wit="A 2b">abbatisse mandans sibi (-ans sibi auf Rasur) A 2b</rdg> <rdg wit="C 1a">ad abb. mandat C 1a</rdg> <rdg wit="A 2a*">abbatissa, korr. abbatissam expellit A 2a*</rdg> <rdg wit="Weinb.">ad abb. [mittit] mandans (vgl. oben S. 56, Z. 23) oder adit abb. Weinb.</rdg> <rdg wit="Breth.">eiecit (vgl. die Einleitung) abb. Breth.</rdg></app></note> ... mandans sibi talia: <quote>Nunc potius convenit clerum resonare odas et pulsare campanas, cum abbatissa foras et de terra hac eicitur <note><app><lem>eicitur</lem> <rdg wit="A 3">abb. de terra hac foras e. A 3</rdg> <rdg wit="A 2a">abb. f. hac eicitur de terra A 2a</rdg></app></note>, quam cum fornax eius deicitur. Ecce vir fortis et inclitus armis non turres, non urbes expugnando, sed te abbatissam<note><app><lem>abbatissam</lem> <rdg wit="A 1, C 1a,">abb. A 1, C 1a</rdg> <rdg wit="A 2a">abba, korr. abbatissimam A 2a</rdg> <rdg wit="B, C 2">abbatissa B, C 2</rdg></app></note>, illius fornacis domnam, hodie eiciendo fert<note><app><lem>fert</lem> <rdg wit="A 1">eici pcipio fect, korr. eici ipio fert A 1</rdg></app></note> famosum triumphum et cingit tympora<note><app><lem>tympora</lem> <rdg wit="C 3">tempora C 3</rdg> <rdg wit="A 1a, 2b, 3b, C 1a">timp- A 1a, 2b, 3b, C 1a</rdg></app></note> lauro</quote>. Et ut iussum fuerat, super bigam imposita fertur velociter abbatissa et citius dicto eicitur huius terre de confinio.</p>
</div>
<div n="1.4.15">
<head>Capitulum quintum decimum</head>
<p>His ita<note><app><lem>ita</lem> <rdg wit="A 1">itaque A 1</rdg> <rdg wit="A 2a">itaque, korr. ita A 2a</rdg></app></note> peractis vadit novus dux novum disponere Moravie regnum, quod olim pater eius inter filios suos dividens partem dimidiam Wratizlao<note><app><lem>Wratizlao</lem> <rdg wit="A 1">Wratizlauo A 1</rdg></app></note>, partem alteram Conrado<note><app><lem>Conrado</lem> <rdg wit="A 1*">Chonr- A 1*</rdg> <rdg wit="A 2b, A 3a, C 2">Cunr- A 2b, öfters A 3a,               C 2</rdg> <rdg wit="A 3b, C 3">Chunr- öfters A 3b, C 3</rdg></app></note> et Ottoni dederat; Iaromir autem adhuc deditus studiis inter scolares versabatur alas. Premisit autem dux Zpitigneu<note><app><lem>Zpitigneu</lem> <rdg wit="A 1">Zpitign A 1</rdg> <rdg wit="A 1a, 2a">Spitign C 1a, 2a öfter</rdg></app></note> illius terre ad primates litteras, in quibus nominatim vocat trecentos viros, quos ipse novit meliores et nobiliores<note><app><lem>nobiliores</lem> <rdg wit="A 3">et nob. fehlt A 3</rdg></app></note>, ex omnibus civitatibus et, ut sibi ad urbem Hrudim<note><app><lem>Hrudim</lem> <rdg wit="A 1, C 2">Grudim A 1, C 2</rdg> <rdg wit="A 2b">G-ym A 2b</rdg> <rdg wit="C 1">Chrudim C 1</rdg></app></note> occurrant<note><app><lem>occurrant</lem> <rdg wit="A 1 *">occurant, korr. occureant A 1 (occ-rent*)</rdg></app></note>, per salutem capitis sui mandat. Iussa viri faciunt<note>S. oben S. 74, N. 2.</note> et iam<note><app><lem>iam</lem> <rdg wit="A 3">et etiam A 3</rdg></app></note> ultra portam custodie<note>Über diesen Ausdruck (s. auch unten S. 114, Z. 28, S. 115, Z. 9) vgl. H. Jireček, Das Recht in Böhmen u. Mähren I (Prag 1866) 6, 7; auch Cod. dipl. regni Boh. I, II, im Glossar. <quote>porta</quote>.</note> in agris Grutou<note><app><lem>Grutou</lem> <rdg wit="A 3">Gruthou A 3</rdg></app></note><note>Der Name ist wahrscheinlich auf ein frühzeitig ausgerodetes Waldgebiet in der Gegend de heutigen (mährischen) Ortschaften Hopfendorf, Karlsbrunn und Strenitz an der alten aus Mähren nach Böhmen führenden Trstenitzer Straße zu suchen, nach C. Lick, Zur Geschichte der Stadt Zwittau und ihrer Umgebung (Zwitau 1910), 452, 522 ff. In Ritte (Řetova) suchte es Pekař; dagegen auf dem direkten Wege von Swittawka nach Politschka J. V. Šimák, Ještě o Hrutově a stězce Trstenické [NOchmals über Grutau und den Trstenitzer Steg], in Český čas. hist. XXIII (1917), 157 mit Anführung der älteren Literatur.</note> duci obviam veniunt, quos statim dux<note><app><lem>dux</lem> <rdg wit="A 3">dux Z(S)pitigneus A 3</rdg></app></note>, iratus, quia non ad condictum locum occurrerant, iussit comprehendere et catenatos misit ad custodiendum, dividens eos per singulas civitates Boemie, equos autem et arma eorum inter suos distribuit et tenu<pb ed="2" n="39r"/>it viam in Moraviam. Quod audiens frater eius<note><app><lem>eius</lem> <rdg wit="A 2a">suus A 2a</rdg></app></note> Wratizlaus valde eum timuit et secessit in partes Pannonie<note><app><lem>Pannonie</lem> <rdg wit="A 3">Polonie A 3</rdg></app></note>, relicta coniuge Olomuc<note><app><lem>Olomuc</lem> <rdg wit="A 1a, 2b, 3, C 1, 2">Olomucz A 1a, 2b immer, 3 öfter, C 1, 2 immer</rdg></app></note> in urbe. Quem rex Andreas gratanter suscepit et, quamdiu secum fuit, honorifice eum habuit. Ergo dux Zpitigneu postquam ad suum placitum<note><app><lem>placitum</lem> <rdg wit="A 3a">palatium A 3a</rdg> <rdg wit="3b">pal., korr. plac. 3b</rdg></app></note> omnia ordinavit in Moravia, fratres suos accepit, ut essent secum in curia, Conradum<note><app><lem>Conradum</lem> <rdg wit="A 1">Conrat- A 1</rdg> <rdg wit="A 3b">Cunr- A 3b</rdg></app></note> preficiens venatoribus, Ottonem vero posuit<note><app><lem>posuit</lem> <rdg wit="A 3">pos. pistorum a. cocorum A 3</rdg> <rdg wit="A 1">pistones, korr. –ores A 1</rdg></app></note> super pistores atque cocos magistrum. Nurum autem suam comprehensam misit in quoddam castrum<note><app><lem>castrum</lem> <rdg wit="A 2a">castellum A 2a</rdg></app></note> munitissimum nomine Lescen<note><app><lem>Lescen</lem> <rdg wit="A 2b, C 1a">Lesczen A 2b, C 1a</rdg> <rdg wit="C 1b">Lesstien C 1b</rdg></app></note><note>W. Friedrich a. a. O. S. 114: auf steilem Flußufer bei dem Dorfe Lschtein (Lštěni).</note> committens eam ad custodiendum comiti nomine<note><app><lem>nomine</lem> <rdg wit="A 3, C 1b">fehlt A 3, C 1b</rdg></app></note> Mztis<note><app><lem>Mztis</lem> <rdg wit="A 2a*">Mstis A 2a*</rdg> <rdg wit="A 2b">Mztys A 2b und später</rdg> <rdg wit="C 2b">Mstyss C 2b und später C 2b</rdg></app></note>, quam ille non, ut decuit talem domnam, custodivit, nam omni nocte eius pedem suo cum pede<note><app><lem>pede</lem> <rdg wit="A 1">suo compede, korr. s. cum p. A 1</rdg> <rdg wit="C 1a">cum pede fehlt C 1a</rdg></app></note> munivit compede. Quod vir eius audiens egre tulit, et quid mercedis comiti pro tam temeri facto postea reddiderit, in sequentibus patebit<note>Vgl. unten Kap. 19.</note>.</p>
</div>
<div n="1.4.16">
<head>Capitulum sextum decimum</head>
<p>Post unum vero mensem<note><app><lem>mensem</lem> <rdg wit="A 1">messem, korr. mensem A 1</rdg></app></note> evolutum interventu Severi episcopi et comitum nurum suam<note><app><lem>suam</lem> <rdg wit="A 2a">dimittit et über der Zeile hinzugefügt A 2a</rdg></app></note> dans ei conductum fecit eam<note><app><lem>eam</lem> <rdg wit="A 3a">fehlt A 3a</rdg></app></note> redire ad suum maritum. Que quoniam<note><app><lem>quoniam</lem> <rdg wit="A 3">quia (q;; qa) A 3</rdg></app></note> vicina partuit erat, dum ire<note><app><lem>ire</lem> <rdg wit="A 3, C 2b">so A 3, C 2b</rdg> <rdg wit="B">fehlt B</rdg> <rdg wit="A 1a">festinanter A 1a</rdg> <rdg wit="A 2a">te (ire übergeschrieben von 2. Hand) A 2a</rdg> <rdg wit="C 1b">te, korr. tempus C 1b</rdg> <rdg wit="die übrigen">te die übrigen</rdg> <rdg wit="Weinb.">dum deproperat Weinb.</rdg></app></note> properat, matricem viciat et infra spacium trium dierum spiritum exalat <note><app><lem>exalat</lem> <rdg wit="A 1">exaltat, korr. exalat A 1</rdg></app></note> pulcherrima mulierum<note><app><lem>mulierum</lem> <rdg wit="A 1">mulierem, korr. -rum A 1</rdg></app></note>, quia non potuit uteri exponere pondus inmaturum. Cuius de morte rex Andreas cum videret suum hospitem usque<note><app><lem>usque</lem> <rdg wit="A 3a">fehlt A 3a</rdg></app></note> adeo merentem, <seg rend="verse">His iuvenem dictis mestum solatur amicis:<note>Vgl. oben S. 54.</note></seg> <quote>O mi care hospes, Deus faciat, ut sis<note><app><lem>sis</lem> <rdg wit="A 1">sit, korr. sis A 1</rdg></app></note> sospes. De cetero iacta super Dominum curam tuam et spera in eum, et ipse faciet, ut hic meror cicius vertatur in gaudium<note><bibl>Ps. 54, 23:</bibl> <q>iacta super Dominum curam tuam.</q></note><note><bibl>Jes. Sir. 2, 6:</bibl> <q>spera in illum.</q></note><note><bibl>Jac. 4, 9:</bibl> <q>risus .. in luctum convertatur et gaudium in moerorem.</q></note>. Sepe enim fit, ut, unde homo minus proficui sperat, inde plus commodi<note><app><lem>commodi</lem> <rdg wit="A 1">commoti, korr. –di A 1</rdg></app></note> ferat. De obitu autem tue consortis esto vir fortis nec dolendo excedas modum, quasi tibi soli aliquid contigerit<note><app><lem>contigerit</lem> <rdg wit="*, A 1">contingerit *, korr. contigerit A 1</rdg></app></note> novum, cum omnibus hominibus constet notum <seg rend="verse">Omne redire<note><app><lem>redire</lem> <rdg wit="A 2a">reddere A 2a</rdg></app></note> suum humanum corpus ad ortum.<note><app><lem>ortum</lem> <rdg wit="A 2a*">hortum A 2a*</rdg> <rdg wit="2b">hortum, korr. ortum 2b</rdg></app></note></seg></quote> Dixerat et tristem secum ducit ad mensam hospitem, ubi opimis ferculis reficiuntur<note><app><lem>reficiuntur</lem> <rdg wit="A 1">reficiscuntur, korr. reficiuntur A 1</rdg></app></note> atque mero leni efficiuntur <pb ed="2" n="39v"/> leti<note><bibl>Jes. Sir. 40, 20:</bibl> <q>vinum et musica laetificant cor.</q></note>. Forte fuit huic regi<note><app><lem>regi</lem> <rdg wit="A 2a">rega, korr. regi A 2a</rdg></app></note> unica<note><app><lem>unica</lem> <rdg wit="A 2">fehlt A 2</rdg></app></note>  gnata<note><app><lem>gnata</lem> <rdg wit="A 2, 3a, C 2">nata A 2, 3a, C 2</rdg></app></note>, nomine Adleyta<note><app><lem>Adleyta</lem> <rdg wit="A 2a">Adlegta A 2a</rdg> <rdg wit="C 2b">Adletha C 2b</rdg></app></note>, iam thoro maritali<note><app><lem>maritali</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note>  tempestiva<note><bibl>Hor. Carm. I, 23, 12:</bibl> <q>temp. ... viro.</q></note>, valde formosa <seg rend="verse">Et multis procis nimium spes invidiosa.</seg> Hanc hospes ut vidit misere adamavit<note><bibl>Gen. 34, 2:</bibl> <q>quam cum vidisset .. ad. eam.</q></note>, quod rex bonus non recusavit, atque<note><app><lem>atque</lem> <rdg wit="A 1">atque – copulavit fehlt A 1</rdg></app></note> post<note><app><lem>post</lem> <rdg wit="A 3*">paucos dies A 3*</rdg> <rdg wit="Freh.">dies aliquot Freh., für den Gebrauch von post dies vgl. Löfstedt, Glotta III, 27.</rdg></app></note>  dies matrimonio sibi eam copulavit<note><app><lem>copulavit</lem> <rdg wit="A 1">atque – copulavit fehlt A 1</rdg></app></note>. Quod cum audisset dux Zpitigneu sagaci ingenio precavens, ne forte invaderet frater suus totam<note><app><lem>totam</lem> <rdg wit="A 2a">tot. terram Moravie cum Ungaris mitt. A 2a</rdg></app></note>  cum Ungaris Moraviam, mittens nuncios revocat eum de Ungaria et reddidit sibi<note><app><lem>sibi</lem> <rdg wit="A 3">reddit ei A 3</rdg></app></note>  civitates, quas ei ante pater suus dederat in Moravia. Erat enim dux Zpitigneu<note><app><lem>Zpitigneu</lem> <rdg wit="A 1">Zpitig A 1</rdg></app></note>  vir prudens<note><app><lem>prudens</lem> <rdg wit="A 3">prudentissimus A 3</rdg></app></note>  rerum in discrimine, sciens arcum suum tendere
<note><bibl>Hor. Carm. II, 10, 19:</bibl> <q>nec semper arcum tendit Apollo.</q></note> et laxare in oportuno<note><app><lem>oportuno</lem> <rdg wit="A 3">importuno A 3</rdg></app></note> tempore. Cuius inter ceteras virtutes hoc precipuum studium memoria<note><app><lem>memoria</lem> <rdg wit="A 1">memorie A 1</rdg></app></note>  dignum, posteris vero imitabile exemplum<note><bibl>Vgl. Tob. 2, 12:</bibl> <q>ut post. daretur ex.</q></note> proferimus in medium. Talis enim mos suus erat: semper quadragesimali tempore<note><app><lem>tempore</lem> <rdg wit="A 1">tempt A 1</rdg></app></note> aut monachorum aut canonicorum degens in claustro elemosinis vacabat, divinis officiis instabat, vigiliis et orationibus<note><app><lem>orationibus</lem> <rdg wit="A 3">ieiuniis A 3</rdg></app></note> inherebat, sic tamen, ut ante matutinalem melodiam aut cum extensione manuum aut cum genuflexionibus totam ruminaret psalmodiam. Post completiorum vero ad instar monachorum servat silentium usque ad prime stacium<note><app><lem>stacium</lem> <rdg wit="A 2a">spacium, korr. stacium A 2a</rdg> <rdg wit="C 2a">statrum C 2a</rdg> <rdg wit="C 2b">fratrum C 2b</rdg></app></note>. Et quamdiu ieiunus fuit, ecclesiastica disponit<note><app><lem>disponit</lem> <rdg wit="A 2a">exponit A 2a</rdg> <rdg wit="A 2b, C 2b">disposuit A 2b, C 2b</rdg> <rdg wit="C 1b">disponit, korr. -suit C 1b</rdg></app></note>  negotia, post prandium autem secularia tractat iudicia<note><app><lem>iudicia</lem> <rdg wit="A 2">negotia A 2</rdg> <rdg wit="C 2b">negotia vel iudicia C 2b</rdg></app></note>. Pelliciam autem<note><app><lem>autem</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note>  episcopalem et tunicam clericalem<note>Durandi Rationale divi. offic. (Ludg. 1612), lib. III, cap. 1: super tunicas pellicias (vgl. J. Braun, Die liturgische Gewandung, 1907, S. 139). Der Herzog besaß überdies, wie Deusdedit übergeliefert, auch das Recht, die Mitra zu tragen, s. Cod. dipl. regni Boehemiae I, 60, n. 57 mit Literatur; Novotný Č. D. I, 2, 103 versucht die Erteilung dieses Rechtes durch Papst Nikolaus II. in die Zeit vom 21. Febr. 1059 bis 13. Febr. 1060 zu verlegen.</note>, quam desuper induens<note><app><lem>induens</lem> <rdg wit="A 2b">induebatur A 2b</rdg> <rdg wit="B">indutus B</rdg></app></note>  in capite ieiunii per totam quadragesimam gestabat, in cena Domini suo capellano cubiculario eam dabat bene et religiose reputans, ut, qui tempore penitencie particeps laboris fieret, in die magne festivitatis non inmunis abiret<note><app><lem>abiret</lem> <rdg wit="A 1a, 2a*">habiret A 1a, 2a*</rdg> <rdg wit="A 3">fest. ressurectionis Iesu Christi dom. nri. nom. inm. ab. A 3</rdg></app></note>.</p>
</div>
<div n="1.4.17">
<head>Capitulum septimum decimum</head>
<p>Anno dominice incarnationis MLVI.</p>
<p>Anno dominice incarnationis MLVII.</p>
<p>Anno dominice incarnationis MLVIII. IV. Non. Augusti<note>Den gleichen Todestag nennt auch das Necrol. Bohem. S. 13.</note> Iuditha<note><app><lem>Iuditha</lem> <rdg wit="A 2a, C 3*">Iudita A 2a, C 3*</rdg></app></note> coniunx Bracizlai<note><app><lem>Bracizlai</lem> <rdg wit="A 2a*">Bracizlavi A 2a*</rdg></app></note>, ductrix Boemorum, obiit, quam quia filius suus Zpitigneu<note><app><lem>Zpitigneu</lem> <rdg wit="A 1">Zpitig A 1 öfter</rdg> <rdg wit="A 2a, C 2*">Spitigneus A 2a, C 2*</rdg></app></note> eiecerat de regno suo, cum non posset aliter ulcisci iniuriam suam in filio, ad contu<pb ed="2" n="40r"/>meliam eius et omnium Boemorum nupserat Petro regi Ungarorum<note>J. Loserth, Über Judith von Schweinfurt, in: Mitteil. d. Instit. f. österreich. Geschichtsforschung V (1884), 366 bestreitet entschieden diese Angabe des Cosmas. Nicht ganz ablehnend verhält sich Bachmann, Gesch. Böhmens I, 245; vgl. dazu meine Gesch. Böhmens und Mährens S. 148, Novotný Č. D. I, 2, 100. – Judiths Verlassen des Prager Hofes nach dem Tode ihres Gemahls, warscheinlich infolge von Zerwürfnissen mit ihrem Sohne Spitihnew, wird verschiedentliche Gerüchte erzeugt haben, die noch in Cosmas´ Zeit erzählt wurden.</note>. Hec postea<note><app><lem>postea</lem> <rdg wit="A 3">post A 3</rdg></app></note> a filio suo Wratizlao<note><app><lem>Wratizlao</lem> <rdg wit="A 1">Wratizlavo A 1</rdg></app></note> duce inde translata et<note><app><lem>et</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> sepulta est<note><app><lem>est</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> Prage iuxta virum suum Bracizlaum sanctorum martirum Viti, Wencezlai, Adalberti<note><app><lem>Adalberti</lem> <rdg wit="B, C">atque Adalb. B, C</rdg></app></note> in ecclesia<note><app><lem>ecclesia</lem> <rdg wit="A 2*">eccl. honorifice A 2*</rdg></app></note>.</p>
<p>Anno dominice incarnationis MLVIIII.</p>
<p>Anno dominice incarnationis MLX. Cum ad festum sancti Wencezlai dux Zpitigneu venisset Pragam, videns ecclesiam<note>Vgl. A. Podlaha u. K. Hilbert, Metropolitní chrám sv. Vita v Praze [Die Metropolitankirche St. Veit in Prag] in: Soupis památek hist. a uměl. 1906, 1 ff.; dazu Novotný Č. D. I, 2, 107 ff., beide mit Abbildungen der romanischen Reste.</note> sancti Viti non adeo magnam nec capessentem populum concurrentem<note><app><lem>concurrentem</lem> <rdg wit="A 1">populum nach concurr, wiedeholt und getilgt A 1</rdg></app></note> ad festivitatem sanctam, quam videlicet ipse sanctus Wencezlaus construxerat ad similitudinem Romane<note><app><lem>Romane</lem> <rdg wit="A 3">sancte Rom. A 3</rdg></app></note> ecclesie rotundam, in qua etiam eiusdem corpus<note><app><lem>corpus</lem> <rdg wit="A 1">so A 1</rdg> <rdg wit="A 2a">eiusdem fehlt A 2a</rdg> <rdg wit="die übrigen">corp. eius. die übrigen</rdg></app></note> sancti Wencezlai quiescebat, similiter et aliam ecclesiolam<note><app><lem>ecclesiolam</lem> <rdg wit="A 3, B">ecclesiam A 3, B</rdg></app></note>, que fuit contigua et quasi in porticu sita eiusdem ecclesie, cuius in medio nimis in arto loco erat mausoleum<note><app><lem>mausoleum</lem> <rdg wit="B, C 1a">so B, C 1a</rdg> <rdg wit="A 1, 3, C 3">mauseolum A 1, 3, C 3</rdg> <rdg wit="A 2a">mans-, korr. maus- A 2a</rdg> <rdg wit="die übrigen">manseolum die übrigen</rdg></app></note> sancti<note><app><lem>sancti</lem> <rdg wit="B">beati B</rdg></app></note> Adalberti, optimum ratus fore, ut ambas destrueret<note><app><lem>destrueret</lem> <rdg wit="A 1">construeret A 1</rdg></app></note>  et unam utrisque patronis magnam<note><app><lem>magnam</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note>  construeret ecclesiam, continuo per longum gyrum designat ecclesie locum, iacit fundamenta, fervet <note><app><lem>fervet</lem> <rdg wit="A 1">auf Rasur A 1</rdg> <rdg wit="A 3">accelerat A 3</rdg></app></note> opus<note><bibl>Verg Aen. I, 436 = Georg. IV, 169:</bibl> <q>fervet o.</q></note>, surgit murus; sed eius felicia cepta in <pb ed="1" n="298v"/> subsequenti mox anno intercipit mors inepta.</p>
<p>Eiusdem anni tempore, quo legiones procedunt ad bella<note><bibl>II. Reg. 11, 1:</bibl> <q>temp. quo solent reges ad b. procedere.</q></note><note>Es d¨rfte der von Lampert (SS. rer. Germ. S. 78) z. J. 1061 erwähnte Feldzug gegen Ungarn gemeint sein, bei dm von expectato duce Boemorum die Rede ist. Vgl. Meyer v. Knonau, Jahrb. unter Kaiser Heinrich IV. und V. Bd. I, 193.</note>, cum iam levatis signis milicie dux<note><app><lem>dux</lem> <rdg wit="A 3">dux Spitigneus A 3</rdg></app></note> quasi unius<note><app><lem>unius</lem> <rdg wit="A 1">unus (?), korr. von 2. Hand unius A 1</rdg></app></note>  diei iter ageret, obviam habuit viduam<note><app><lem>viduam</lem> <rdg wit="A 3">quandam vid. A 3</rdg></app></note>, que flens et eiulans ac pedes eius deosculans<note><bibl>Gen. 50, 1:</bibl> <q>flens et deosculans.</q></note><note>F. Vacek, České pověsti a. a. O. S. 5, N. 4 verweist auf eine ähnliche Fabel, die Johannes Diaconus (Vita Gregorii M. II, 44, Migne LXXV, 105) von Trajan erzählt, der gleichfalls auf Bitte einer Witwe einen Feldzug aufschiebt, um ihr zum Rechte zu verhelfen; auch wörtliche Anklänge bestehen: vidua, vindicaturum, mercedem tuam recipias.</note>, currens post eum clamabat dicens: <quote>Domine, vindica me de adversario meo</quote><note><bibl>Luc. 18, 3:</bibl> <q>vindica - meo.</q></note>. Et ille, <quote>Faciam</quote>, inquit, <quote>cum<note><app><lem>cum</lem> <rdg wit="A 2">dum A 2</rdg></app></note> de expeditione redeam</quote>. Et illa, <quote>Quid si</quote>, ait, <quote>non redibis, cui me vindicandam<note><app><lem>vindicandam</lem> <rdg wit="A 3">vind. miseram A 3</rdg></app></note> dimittis<note><app><lem>dimittis</lem> <rdg wit="C 3">remittis C 3</rdg></app></note>? Aut cur tuam mercedem a Deo accepturus omittis?</quote> Qui statim unius vidue ad petiocionem intermittit expeditionem eamque iusto iudicio vindicavit de adversario. Quid ad hec vos, o moderni principes, dicitis, qui tot viduarum, tot pupillorum ad clamores non respicitis, sed eos tumido fastu superbiendo despicitis? Talibus, ut supra diximus, misericordie visceribus<note><bibl>Luc. 1, 78:</bibl> <q>per viscera miseric. Dei.</q></note> dux Zpitigneu hoc agnomen sibi ascivit, ut ab omnibus diceretur pater clericorum, defensor viduarum. Sed quia sepius videmus occulto Dei iudicio malos relinqui, bonos subtrahi<note><app><lem>subtrahi</lem> <rdg wit="A 1">subthai, korr. subtrai (?) A 1</rdg></app></note> de medio, hic<note><app><lem>hic</lem> <rdg wit="A 1">hi, korr. hic A 1</rdg></app></note>  vir tante<note><app><lem>tante</lem> <rdg wit="A 1">tale, korr. tante A 1</rdg></app></note>  probitatis est<note><app><lem>est</lem> <rdg wit="B">fehlt B</rdg></app></note>  ab hac luce subtractus V. kal. Februarii<note>Necrol. Bohem. S. 9.</note>, anno sui ducatus VI, anno vero<note><app><lem>vero</lem> <rdg wit="A 1, 1a">so A 1, 1a</rdg> <rdg wit="die übrigen">fehlt in den übrigen</rdg></app></note>  dominice incarnationis MLXI<note><app><lem>MLXI</lem> <rdg wit="A 1">LXI fehlt am Ende der Zeile A 1</rdg> <rdg wit="C 1, 2">Obiit Spitigneus dux Bohemorum, adscrib. C 1, 2</rdg></app></note>.</p>
</div> <pb ed="2" n="40v"/> 
<div n="1.4.18">
<head>Capitulum duodevicesimum</head>
<p>Post cuius obitum frater eius<note><app><lem>eius</lem> <rdg wit="C 3">suus C 3</rdg></app></note> Wratizlaus omnibus Boemiis faventibus sublimatur in solium, qui confestim<note><app><lem>confestim</lem> <rdg wit="A 3">statim A 3</rdg></app></note>  Moravie regnum inter fratres suos dividit per medium, dans Ottoni orientalem plagam, quam ipse prius obtinuerat, que fuit aptior venatibus et abundantior piscibus, occidentalem vero, que est<note><app><lem>est</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note>  versus Teutonicos, dat Conrado, qui et ipse sciebat Teutonicam linguam. Regio autem illa est planior et campestris atque fertilior frugibus. Interea sole morante in prima parte piscium bone indolis Iaromir iuvenis audita nece fratris sui Zpitigneu<note><app><lem>Zpitigneu</lem> <rdg wit="A 3, C 1b">Spitignei A 3, C 1b</rdg></app></note>, quem non minus quam<note><app><lem>quam</lem> <rdg wit="A 2">fehlt A 2</rdg></app></note>  ut patrem timore et amore coluit, iam deposito puerili metu rediit<note><app><lem>rediit</lem> <rdg wit="A 2">redit A 2</rdg></app></note>  de studio sperans aliquam portionem<note><app><lem>portionem</lem> <rdg wit="A 1a, 2a">partem A 1a, 2a</rdg></app></note>  se habiturum hereditatis in patrio regno. Quem dux Wratizlaus frater suus ut sensit magis affectarier<note><app><lem>affectarier</lem> <rdg wit="B">affectarier B</rdg> <rdg wit="A 1">affectarier, korr. affectari A 1</rdg> <rdg wit="A 1a, C*">affectari A 1a, C *</rdg> <rdg wit="A 2, 3">affectare A 2, 3</rdg></app></note>  laicalem quam sacre doctrine militiam, his verbis castigat eius pertinaciam: <quote>Noli,</quote> inquit, <quote>frater, noli a capite, cuius effectus es membrum, per apostasiam <note><app><lem>apostasiam</lem> <rdg wit="A 1">apostaciam A 1</rdg></app></note> abscidi et<note><app><lem>et</lem> <rdg wit="A 1">über der Zeile A 1</rdg></app></note> proici in infernum. Olim divina gratia per sui providentiam<note><app><lem>providentiam</lem> <rdg wit="C 3">pro sui providentia C 3</rdg></app></note> elegit<note><app><lem>elegit</lem> <rdg wit="B, C 1a, 2, 3">eligit B, C 1a, 2, 3</rdg></app></note> te in sacerdotii gradum, propterea et genitor noster tradidit te ad literarum exercicium, ut successor idoneus Severi episcopi habearis, tantummodo Deo favente si superstes fueris</quote>. Moxque intrante Martio mense prima sabbati die<note>Das wäre der 3. März, da, wie Grandaur S. 111, N. 1 bemerkt, nach den Mainzer Konzil von 813 (vgl. Mon. Germ. Concilia I, 269) die Märzquatember für die erste Woche dieses Monats festgelegt worden waren, nach den Bestimmungen des Konzils von Seligenstadt (MOn. Germ. Constituitiones II, 636, § 2), die allerdings von Papst Gregor VII. wieder aufgehoben wurden, der 10. März, indem er sabbati im Sinne <quote>Woche</quote>, daher prima sabbati dies als <quote>Sonntag</quote> deutet. Daß diese Deutung unnötig ist, ersieht man aus Hinschius, Das Kirchenrecht I (Berlin 1869), 114.</note> quando celebrantur<note><app><lem>celebrantur</lem> <rdg wit="C 3">celebrabantur C 3</rdg></app></note> sacri ordines, quamvis invitum et coactum atque nimis renitentem totondit eum, et in presentia ipsius ducis ordinatus est usque ad diaconatus officium legitque publice evangelium et pontifici missam celebranti iuxta morem ministravit. Post hec novus diaconus, immo antiquus dicendus<note><app><lem>dicendus</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg> <rdg wit="A 2">dic. ant. A 2</rdg></app></note> apostata Iulianus parma<note><app><lem>parma</lem> <rdg wit="A 1a, 2a">so A 1a, 2a</rdg> <rdg wit="A 2b">arma A 2b</rdg> <rdg wit="die übrigen">per (p)arma die übrigen</rdg></app></note> sacre militie non bene abiecta <note><bibl>Hor. Carm. II, 7, 10:</bibl> <q>relicta non bene parmula.</q></note> et gratia<note><app><lem>gratia</lem> <rdg wit="A 2, 3, B, C 2b">gratiam (grām) A 2, 3, B, C 2b</rdg></app></note>, quam per impositionem<note><bibl>II. Tim. 1, 6:</bibl> <q>gratiam .. quae est in te per imp. manuum mearum.</q></note>  manus acceperat, neglecta sumpsit militare cingulum et aufugit cum suis sequacibus ad ducem Polonicum<note>Boleslaus II., 1058 – 1079.</note> mansitque secum usque Severi episcopi<note><app><lem>episcopi</lem> <rdg wit="A 2">fehlt A 2</rdg> <rdg wit="A 3">usque ad ep. ob. A 3</rdg></app></note>  ad obitum.</p>
</div>
<div n="1.4.19">
<head>Capitulum undevicesimum</head>
<p>Ea tempestate Mztis comes urbis Beline, filius Boris, vir magne audacie, maioris eloquentie nec minoris prudentie, quamvis non inmemor, quod suspectum ducem habuerit<note><app><lem>habuerit</lem> <rdg wit="C 3">habuit C 3</rdg></app></note>, quia eius coniugem sibi quandoque a domino suo commissam in custodia <pb ed="2" n="41r"/> tenuerit<note><app><lem>tenuerit</lem> <rdg wit="A 2a">tenuit A 2a</rdg> <rdg wit="A 3">tenuerat A 3</rdg></app></note>, tamen audacter palatium ducis ingressus rogaturus eum his verbis suppliciter est aggressus: <quote>Fratris tui,</quote> inquit, <quote>per gratiam in honore sancti Petri apostoli edificavi ecclesiam, cuius ad dedicationis sollempnitatem quo dignemini adventare<note><app><lem>adventare</lem> <rdg wit="A 3">advenire A 3</rdg></app></note>  simul et urbem adventu tuo letificare, supplices meas ne despice<note><app><lem>despice</lem> <rdg wit="A 1">despie, korr. despice A 1</rdg></app></note>  preces.</quote> Ille quamvis non inmemor accepte iniurie, quam olim sibi fecerat in coniuge<note><app><lem>coniuge</lem> <rdg wit="A 2a">coniuge sua A 2a</rdg></app></note>, tamen propter novitatem suam dissimulans in corde<note><app><lem>corde</lem> <rdg wit="A 2a, 3">corde suo A 2a, 3</rdg></app></note>  quam habuit iram<note><app><lem>iram</lem> <rdg wit="A 2a">iram suam A 2a</rdg></app></note>, dixit: <quote>Ego veniam, civitatem letificabo<note><bibl>Ps. 45, 5:</bibl> <q>laetificat civ. Dei.</q></note> meam<note><app><lem>meam</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> et, quod res et iusticia postulat, faciam.</quote> Hoc verbum, quod locutus est princeps, non intellexit comes<note><app><lem>comes</lem> <rdg wit="A 3">comes Mztis A 3</rdg></app></note>  et magnas duci agens grates<note><app><lem>grates</lem> <rdg wit="C 3">gratias C 3</rdg></app></note>  letus abiit et parat, que sunt necessaria ad magna convivia. Venerat dux et episcopus<note><app><lem>episcopus</lem> <rdg wit="A 3">episc. Severus A 3</rdg></app></note>, et ecclesia, que est sita<note><app><lem>sita</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note>  in suburbio, mox dedicata ascendit dux in urbem ad prandium<note><app><lem>prandium</lem> <rdg wit="A 3">prandendum A 3</rdg></app></note>, episcopus vero et comes in sua curte, que fuit ante ecclesiam, similiter positis mensis epulis discumbunt. Et inter prandendum<note><app><lem>prandendum</lem> <rdg wit="C 3">prandium C 3</rdg></app></note>  venit nuncius, qui diceret in aure<note><app><lem>aure</lem> <rdg wit="A 2, C 3">aurē A 2, C 3</rdg></app></note>  comiti: <quote>Ablata est tibi<note><app><lem>tibi</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note>  urbis prefectura et data est Koyate<note><app><lem>Koyate</lem> <rdg wit="A 1, 2b">Coy- A 1, 2b</rdg> <rdg wit="A 3">Koiet(h)e A 3</rdg> <rdg wit="A 2a">Kogat-, korr. Koyat-, fast immer A 2a</rdg></app></note>, filio Wseboris</quote><note><app><lem>Wseboris</lem> <rdg wit="A 1a">Mseb- A 1a</rdg> <rdg wit="B">Vseb- B immer</rdg> <rdg wit="A 2a, C 1, 2*">Wsseb- A 2a, C 1, 2*</rdg></app></note>; qui tunc temporis primus erat in palatio ducis. Ad hec comes respondit: <quote>Dux est et dominus, de civitate sua faciat, quod sibi placet. Quod autem mea ecclesia hodie habet, auferendi dux potestatem non habet.</quote> Qui nisi illa nocte consilio presulis<note><app><lem>presulis</lem> <rdg wit="A 3">pres. Severi A 3</rdg></app></note>  et auxilio<note><app><lem>auxilio</lem> <rdg wit="A 3">et aux. fehlt A 3</rdg></app></note>  aufugisset, procul<note><app><lem>procul</lem> <rdg wit="A 3">et procul A 3</rdg></app></note>  dubio<note><app><lem>dubio</lem> <rdg wit="A 1, 1a">proc. dub. fehlt A 1, 1a</rdg> <rdg wit="A 1*">amisisset nach ducis nachgetragen A 1*</rdg></app></note>  amisisset oculos et pedem suum, quem olim compedivit cum pede coniugis ducis<note><app><lem>ducis</lem> <rdg wit="A 1">ducas, korr. ducis A 1</rdg></app></note>.</p>
</div>
<div n="1.4.20">
<head>Capitulum vicesimum</head>
<p>Anno dominice incarnationis MLXII. VI. kal. Februarii obiit ductrix<note><app><lem>ductrix</lem> <rdg wit="A 2">ductrix nomine A 2</rdg></app></note>  Adleyth<note><app><lem>Adleyth</lem> <rdg wit="A 1">Adleght A 1</rdg> <rdg wit="A 1a, B">Adleyt A 1a, B</rdg> <rdg wit="A 2b">Adleyta A 2b</rdg> <rdg wit="C 1b">Adleyth, korr. Adleyta C 1b</rdg></app></note>, mater Iudithe<note><app><lem>Iudithe</lem> <rdg wit="A 1, C 2a, 3">Iudite A 1, C 2a, 3</rdg></app></note><note>Sie heiratete um 1080 den polnischen Herzog Ladislaus Hermann (vgl. Balzer, General. Piast. S. 4. 101); in den Quellen heißt sie: regina Iudita, d. h. die böhmische Königstochter; sie starb im Jahre 1086. Ihren Tod scheint auch das Necrol. Bohem. S. 9 zum gleichen Tage zu verzeichnen.</note> et Ludmile, similiter et Bracizlai iunioris et Wratizlai, qui in<note><app><lem>in</lem> <rdg wit="A 2">fehlt A 2</rdg></app></note>  primo flore iuventutis occidit XIII. kal. Decembris<note>Den gleichen Todestag nent auch das Necrol. Bohem. S. 16. Novotný Č. D. I, 2, S. 117, N. 2 möchte es für wahrscheinlicher halten, daß Wratislaus 1061 vor der Mutter gestorben sei.</note>. Evoluto autem fere unius anni spacio post obitum ductricis Adleythe Wracizlaus dux accepit uxorem nomine Zuatavam<note><app><lem>Zuatavam</lem> <rdg wit="A 1a">Zuatuaiam A 1a</rdg> <rdg wit="A 2b, C 1, 2b">Swatau(w)am A 2b, immer C 1, 2b</rdg></app></note><note>Polnisch heißt sie Swietoslawa, s. Balzer a. a. O. S. 107; auch im Kalendar des Klosters Pegau erscheint sie unter dem Namen Zwatislawa.</note>, Kazimir Poloniorum ducis natam, Bolezlai vero et Wladizlai<note><app><lem>Wladizlai</lem> <rdg wit="A 2a *">ulad- A 2a *</rdg> <rdg wit="A 3b">wad- A 3b</rdg></app></note>  germanam, ex qua habuit quatuor liberos, bone indolis viros, Bolezlaum<note><app><lem>Bolezlaum</lem> <rdg wit="A 2a *">Bolezlav A 2a (Bolezlavum *)</rdg></app></note>, Borivoy, Wladizlaum<note><app><lem>Wladizlaum</lem> <rdg wit="A 2b, 3">Wlad. et A 2b, 3</rdg></app></note>, Zobezlaum<note><app><lem>Zobezlaum</lem> <rdg wit="A 3, C 3">so A 3, C 3</rdg> <rdg wit="A 1a">Zobesl- A 1a</rdg> <rdg wit="A 1a, C 2a">Zobzlauum A 1a und öfters C 2a</rdg></app></note><note>Außerdem noch eine Tochter Judith, Gemahlin Wigberts von Groitzsch, des Gründers von Klosetr Pegau.</note>, de quibus in suis locis, uti Deus dabit, satis copiose tractabitur.</p>
</div>
<div n="1.4.21">
<head>Capitulum vicesimum primum</head>
<p>Anno dominice incarnationis MLXIII.</p>
<p>................................................</p> <pb ed="2" n="41v"/> 
<p>Migrat<note><app><lem>Migrat</lem> <rdg wit="C 1">migravit C 1</rdg> <rdg wit="A 3">de hoc seculo brav. A 3</rdg></app></note>  ab hoc mundo, bravio fruiturque iocundo. Hic utramque fortunam prosperam ad adversam satis expertus est; nam aliquando a duce Bracizlao captus catenatus, carceri mancipatus, utrumque simul in occulto et in aperto martirium tulit<note>Diese Bestrafung steht wohl in Zusammenhang mit der oben Kap. 12 erwähnten Flucht Severs ins kaiserliche Lager; vgl. über ihn die Bemerkung in Othlohs Lib. visionum (SS. XI, 384), visio XIV gegen Ende.</note>. Hic fere omni tempore sui presulatus sine aliqua refragatione<note><app><lem>refragatione</lem> <rdg wit="A 3">so A 3</rdg> <rdg wit="A 1">reflagracione, korr. refral. A 1</rdg> <rdg wit="C 2a">reflagac-, korr. reflaglac- C 2a</rdg> <rdg wit="die übrigen">refraglatione die übrigen</rdg></app></note>  et sine omni contradictione Boemie et Moravie quasi unum et individuum episcopium<note><app><lem>episcopium</lem> <rdg wit="C 1a, 3">episcopatum C 1a auch sonst. 3</rdg></app></note> rexit et rexisset, si non post obitum Zpitigneu<note><app><lem>Zpitigneu</lem> <rdg wit="A 3">Spitignei A 3</rdg> <rdg wit="C 1b">Spignei C 1b</rdg></app></note>  nimia devictus efflagitatione Wratizlai ducis consensisset promoveri Iohannem<note>Die Urkunde, auf die sich Grandaur S. 113 N. 3 bezieht (1065, Juni 28), in der Johannes angeblich zum ersten Male als Bischof von Mähren erwähnt wird (Cod. dipl. Moraviae I (1836), 139 n. 161), ist eine moderne Fälschung. Für promoveri und ähnliche Ausdrücke vgl. auch M. Hein, Die Besetzungsform des Bistums Olmütz in der Zeit von 1063 bis 1207 (Jahresbericht der I. deutschen Staatsrealschule Brünn 1911/12, S. 3 ff.).</note> episcopum in Moravia, prius tamen multorum sub testimonio huiusmodi<note><app><lem>huiusmodi</lem> <rdg wit="A 2">fehlt A 2</rdg></app></note>  deliberato pheodo et allodio sive concambio, scilicet ut Pragensis presul XII villas, que sunt in omni Boemia potiores, pro illo episcopio eligat, insuper et centum marcas argenti annuatim de camera ducis accipiat; curtem autem, que est in Moravia ad Sekircostel<note><app><lem>Sekircostel</lem> <rdg wit="A 2b, 3, C 1a">Sekyr- A 2b, 3, C 1a</rdg> <rdg wit="A 1a, C 1b, 3">S-kostel A 1a, C 1b, 3</rdg> <rdg wit="A 2a">Sekir A 2a (costel – similiter fehlt)</rdg></app></note>, cum suis appendiciis ut antea sic et in posterum possideat, similiter et villam Sliunicam cum foro atque castrum ibidem situm in media aqua Zuartka<note><app><lem>Zuartka</lem> <rdg wit="B*">Zuratka B*</rdg> <rdg wit="A 2a">Zuartka, korr. Zuratka A 2a</rdg> <rdg wit="C 3">Zwarcka C 3</rdg> <rdg wit="A 2b, C 1a">Zwartka A 2b, C 1a</rdg> <rdg wit="C 2b">Suartka C 2b</rdg></app></note>  nomine, Podiuin<note><app><lem>Podiuin</lem> <rdg wit="C 1a, 2">Podiun C 1a, 2</rdg></app></note><note>Um diese Güter enstand ein langwieriger Streit, vgl. meine Gesch. Böhmens und Mährens 150, 154 ff. – Wie ehedem Palacky u. a., so nimmt auch Novotný Č. D. I, 2, 122 an, daß Cosmas das Besitzrecht an den genannten Gütern parteiisch und falsch darstellte und daß Sekirkostel, Sliunica und Podiwin nicht als Entschädigung für das Prager Bistum, sondern als Ausstattung, des neuen mährischen Bistums zu betrachten seien. Ich glaube aber nicht, daß diese Annahme aus den bezüglichen Urkunden (vgl. Cod. dipl. regni Bohemiae I, n. 72, 73, 138, 157) sich belegen lasse; vgl. wegen Sekirkostel auch Cosmas II, 27, und III, 83.</note> dictum a conditore suo Podiua, Iudeo sed postea catholico. Fertur autem, quod fuisset in Moravia ante tempora Severi quidam episcopus, ut reor, nomine Wracen<note><app><lem>Wracen</lem> <rdg wit="A 2a">Vracen A 2a</rdg> <rdg wit="C 1">Wraczen C 1</rdg></app></note><note>Über dessen Lebenszeit ist nichts bekannt. Daß er, wie Bachmann, Gesch. Böhmens I, 162, 249 annimmt, um 970 bestellt ward und erst zur Zeit des Prager Bischofs Severus (1030 – 1067) starb, ist nicht zu erweisen. Der letzteren Annahme widerspricht, wie auch Novotný Č. D. I, 2, 121 ausführt, Cosmas´ ausdrückliche Angabe ante tempora Severi. Die erstere stützt sich auf die uns überlieferte Nachricht, daß ein mährischer Bischof an der Mainzer Synode von 976 teilgenommen habe (vgl. Will, Regesten z. Gesch. d. Mainzer Erzbischöfe I, 119 n. 13), doch wird kein Name genannt; an Wracen hat schon Dobner, Annales IV, 245 gedacht. Vgl. meine Gesch. Böhmens und Mährens S. 150.</note>. De qua parrochia quantum conflictum cum predicto presule Iohanne successor Severi Iaromir habuerit, in loco suo declarabitur.</p>
</div>
<div n="1.4.22">
<head>Capitulum vicesimum secundum</head>
<p>Tunc Conradus et Otto audientes Pragensem episcopum migrasse ad Christum mittunt et revocant fratrem suum Iaromir de Polonia<note>S. oben Kap. 18.</note> et discingunt eum zona militari, et iterum recipit<note><app><lem>recipit</lem> <rdg wit="A 3, C 2">recepit A 3, C 2</rdg></app></note>  habitum et tonsuram clericalem. Interea dux Wratizlaus precavens sibi in futurum et<note><app><lem>et</lem> <rdg wit="C 3">fehlt C 3</rdg></app></note>  timens, ne germanus suus, cum presul factus foret, cum predictis fratribus contra se conspirarent<note><app><lem>conspirarent</lem> <rdg wit="B">conspirent B</rdg></app></note>, cepit tacitus secum tractare<note>Vgl. oben S. 73, N. 6.</note>, quoquo<note><app><lem>quoquo</lem> <rdg wit="C 3">quo C 3</rdg></app></note>  modo posset eum episcopio defraudare. Erat autem tunc temporis in curia ducis quidam Lanczo capellanus, de Saxonia nobili prosapia natus, vir personatus<note>Für personatus vgl. SS. XXIII, 36, Z. 7, 407, Z. 25 (Gloss.: Standesperson, XXV, 213, Z. 9, Hinschius, Kirchenrecht II, 110, N. 5 und K. Hegel, Lateinische Wörter und deutsche Begriffe, in: Neuses Archiv XVIII (1892), 219.</note> et admodum literatus ac prepositura Lutome<pb ed="2" n="42r"/>ricensis<note>Die Gründungsurkunde der Kollegiatkirche in Leitmeritz stammt von c. 1057; vgl. Cod. dipl. regni Bohemiae I, 53; Lanczo ist der erste bekante Propst.</note> ecclesie sublimatus, moribus et vita non contradicens honori pontificatus; et quia duci semper fidelis mansit, omnibus modis dux elaborabat<note><app><lem>elaborabat</lem> <rdg wit="A 2">elaborat A 2</rdg></app></note>, his<note><app><lem>his</lem> <rdg wit="A 1">so A 1</rdg> <rdg wit="A 2a">his, korr. is A 2a</rdg> <rdg wit="die übrigen">is die übrigen</rdg></app></note>  Pragensis presul ut sit. Interim Conradus et Otto veniunt de Moravia fratrem suum Iaromir secum offerentes<note><app><lem>offerentes</lem> <rdg wit="A 1a, 2b, C 1a*">aff- A 1a, 2b, C 1a*; vgl. S. 118, Z. 7</rdg></app></note>  et subnixe ducem<note><app><lem>ducem</lem> <rdg wit="A 1">due, korr. ducem A 1</rdg></app></note>  pro eo<note><app><lem>eo</lem> <rdg wit="A 2a">pro eo fehlt A 2a</rdg></app></note>  postulantes, quo sit memor germanitatis, memor paterne institucionis, memor sacramentorum, quibus pater suus obligarat fidem comitum, quod post Severi presulis obitum Iaromir sibi eligerent in episcopium. At ille, sicut erat in simulandis et dissimulandis rerum causis vir ingeniosus atque dolosus, ut vulpecula, que non<note><app><lem>non</lem> <rdg wit="C 3">nisi C 3 (am Rande: pro non nisi)</rdg></app></note>  illuc fugit<note><app><lem>fugit</lem> <rdg wit="A 1">fuigt, korr. fuigit A 1</rdg></app></note>, quo suam iactavit caudam<note>Vgl. J. Werner, Latein. Sprichtwörter des Mittlealters (1912), S. 67, nr. 73: Ore trahens predam replicet vulp. caud.</note>, ita dux aliud clausum retinens in pectore, aliud promit<note><app><lem>promit</lem> <rdg wit="A 2, C 3">promisit A 2, C 3</rdg></app></note>  suis fratribus ore: <quote>Non est</quote>, inquit, <quote>unius hominis tractare hoc negotium, quod<note>Durch Grandaurs Übersetzung wird verdunkelt, daß quod als Objekt und ratio als Subjekt aufzufassen ist; quod bezieht sich auf tract. neg.</note>  postulat communis ratio omnium. Sed quoniam nunc interim iam<note><app><lem>iam</lem> <rdg wit="A 3a, C 2b">fehlt A 3a, C 2b</rdg></app></note>  pars<note><app><lem>pars</lem> <rdg wit="A 1, B, C 1a, 2b">par A 1, B, C 1a, 2b</rdg> <rdg wit="A 2, C 1b">par, korr. pars A 2a, C 1b</rdg></app></note>  maior populi et procerum milicie processit in castra<note>Nach Lampert von Hersfeld herrschte damals zwischen Polen und Böhmen infestissima dissensio, die Heinrich IV. im Sept. 1071 auf einem Meißner Tag auszugleichen versuchte; vgl. G. Meyer v. Knonau, Jahrb. unter Kaiser Heinrich IV. und Heinrich V., Bd. II (1894), 85.</note>, nusquam melius, ut reor, hac tractabitur de causa quam istius<note><app><lem>istius</lem> <rdg wit="C 3">illius C 3</rdg></app></note>  terre ad custodie claustra; ibi omnes maiores natu huius gentis, ibi proceres et comites, ibi qui sunt in clero meliores aderunt, quorum<note>A. Breitenbach, Die Besetzung der Bistümer Prag und Olmütz in: Zeitschrift d. deutschen Vereines f. Geschichte Mährens u. Schlesiens VIII (1904), 15, Anm. 2, verweist auf die Möglichkeit, quorum entweder auf alle 4 Glieder: maiores natu, proceres, comites, in clero meliores, oder, was aber nach seinen sonstigen Ausführungen ausgeschlossen erscheint, bloß auf das letzte Glied zu beziehen.</note> in arbitrio stat episcopalis electio</quote>. Hoc ideo dux fecit, ut ibi inter suos milites septus armis, munitus presidiis posset contraire<note><app><lem>contraire</lem> <rdg wit="C 3">contravenire C 3</rdg></app></note> suorum voluntati fratrum et hunc, quem volebat, Lanczonem<note><app><lem>Lanczonem</lem> <rdg wit="A 1">Laczonem, korr. Lancz. A 1</rdg></app></note> sublimaret in episcopum. Sed frustratur<note><app><lem>frustratur</lem> <rdg wit="A 1">f-tor, korr. -tur A 1</rdg></app></note> sinistra intencio ducis, quia omnis potestas<note><bibl>Rom. 13, 1:</bibl> <q>non est enim p. nisi a D.</q></note>a Deo est et esse presul non potest, cui a Deo predestinatum aut<note><app><lem>aut</lem> <rdg wit="A 2a">et A 2a</rdg> <rdg wit="A 1a">vel A 1a</rdg></app></note> permissum<note><app><lem>permissum</lem> <rdg wit="A 1">prom- A 1</rdg></app></note> non est.</p>
</div>
<div n="1.4.23">
<head>Capitulum vicesimum tercium</head>
<p>Quid multa<note><app><lem>multa</lem> <rdg wit="A 3">plura A 3</rdg></app></note>? Ventum erat ad custodie portam, qua itur<note><app><lem>itur</lem> <rdg wit="A1">qat̃, korr. qua itur A1</rdg></app></note>  in Poloniam, et in loco, qui dicitur Dobenina<note><app><lem>Dobenina</lem> <rdg wit="A 3">debonina A 3</rdg> <rdg wit="C 3">dobeuina C 3</rdg> <rdg wit="A 2a">Bob- A 2a (Anfangsbuchstabe undeutlich)</rdg> <rdg wit="C 2a">dubenina C 2a</rdg> <rdg wit="C 2b">de Bohemia C 2b</rdg> <rdg wit="C 1b">Dobienina C 1b</rdg></app></note><note>Heute Wenzelsberg bei Nachod, vgl. W. Friedrich, a. a. O. S. 41, 91, N. 5.</note>, dux convocat populum et proceres in cetum et fratribus suis<note><app><lem>suis</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> a<note><app><lem>a</lem> <rdg wit="A 1, 2a">ad A 1, 2a</rdg></app></note>  dextris et a sinistris assistentibus<note><app><lem>assistentibus</lem> <rdg wit="A 2a">assidentibus, korr. assist. A 2a</rdg> <rdg wit="A 3">astantibus A 3</rdg></app></note><note><bibl>III. Reg. 22, 19:</bibl> <q>assistentem ei a d. et a s.</q></note>, clericis vero et comitibus per longum gyrum considentibus<note><app><lem>considentibus</lem> <rdg wit="C 1">consed- C 1</rdg> <rdg wit="A 1">consid-, korr. consed- A 1</rdg> <rdg wit="A 3">resid A 3</rdg></app></note> et post eos cunctis militibus astantibus vocat Lanczonem et stantem<note><app><lem>stantem</lem> <rdg wit="A 3">astantem A 3</rdg></app></note>  in medio laudat et commendat eum populo, sic ei clara voce dicens: <quote>Egregia tua fides mihi spectata cotidie exigit hoc et cogit me, ut faciam, quod facturus sum hodie, et ut per hoc discant posteri, quantum dominis suis debeant fideles fieri<note><app><lem>fieri</lem> <rdg wit="A 1">fiei, korr. fieri A 1</rdg></app></note>. Accipe en anulum et baculum, esto sponsus Pragensis ecclesie et pastor sanctarum ovium<note><bibl>Gen. 4, 2:</bibl> <q>fuit ... past. ov.</q></note>.</quote> Fit mur<pb ed="2" n="42v"/>mur<note><bibl>Num. 11, 1:</bibl> <q>ortum est m. populi.</q></note><note><bibl>Act. ap. 6, 1:</bibl> <q>factum est m.</q></note> in populis<note><app><lem>populis</lem> <rdg wit="A 2">populo A 2</rdg></app></note>, nec resonat vox congratulationis, sicut semper solet in tempore episcopalis electionis. Tunc Koyata<note><app><lem>Koyata</lem> <rdg wit="A 3a">Koiatha A 3a öfter</rdg> <rdg wit="A 3b">Koytha A 3b</rdg> <rdg wit="A 1">Coy- A 1</rdg></app></note>, filius Wsebor<note><app><lem>Wsebor</lem> <rdg wit="A 3a">Swebor A 3a immer</rdg> <rdg wit="C 2b">Wssebor C 2b öfter</rdg> <rdg wit="C 1b">Wsseborii C 1b immer</rdg></app></note>, palatinus comes, hoc nimis inpatienter ferens, sicut erat verax in sermone et simplex in verbo, stans a dextris Ottonis fratris ducis fortiter impingit latus eius<note><app><lem>eius</lem> <rdg wit="A 1">(imping)it lat´ ei´ auf Rasur A 1</rdg> <rdg wit="B">om. B</rdg> <rdg wit="C">vero C</rdg></app></note> dicens: <quote>Quid stas? An όνος λύρας<note><app><lem>λύρας</lem> <rdg wit="Dobrowsky">an όνος λύρας Dobrowsky</rdg> <rdg wit="A 1a">fehlt A 1a</rdg> <rdg wit="B">ANANOC AYPAC? B</rdg> <rdg wit="A 2a">Áná noć áyápác? A 2a</rdg> <rdg wit="A 2b">En onac aya pac A 2b</rdg> <rdg wit="C 2">ana noe ay pac(k) C 2</rdg> <rdg wit="die übrigen">ana noc ay(i)pac die übrigen</rdg></app></note><note>Boeth., Cons. phil. I, 4; vgl. J. Dobrowsky, Über eine unverständliche Stelle in der Chronik, des ersten böhmischen Geschichtsschreibers Cosmas (Monatschrift d. vaterl. Museums I. Jhg. Juni, S. 78, Prag 1827), όν. λ. αχούων´Diog. 7, 33 (Corp. paroem. ed. Leutsch et Schneidewin, Göttingen 1839, I, 291) und Wilamowitz, Sitzungsber. d. Berl. Akad. 1914, S. 234, Anm. 2; ferner Gualtherus Nieshmidt, Quatenus in scriptura Romani litteris graecis usi sint (Diss. Marburg 1913; Cosmas ist nicht berücksichtig) und die Anzeige von S. Brandt in der Berliner philolog. Wochenschrift, Jhg. 1914, Sp. 1079.</note>? Quare non adiuvas fratrem tuum? An<note><app><lem>An</lem> <rdg wit="A 1">anno (no getilgt) A 1</rdg></app></note> non vides, quia frater tuus, filius ducis, repudiatur et proselitus<note><app><lem>proselitus</lem> <rdg wit="A 1">proseli**t9 A 1</rdg> <rdg wit="A 2">proselita A 2</rdg> <rdg wit="C 2">prosel(l)it(t)ans C 2</rdg> <rdg wit="C 3">rep. a proselyta C 3</rdg></app></note> atque advena<note><bibl>Vgl. Tob. 1, 7:</bibl> <q>proselytis et advenis.</q></note>, qui in hanc terram sine femoralibus<note><app><lem>femoralibus</lem> <rdg wit="A 1">femoribus, korr. femoralibus A 1</rdg></app></note> venit, in solium sublimatur? Atque si<note><app><lem>si</lem> <rdg wit="A 2">fehlt A 2</rdg></app></note>  dux violat patris sui<note><app><lem>sui</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note>  sacramentum, absit a nobis<note><app><lem>nobis</lem> <rdg wit="C 3">vobis C 3</rdg></app></note>, ut manes<note><app><lem>manes</lem> <rdg wit="A 2b, C 1">inanes A 2b, C 1</rdg></app></note>  nostrorum parentum apud Deum pro hoc<note><app><lem>hoc</lem> <rdg wit="A 1">hac, korr. hoc A 1</rdg></app></note>  sacramento reddant rationem aut supplicium luant. Scimus enim et ad hoc nitimur, ut possumus, quod genitor vester Bracizlaus nos et patres nostros sub fidei sacramento constrinxit, quo<note><app><lem>quo</lem> <rdg wit="A 2a, C 1b, 2b">quod A 2a, C 1b, 2b</rdg></app></note>  post obitum Severi episcopi frater vester<note><app><lem>vester</lem> <rdg wit="A 2">fr. v. fehlt A 2</rdg></app></note>  Iaromir presul sit. Aut si tibi<note>Wie schon Grandaur bemerkt (S. 116, N. 2) sind diese Worte nicht mehr an den Herzog Otto, sondern an den Herzog Wratislaw gerichtet.</note> displicet frater tuus, cur sordet nostratum clerus non modicus, scientia eque preditus ut iste Teutonicus? O si tot habeas episcopatus, quot<note><app><lem>quot</lem> <rdg wit="A 1">quod, korr. quot A 1</rdg></app></note> cernis capellanos hac in terra progenitos episcopio dignos! An putas, quod alienigena<note><app><lem>alienigena</lem> <rdg wit="A 2a">aligeniena A 2a</rdg></app></note> plus nos diligat et melius huic<note><app><lem>huic</lem> <rdg wit="A 1">hui9 A 1</rdg></app></note> terre cupiat quam indigena? Humana quippe sic est natura, ut unusquisque, quacumque sit terrarum<note><app><lem>terrarum</lem> <rdg wit="A 1">iratum (?), korr. terrarum A 1</rdg></app></note>, plus suam quam alienam non solum diligat gentem, verum etiam si quiret, peregrina flumina in patriam verteret. Malumus ergo, malumus<note><app><lem>malumus</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> caninam<note><app><lem>caninam</lem> <rdg wit="C 2">can. cari caudam C 2</rdg> <rdg wit="C 3">can. cati caudam C 3</rdg> <rdg wit="A 3">can. merd. aut asininam caud. A 3</rdg> <rdg wit="A 2a">asininam (nam am Zeilenrande) A 2a</rdg></app></note> caudam aut asini merdam quam Lanczonem locarier<note><app><lem>locarier</lem> <rdg wit="A 1, B, C 1a, 3">so A 1, B, C 1a, 3</rdg> <rdg wit="C 2">locare C 2</rdg> <rdg wit="die übrigen">locari die übrigen</rdg></app></note> super sacram cathedram<note><app><lem>cathedram</lem> <rdg wit="A 2, C*">kath- A 2, C*</rdg></app></note>. Frater tuus, beate memorie Zpitigneu, aliquid sapuit, qui<note><app><lem>qui</lem> <rdg wit="A 2">quia A 2</rdg></app></note>  una die omnes Teutonicos hac de terra extrusit<note>S. oben Kap. 14.</note>. Vivit adhuc Romanus imperator Heinricus et vivat; quem tu<note><app><lem>tu</lem> <rdg wit="A 2b">fehlt A 2b</rdg> <rdg wit="C 3">tu (e übergeschrieben) C 3</rdg></app></note>  temetipsum<note><app><lem>temetipsum</lem> <rdg wit="B, C">metipsum B, C</rdg></app></note>  facis, cum eius potestatem usurpans das baculum et anulum<note><app><lem>anulum</lem> <rdg wit="A 3">et an. fehlt A 3</rdg></app></note>  episcopalem famelico cani; certe non inpune<note><app><lem>inpune</lem> <rdg wit="A 1">inpute, korr. inpune A 1</rdg></app></note>  tu et tuus episcopus feret, si Koyata<note><app><lem>Koyata</lem> <rdg wit="A 1">Coy- A 1</rdg></app></note>  filius Wsebor vivet.</quote></p>
</div>
<div n="1.4.24">
<head>Capitulum vicesimum quartum</head>
<p>Tunc Zmil<note><app><lem>Zmil</lem> <rdg wit="C 1b">Smil C 1b immer</rdg> <rdg wit="A 2b, C 2b">Smyl A 2b, C 2b immer</rdg></app></note>, filius Bozen<note><app><lem>Bozen</lem> <rdg wit="A 1">Boren A 1</rdg> <rdg wit="*">Bozeni *</rdg> <rdg wit="A 2a">fil. Bozeni Zmil A 2a</rdg></app></note>, qui fuit prefectus in urbe Satc<note><app><lem>Satc</lem> <rdg wit="A 1">Satc, Satec korr. von 2. Hd. auch sonst A 1</rdg> <rdg wit="A 1a">Sate A 1a</rdg> <rdg wit="C 1">Zacz C 1 öfter</rdg></app></note>, simul et Koyata<note><app><lem>Koyata</lem> <rdg wit="A 2a*">Coy- A 2a*</rdg></app></note>  accipientes per dextras Conradum<note><app><lem>Conradum</lem> <rdg wit="A 2a">Conrad A 2a</rdg></app></note>  et<note><app><lem>et</lem> <rdg wit="A 1, 1a, C 1b*">fehlt A 1, 1a, C 1b*</rdg></app></note>  Ottonem et Iaromir<note><app><lem>Iaromir</lem> <rdg wit="A 2a">Jaromirum A 2a</rdg></app></note>: <quote>Eamus</quote>, inquit, <quote>et videamus, utrum unius versucia et simulata equitas prevaleat an iusticia et mira equitas precellat trium fratrum, <pb ed="2" n="43r"/> quos par etas, una voluntas, eadem potestas sociat et maior militum copiositas iuvat</quote>. Fit per castra commotio non modica populi, <quote>Arma<note><app><lem>Arma</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note>, arma</quote> clamant singuli, omnibus est odio illa inconsulta episcopalis electio. Ideoque maior pars exercitus cessit ad illos tres dominos metatique sunt castra circa oppidum Opocen<note><app><lem>Opocen</lem> <rdg wit="A 2b, C 1, 2b">Op(p)ocz- A 2b, C 1, 2b</rdg> <rdg wit="C 3">opecen C 3</rdg></app></note>  et infra. Et quia iam altera pars militum precesserat in silvam, videns dux<note><app><lem>dux</lem> <rdg wit="A 3">dux Wratizlaus A 3</rdg></app></note>  quasi se destitutum nec satis fratrum ab impetu fore tutum fugit quam celerius potuit timens, ne ipsi preoccuparent Pragam aut<note><app><lem>aut</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg> <rdg wit="A 2">et A 2</rdg></app></note>  Wissegrad urbem. Mittit tamen de via ad fratres nuntium dicens: <quote>Non propter Koyate filii Wsebor magniloquam linguam<note><bibl>Ps. 11, 4:</bibl> <q>mag. ling.</q></note> aut Zmil filium Bozen, cuius est in ore mel<note><bibl>Apoc. 10, 9:</bibl> <q>in ore tuo erit dulce tamquam mel.</q></note>  et in corde fel<note>Vgl. oben S. 61, N. 3.</note>, quorum pravis atque dolosis consiliis, quod factum est, feceram – quos ego<note><bibl>Verg. Aen. I, 135:</bibl> <q>quos ego.</q></note>, si vixero, sed reprimam me – verum<note><app><lem>verum</lem> <rdg wit="A 3">sed reperiam ver. A 3</rdg> <rdg wit="A 2a">sed über der Zeile, me auf Rasur, verum am Rande A 2a</rdg></app></note> nunc magis paterne traditionis memor, sacramentorum eius, quod iusticia, quod fraterna dilectio poscit, faciam. Tantummodo sequimini me ad<note><app><lem>ad</lem> <rdg wit="A 2">in A 2</rdg></app></note>  urbem Pragam.</quote> Qui advenientes castra fixerunt in pratis iuxta villam Goztivar<note><app><lem>Goztivar</lem> <rdg wit="A 1, 1a, 3">so A 1, 1a, 3</rdg> <rdg wit="A 2b, C 1b, C 3">Hosty(i)warz A 2b, C 1b, und am Rande C 3</rdg> <rdg wit="die übrigen">Gostiuar die übrigen</rdg></app></note>  et mittunt ad ducem, si factis dicta comprobare velit, quos ille pacifice suscipiens fratrem suum Iaromir eligit<note><app><lem>eligit</lem> <rdg wit="A 3, C 1, 2">elegit A 3, C 1, 2</rdg></app></note>  in episcopum, Conradum vero et Ottonem datis et acceptis inter se scaramentis dimittit cum pace<note><bibl>Luc, 2, 29:</bibl> <q>dimittis servum tuum ... in pace.</q></note> in Moraviam. At vero Zmil<note><app><lem>Zmil</lem> <rdg wit="A 1">Kmyl, korr. Zmyl A 1</rdg></app></note> et Koyata<note><app><lem>Koyata</lem> <rdg wit="A 2a*">Coy- A 2a*</rdg></app></note>  quamvis inter principes concionati sint vera et iusta, tamen, nisi noctu elapsi delituissent fuga, sine omni audientia dux eos ut hostes rei<note><app><lem>rei</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note>  publice punisset. Facta<note><app><lem>Facta</lem> <rdg wit="A 2a">acta A 2a</rdg></app></note>  est autem electio hec<note><app><lem>hec</lem> <rdg wit="A 2, 3">hec el. A 2, 3</rdg></app></note>  anno dominice incarnationis MLXVIII. sole intrante vigesimam quintam<note><app><lem>quintam</lem> <rdg wit="A 2a">quartam A 2a</rdg></app></note>  partem Geminorum<note><app><lem>Geminorum</lem> <rdg wit="A 1">genitorum, korr. geminorum A 1</rdg> <rdg wit="A 2a">gemorum, korr. gemin. A 2a</rdg></app></note>.</p>
</div>
<div n="1.4.25">
<head>Capitulum vicesimum quintum</head>
<p>Nec mora, dux Wratizlaus mittit comites Severum, Alexium<note><app><lem>Alexium</lem> <rdg wit="C 1, 2b">Allex- C 1, 2b</rdg></app></note>, Marquardum Teutonicum cum fratre suo Iaromir iam electo ad imperatorem secundum Heinricum<note>König Heinrich IV., der als Kaiser, aber erst seit 1084, Heinrich III. hieß.</note>. Qui venientes in vigilia sancti Iohannis baptiste<note>Im Jahr 1086 ein Montag. Die nachfolgenden Daten stimmen nicht, da VI. kal. iul. (26. Juni) im Jahre 1068 nicht feria secunda, sondern quinta und VI. non. iul. (2. Juli) nicht die dominico sondern feria quarta war. Durch die schon von Dobner vorgeschlagene und auch von Köpke angenommene naheliegende Korrekur der Ziffer VI in II an beiden Stellen käme alles in Einklang, bis auf die Angabe tercia die; man müßte also noch weiter annehmen, daß arsprungliches VII in III bez. tercia verlessen oder verschrieben wirde. Pubitschka, Gesch. Böhmens III (1773), 392 hat fagegen darauf hingewiesen, daß für das J. 1066 alle Angaben stimmen, nur war Heinrich IV. in diesem Jahr nachwischlich am 29. Juni in Würzburg und nicht in Mainz, wie Cosmas meldet; vgl. Meyer v. Knonau, Jahrb. unter Kaiser Heinrich IV. u. V. I, 525. Über andere unwahrscheinliche Erklärungsversuche vgl. Novotný Č. D. I, 2, 132.</note> adeunt cesarem in urbe<note><app><lem>urbe</lem> <rdg wit="A 1">innurbe aus begonnenem ma(goncia) korr. A 1</rdg></app></note> Magoncia<note><app><lem>Magoncia</lem> <rdg wit="A 2, B, C 2b*">Magunt(c)ia sehr oft A 2, B, C 2b*</rdg> <rdg wit="A 3">Maguntina A 3</rdg> <rdg wit="C 1">Mago(u)ntina C 1</rdg></app></note> tractantem cum episcopis et principibus imperalia negotia et offerentes electum suum rogant ex parte ducis et tocius populi, quo sua auctoritate dignetur eorum electionem confirmare. Quorum petitioni cesar annuens tercia<note><app><lem>tercia</lem> <rdg wit="A 1a">tercia – virgam et fehlt A 1a</rdg></app></note> die, id est VI. kal. Iulii, feria<note><app><lem>feria</lem> <rdg wit="A 2a">feria – Iulii mit Verweisungzeichen am Rande nachgetragen A 2a</rdg></app></note> secunda, dat ei anulum et pastoralem virgam <pb ed="2" n="43v"/> et<note><app><lem>et</lem> <rdg wit="A 1a">tercia – virgam et fehlt A 1a</rdg></app></note> in proximo die dominico, VI. non. Iulii<note><app><lem>Iulii</lem> <rdg wit="A 2a">feria – Iulii mit Verweisungzeichen am Rande nachgetragen A 2a</rdg></app></note>, a presule Magontino<note>Siegfried 1, 1060 – 1084.</note> Iaromir, mutato nomine Gebehardus<note><app><lem>Gebehardus</lem> <rdg wit="A 1">Gebeheardus A 1</rdg> <rdg wit="A 1a, 2a*">Gebeardus sehr oft A 1a, 2a*</rdg> <rdg wit="C 1a, 2">Gebhard- C 1a imer, 2 öfter</rdg></app></note>, ordinatus est in episcopum. Eodem die transfretantes<note><app><lem>transferantes</lem> <rdg wit="A 1">transferantes, korr. –fretantes A 1</rdg></app></note> Renum, cum post prandium quidam suus miles Willehalmus<note><app><lem>Willehalamus</lem> <rdg wit="A 2b">Wylleh- A 2b auch sonst</rdg> <rdg wit="C 1b">Willehel- C 1b und sonst</rdg> <rdg wit="A 3">Wileh- A 3</rdg> <rdg wit="A 2a*">Willalm- A 2a* öfter</rdg> <rdg wit="C 2b">Wylhalm- C 2b</rdg> <rdg wit="A 1a, C 1a">Willehel- A 1a, C 1a immer</rdg></app></note> super ripam<note><app><lem>ripam</lem> <rdg wit="A 3">ripam fluminis A 3</rdg></app></note> sederet<note><app><lem>sederet</lem> <rdg wit="C 3">sedet C 3</rdg></app></note> demissis<note><app><lem>demissis</lem> <rdg wit="A 1a, 3, C 1a">dimiss- A 1a, 3, C 1a</rdg></app></note> pedibus in alveum, accessit recto clam novus episcopus et nesciens, quod ibi lateret profunda aqua, deiecit eum in Reni fluenta dicens: <quote>Denuo te baptizo, Willehalme<note><app><lem>Willehalme</lem> <rdg wit="A 1">Wileh- A 1</rdg> <rdg wit="A 3, C 3">Wilhelme A 3, C 3</rdg></app></note> </quote>. Qui diu submersus, tandem emersus caput rotando et undas captando dixit: <quote>Si sic baptizas, valde deliras, episcope.</quote> Hic nisi bene natare scisset, una die et sumpsisset episcopium et amisisset presul Gebehardus.</p>
</div>
<div n="1.4.26">
<head>Capitulum vicesimum sextum</head>
<p>Qui cum pervenisset Pragam, eo die, quo iuxta morem obsedit episcopalem cathedram, dat Marco capellano suo eiusdem ecclesie preposituram, qui<note><app><lem>qui</lem> <rdg wit="A 1a">quia A 1a, secundum – nam (Z. 6) fehlt</rdg></app></note> secundum hominis genituram nobili ortus erat attavorum prosapia ducens originem de gente Teutonica, pollens sapientia pre cunctis, quos tunc habuit terra Boemica<note><app><lem>Boemica</lem> <rdg wit="A 1">Boemia A 1</rdg></app></note>. Nam<note><app><lem>Nam</lem> <rdg wit="A 1a">secundum – nam (Z. 6) fehlt A 1a</rdg></app></note>  in omnibus liberalibus artibus valde fuit bonus scolasticus<note><app><lem>scolasticus</lem> <rdg wit="A 1">scolaricus, korr. scolasticus A 1</rdg> <rdg wit="A 1a">qui pot. – didasc. fehlt A 1a</rdg></app></note>, qui potuit dici et esse multorum magistrorum didascalus<note><app><lem>didacsalus</lem> <rdg wit="A 1a">qui pot. – didasc. fehlt A 1a</rdg></app></note>, in divina vero pagina interpres mirificus, in fide catholica et in lege<note><app><lem>lege</lem> <rdg wit="A 3">i. l. fehlt A 3</rdg></app></note> ecclesiastica doctor magnificus. Quicquid enim religionis, quicquid regularis<note><app><lem>regularis</lem> <rdg wit="A 3">singularis A 3</rdg></app></note>  institutionis, quicquid honoris hac est in ecclesia, hic sua erudivit et ordinavit prudentia. Prius enim erant inregulares et<note><app><lem>et</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note>  nomine tantum canonici, inculti, indocti<note><app><lem>indocti</lem> <rdg wit="A 3">et indocti A 3</rdg></app></note>  et in habitu laicali in choro servientes, velut acephali aut bestiales centauri<note><app><lem>centauri</lem> <rdg wit="A 3">ceu tauri A 3</rdg></app></note>  viventes. Quos vir prudens Marcus suis verbis et exemplis instruens et e multis meliores, quasi de prato excerpens flores, ope divina cooperante XXV fratres ordinavit, dans eis religionis habitum et secundum regulam<note>Gemeint sind hier wohl die Bestimmungen der Aachener Synode von 816 über die Vita communis der Kanoniker; vgl. A. Werminghoff, Die Beschlüsse des Aachener Concils im Jahre 816, im N. Archiv XXVII (1902), 623.</note> equalem cibi et potus mensuram<note><app><lem>mensuram</lem> <rdg wit="A 1a">mensuram – pauca (Z. 30) fehlt A 1a</rdg></app></note>. Sed cum sepe aut negligentia ministrorum aut occasione aliqua magistrorum<note>Novotný Č. D. I, 2, 136, Anm. 3 meint, daß Cosmas diesen Ausdruck nur wegen des Reimes anwende und damit doch nur die Kanoniker, vielleicht die ersten unter ihnen, gemeint seien; auch Grandaur S. 120 übersetzt <quote>Vorstände</quote>. Notwendig scheint es mir nicht, da mit magistri (praesentiarum) auch utergeordnete Beamte bezeichnet wurden; s. Hinschius, Kirchenrecht II, 109, Anm. 7.</note> intermitteretur fratrum prebenda et inde sepe fratres eum affligerent sua querimonia, volens<note><app><lem>volens</lem> <rdg wit="A 3">ipse vero in Deo volens A 3</rdg></app></note>  placere eis per omnia<note><bibl>Col. 1, 10:</bibl> <q>Deo per o. placentes.</q></note>, decimationis illorum quartam partem sibi asscribens, tres inter fratres dividit, ita ut unusquisque frater annuatim XXX modios tritici et totidem avene, insuper et IIII denarios <pb ed="2" n="44r"/> ad septimanam pro carne<note><app><lem>carne</lem> <rdg wit="A 1">carne dabatur A 1</rdg></app></note> sine intermissione haberet. De cuius Deo placitis actibus plura poterant dici relatu<note><app><lem>relatu</lem> <rdg wit="A 1">pel-, korr. rel- A 1</rdg></app></note> digna, sed melius est, ut de his sileam, quam videar e multis dixisse pauca<note><app><lem>pauca</lem> <rdg wit="A 1a">mensuram – pauca (Z. 30) fehlt A 1a</rdg></app></note><note><bibl>Verg. Aen. III, 377:</bibl> <q>pauca tibi e multis ... expediam dictis.</q></note>. Hic beate memorie prepositus<note><app><lem>prepositus</lem> <rdg wit="A 3">prep. Marcus A 3</rdg> <rdg wit="A 1a">b. mem. prep. fehlt A 1a</rdg></app></note> post XXX annos, quibus huius ecclesie rexit preposituram, iam in celesti regno beatam commissi talenti recepturus usuram<note><bibl>Vgl. Matth. 25, 27. 28:</bibl> <q>recepisem ... quod meum est cum usura. Tollite ... ab eo talentum ...</q></note> XVIII. kal. Decembris<note>Im Jahre 1098; der gleiche Todestag im necrol. Bohem. S. 16.</note> <seg rend="verse">Migrat<note><app><lem>Migrat</lem> <rdg wit="C 1a">migravit C 1a</rdg></app></note> ab his tenebris<note><bibl>I. Petr. 2, 9:</bibl> <q>de t. vos vocavit in admirabile lumen suum.</q></note> ad lucis<note><app><lem>lucis</lem> <rdg wit="A 2a">lucem a. p., korr. lucem amenaque perh. paradisi A 2a</rdg></app></note> amena perhennis.<note><app><lem>perhennis</lem> <rdg wit="A 1">A 1 am Rande von Hd. des XVII. Jh.: hic quedam desunt, nempe fundatio Vysegrad prepositure</rdg> <rdg wit="A 3">A 3 fügt am Rande von Hd. des XIV. Jh. hinzu: R. de Wr. qualiter construxerit Wissegrad ecclesiam. – Den Bericht über die Gründung der Kirche von Wischehrad, den Köpke nach den Hss. 4. 4a hier einfügt, s. im Anhang II.</rdg></app></note></seg> Sed<note><app><lem>Sed</lem> <rdg wit="A 1a">sed – dispendia fehlt A 1a</rdg></app></note> ecce, dum nostra<note><app><lem>nostra</lem> <rdg wit="A 3, C 3">so A 3, C 3</rdg> <rdg wit="die übrigen">de nostra die übrigen</rdg> <rdg wit="Freh.">diuersa Freh.</rdg></app></note> tractamus stipendia, longe digressi sumus ab incepto opere viarum per dispendia<note><app><lem>dispendia</lem> <rdg wit="A 1a">sed – dispendia fehlt A 1a</rdg></app></note>. Nunc autem<note><app><lem>autem</lem> <rdg wit="A 1">fehlt A 1</rdg></app></note>  ad ea, que supra promisimus<note><app><lem>promisimus</lem> <rdg wit="B">prompsimus B</rdg></app></note>, redeamus et, que causa tanti conflictus inter duos angelicos viros<note><app><lem>viros</lem> <rdg wit="A 1">vir. ang. A 1</rdg></app></note>  efferbuerit, videamus. O avaricia et ambicio seculi, pestis execrabilis et inimica humano generi, que etiam apetis tuis artibus sacerdotes Dei! Anno<note><app><lem>Anno</lem> <rdg wit="A 3, C 1a, 3">anno - MLXVIIII fehlt A 3, C 1a, 3</rdg></app></note>  dominice incarnationis MLXVIIII.
</p>
</div>
<div n="1.4.27">
<head>Capitulum vicesimum septimum</head>
<p>Anno dominice incarnationis MLXX. <note><app><lem>MLXX</lem> <rdg wit="A 3">indictione IIII, epact. VI, concurr. II, tercio kl. iulii pr. Geb. cons. eccl. in Zozoa in honore s. Crucis. In cuius ara continentur reliquie s. Crucis, de vestimento s. Marie, s. Petri apost., s. Stephani prothomartyris sanctique Georgii mart. (suam – Sric. fehlt; von den Jahreskennzeichen stimmt zu 1070 nur die Epakte). Adscrib. A 3</rdg></app></note>  VI. id. Iunii presul Gebehardus consecravit ecclesiam suam in nova curte, que dicitur Sricinawez<note><app><lem>Sricinawez</lem> <rdg wit="A 1">Sric-, korr. Scirc- A 1</rdg> <rdg wit="A 2a">Zricinaues *, korr. Sric- A 2a</rdg> <rdg wit="A 2b">Srczynawes A 2b</rdg> <rdg wit="B">Srcinauez B</rdg> <rdg wit="C 1">Serczinauecz C 1</rdg> <rdg wit="C 2, 3">Sercinawez (-css) C 2, 3</rdg> <rdg wit="A 1a">VI. id. – Sric. fehlt A 1a</rdg></app></note>.</p>
<p>Anno dominice incarnationis MLXXI.</p>
<p>Anno dominice incarnationis MLXXII.</p>
<p>Anno dominice incarnationis MLXXIII. Postquam presul Gebehardus<note><app><lem>Gebehardus</lem> <rdg wit="A 1">Gebardus A 1</rdg></app></note> vidit, quod labor suus cessit in cassum<note><bibl>Vgl. Levit. 26, 20:</bibl> <q>consumetur in c. lab. vester.</q></note>, quia nec precibus<note><app><lem>precibus</lem> <rdg wit="A 3">nec - prec. fehlt A 3</rdg></app></note> nec muneribus ne per amicos flectere quivit fratrem suum Wratizlaum<note>Zu dieser Streitsache zwischen Bischof Gebhard und Herzog Wratislaw wegen des Olmützer Bistums bildet eine wichtige Ergänzung die Korrespondenz beider mit Rom, beginnend mit einem Schreiben Alexanders II. an Wratislaw v. J. 1073. Die Briefe sing neuerdings abgedruckt und mit reichlichen Literaturangaben versehen im Cod. dipl. regni Bohemiae I, p. 62, nr. 60 ff. Vgl. dazu meine Gesch. Böhmens und Mährens S. 154 ff., Novotný Č. D. I, 2, 139 ff.</note>, ut suum reciperet concambium<note><app><lem>concambium</lem> <rdg wit="A 1">cambium A 1</rdg></app></note> et Iohannem eliminaret episcopum atque iterum utrumque coadunaret episcopium, vertit se ut Prometheus<note><app><lem>Prometheus</lem> <rdg wit="C 3">Proteus am Rande C 3</rdg></app></note> in alterius techne formam. <quote>Quoniam<note><app><lem>Quoniam</lem> <rdg wit="C 3">quando C 3</rdg></app></note> quidem</quote>, inquit, <quote>iam per IIII annos aut plus<note><app><lem>plus</lem> <rdg wit="A 1">pluris, korr. plus A 1</rdg></app></note> supplicando nequeo efficere quod volo, faciam quod queo et teste Deo aut urumque coadunabo aut utroque carebo episcopio</quote>. Nec mora, disponit ire in curtem suam, que est ad Zekircostel<note><app><lem>Zekircostel</lem> <rdg wit="A 2a, C 2a">so A 2a, C 2a</rdg> <rdg wit="C 2b">Sebir- C 2b</rdg> <rdg wit="A 1">Zekircastel A 1</rdg> <rdg wit="C 1, 3">Zeky(i)rk- C 1, 3</rdg> <rdg wit="A 3">Sekircoztel A 3</rdg> <rdg wit="A 1a, 2b, B">Seki(y)rc- A 1a, 2b, B</rdg></app></note> in Moravia, et deflectens iter iam iamque palam nociturus et quasi fratrem suum<note>Herzog Otto von Olmütz.</note> visitaturus, adit<note><app><lem>adit</lem> <rdg wit="C 1b, 2b*">adiit C 1b, 2b*</rdg> <rdg wit="A 1">adit, korr. adiit A 1</rdg></app></note> Iohannem presulem<note><app><lem>presulem</lem> <rdg wit="A 2">episcopum A 2</rdg></app></note> Olomuc<note><app><lem>Olomuc</lem> <rdg wit="A 1">Olomucz A 1</rdg> <rdg wit="A 3a">Olomuz A 3a</rdg></app></note>  in urbe. Quem ille suscipiens grata vice hospitis: <quote>O si,</quote> inquit, <quote>scissem tuum advnetum, parassem tibi episcopale pulmentum</quote>. Ille vero velut leena, quam exagitat fames<note><app><lem>fames</lem> <rdg wit="A 1">famas, korr. fames A 1</rdg></app></note>, iam dudum scintillans torvis torvis oculis<note><bibl>Ov. Met. XIII, 542:</bibl> <q>torvos ... vultus .... ut furit ... leaena.</q></note> in eum respondit: <quote>Aliud tempus est, dum sumitur esca, nunc aliud negocii agitur. Sed eamus</quote>, inquit, <quote>opus est, secretum<note><app><lem>secretum</lem> <rdg wit="A 2a">secr. loc. ineamus A 2a</rdg> <rdg wit="A 2b">secr. colloquium ineam. A 2b</rdg></app></note> colloquii ineamus locum</quote>. Tunc presul<note><app><lem>presul</lem> <rdg wit="A 3">presul Iohannes A 3</rdg></app></note>  nescius futurorum ducit eum in cubile suum; non<note><app><lem>non</lem> <rdg wit="A 1">nā A 1</rdg></app></note>  aliter videres, ac si mitis agnus rabidum<note><app><lem>rabidum</lem> <rdg wit="A 2, 3b">rapidum A 2, 3b</rdg></app></note>  lupum duceret in stabulum sponte <pb ed="2" n="44v"/> semetipsum<note><app><lem>semetipsum</lem> <rdg wit="C 3">semet C 3</rdg></app></note>  offerens<note><bibl>Hebr. 9, 25:</bibl> <q>offerat semet ipsum.</q></note> ad mactandum. Ubi ante lectum ut vidit Iaromir formaticam semesam et serpilli particulam et cepe super scutellam ac tostam panis buccellam<note><bibl>Vgl. Gen. 18, 5:</bibl> <q>b. panis.</q></note>, que forte superaverant<note><app><lem>superaverant</lem> <rdg wit="C 3">superfuerant C 3</rdg></app></note> presuli post hesternam genticulam<note><app><lem>genticulam</lem> <rdg wit="A 3">refectiunculam A 3</rdg> <rdg wit="C 3">ientaculum C 3</rdg></app></note>, tamquam magna et cruce digna inventa sit culpa, nimis indignans<note><app><lem>indignans</lem> <rdg wit="A 1">indignas A 1</rdg></app></note>  ait: <quote>Cur vivis parce? Aut cui parcis, o miser et mendice? Me<note><app><lem>Me</lem> <rdg wit="A 3">te A 3</rdg></app></note>  hercle, non decet episcopum vivere parce.</quote> Quid tum<note><app><lem>tum</lem> <rdg wit="A 1">tuū A 1</rdg></app></note>? Oblitus sacri ordinis, oblitus fraternitatis, immemor humanitatis, ceu leopardus lepusculum aut leo agniculum rapit, ita ille furibundus hospes ambabus manibus per capillos fratrem suum episcopellum<note><app><lem>episcopellum</lem> <rdg wit="A 3">epellū iohem a. s. eum ut A 3</rdg></app></note>  alte sustulit et ut manipulum proiecit in pavimentum. Repente, qui ad hoc facinus parati erant, alius super collum sedit, alius super pedes, tercius dum flagellat episcopum, subridens aiebat: <quote>Disce pati, puer centum annorum<note><bibl>Isai. 65, 20:</bibl> <q>puer c. a.</q></note>, invasor alienarum ovium</quote>. Humilis<note><app><lem>Humilis</lem> <rdg wit="A 2a">humiliatˇ (die Abkürzung von 2. Hd. hinzugefügt) A 2a</rdg></app></note> at monachus dum vapulat, sicuti in claustro solitus erat, <quote>Miserere<note><app><lem>Miserere</lem> <rdg wit="A 1">miserere – erat am Rande von einer Hd. d. 17. Jh. nachgetragen A 1</rdg></app></note>  mei, Deus</quote>, cantat<note>Von der unwürdigen Behandlung, die Bischof Johannes durch Gebhard erfahren hatte, sprechen auch die beiden Schreiben Gregors VII. an Erzb. Siegfried von Mainz (1074; März 18) und an Wratislaw (1074, April 16); in letzterem heißt es allerdings, daß Gebhard die Anklagen bestreite. Vgl. Cod. dipl. regni Bohemiae a. a. O.; auch E. Caspar, Das Register Gregors VII (1920), 87. 111 (Epistolae selectae in usum schol. ex MOn. Germ. Tom. II, Fasc. 1).</note>. Talia cernenti magnus erat risus plaususque maligno, qui nulli risit nisi quem male agere vidit; et veluti si<note><app><lem>si</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note>  quando miles acer noctu hostium castra irrumpit audacter et eos invadit dormientes hostiliter ac, ne capiatur ab eis, aufugit celeriter, ita presul Iaromir fratre<note><app><lem>fratre</lem> <rdg wit="A 3">fratre suo Iohanne A 3</rdg></app></note><note>Gemeint ist der Amtsbruder Bischof Johann von Olmütz.</note>  dedecorato<note><app><lem>dedecorato</lem> <rdg wit="A 2a">decollato (übergeschrieben capillato) A 2a</rdg></app></note>  et felle sue inprobitatis dulcorato, relicta civitate<note><app><lem>civitate</lem> <rdg wit="A 3">civ. Olomuz(o) A 3</rdg></app></note>  it in curtem suam<note><app><lem>suam</lem> <rdg wit="A 3">suam ad sua (so) A 3</rdg></app></note>, ad quam olim condixerat<note><app><lem>condixerat</lem> <rdg wit="C 1b">condixerat – Matris ecclesie (S. 125 Z. 26) fehlt C 1b</rdg></app></note> ire.</p>
</div>
<div n="1.4.28">
<head>Capitulum vicesimum octavum</head>
<p>Hec fuit<note><app><lem>fuit</lem> <rdg wit="A 1">st A 1</rdg></app></note>  prima causa et<note><app><lem>et</lem> <rdg wit="A 2">fehlt A 2</rdg> <rdg wit="A 2b">fomitis A 2b</rdg> <rdg wit="A 2a">fomis, korr. fomes A 2a</rdg></app></note>  fomes atque inicium tocius discordie, que post<note><app><lem>post</lem> <rdg wit="A 2a">pius inter eos ac si inter col. A 2a</rdg></app></note>  inter duas columnas ecclesie<note>Vgl. Thes. ling. lat. III, 1741, Z. 77 ff.</note> orta est huius ex occasione calumpnie. Nam presul Iohannes tanta suscepta iniuria mox dirigit nuncium suum sollicitans ducem Wratizlaum tali querimonia: <quote>Si contumeliam mihi a fratre tuo Gebehardo inhumanitus illatam<note><app><lem>illatam</lem> <rdg wit="A 2a">n über der Zeile A 2a</rdg></app></note>  equo animo spectas, fac periculum<note><app><lem>periculum</lem> <rdg wit="A 2b">am Rande nachgtragen A 2b</rdg> <rdg wit="A 2a">getilgt A 2a</rdg> <rdg wit="A 1a">peric., korr. piaculum A 1a</rdg></app></note>, ut omnes sciant non meam hanc esse<note><app><lem>esse</lem> <rdg wit="A 2">esse causam A 2</rdg></app></note>, sed tuam iniuriam. Quid enim ego deliqui aut quid merui, qui nil nisi quod placuit tibi<note><app><lem>tibi</lem> <rdg wit="A 1">sibi A 1</rdg></app></note>  feci? Ecce ego licet indignus, tamen dictus per tuam gratiam episcopus, flagellis cesus preconis usque ad fastidium mallem numquam attigisse pontificale fastigium. Certe aut me meo abbati redde, quamvis tarde, aut mecum equanimiter hanc contume<pb ed="2" n="45r"/>liam comportando divide<note><app><lem>divide</lem> <rdg wit="A 1a">comportandiuine, korr. comportando divide A 1a</rdg></app></note>  et me aut nuncium meum ad apostolicam sedem dirige.</quote> His auditis dux Wratizlaus zelo accenditur magno nec se continet a lacrimis in discrimine rerum tanto. Mox mittitur militum legio pro Iohanne<note><app><lem>Iohanne</lem> <rdg wit="A 1">Iohıe, korr. Iohanne A 1</rdg></app></note>  episcopo, ut sine vite sue dispendio posset adesse ducis in colloquio. Timuit enim dux<note><app><lem>dux</lem> <rdg wit="A 3">dux Wratizlaus A 3</rdg></app></note>, ne frater suus Iaromir per insidias tolleret eum de medio<note><bibl>I. Cor. 5, 2:</bibl> <q>tollatur de med.</q></note>. Fuit autem in capella Iohannis episcopi clericus nomine Hagno<note><app><lem>Hagno</lem> <rdg wit="A 1">Hagna A 1</rdg> <rdg wit="B">Ahna B</rdg></app></note>, vir Teutonicus, philosophie domesticus, Tulliane eloquentie alumnus. Hunc dux seorsum vocat et multis promissis obligat atque multa<note><app><lem>multa</lem> <rdg wit="A 3">multa – Geb. fehlt A 3</rdg></app></note> sibi super fratre suo Gebehardo<note><app><lem>Gebehardo</lem> <rdg wit="A 1">Gebehado, korr. Gebehardo A 1</rdg></app></note>, multa super illata iniuria Iohanni episcopo, multa super statu ecclesiastico<note><app><lem>ecclesiastico</lem> <rdg wit="A 2">ecclesie A 2</rdg></app></note> scriptis pariter<note><app><lem>pariter</lem> <rdg wit="A 1">part A 1</rdg></app></note> et dictis, ut ea referat apostolico, commendat. Qui cum iter ageret, transiens per Ratisponam<note><app><lem>Ratisponam</lem> <rdg wit="A 2a*">Radisp-, korr. Ratisb. A 2a*</rdg></app></note> sinistro omine<note><app><lem>omine</lem> <rdg wit="A 1">homine A 1</rdg> <rdg wit="A 2a">hom-, korr. om- A 2a</rdg></app></note> hospitatus est apud quendam civem nomine Komboldum<note><app><lem>Komboldum</lem> <rdg wit="A 1">KomboltumA 1</rdg> <rdg wit="A 2a*">Kompoldum A 2a*</rdg> <rdg wit="C 3">Romboldum (?) C 3</rdg></app></note>, qui fuit miles Gebehardi<note><app><lem>Gebehardi</lem> <rdg wit="A 2a">Gebheardi A 2a</rdg> <rdg wit="*">Gebeardi *</rdg> <rdg wit="B">Jaromir B sehr oft</rdg> <rdg wit="C 2b">Gebherdi C 2b</rdg></app></note> episcopi habens annuatim ab eo beneficium<note><app><lem>beneficium</lem> <rdg wit="C 3">fehlt C 3</rdg></app></note> XXX marcas argenti. Hic post cenam inter pocula<note><bibl>Verg. Georg. II, 383:</bibl> <q>int. pocula laeti.</q></note>, ut solet hospes ab hospite, inquirens, quis aut unde esset vel que causa sit vie, callida ab eo mente investigat et, ut cognovit, quod adversus presulem Gebehardum<note><app><lem>Gebehardum</lem> <rdg wit="A 1">Gebhardum A 1</rdg> <rdg wit="A 2a">Geb A 2a</rdg></app></note> ageret legationem, non tulit hanc<note><app><lem>hanc</lem> <rdg wit="A 1">ha*nc A 1</rdg></app></note>  deferri<note><app><lem>deferri</lem> <rdg wit="A 2a, C 3">diferri A 2a, C 3</rdg></app></note>  contra dominum suum delationem<note><app><lem>delationem</lem> <rdg wit="C 3">deliberationem C 3</rdg></app></note>  et mittit post illum altera die<note><app><lem>die</lem> <rdg wit="A 2a">via A 2a</rdg></app></note>  latrunculos<note><bibl>Vgl. IV. Reg. 24, 2:</bibl> <q>immisitque ei Dominus l.</q></note>, ut<note><app><lem>ut</lem> <rdg wit="A 1">et, korr. ut A 1</rdg></app></note> aliqua molestia impedirent vie eius intentionem. Qui comprehendentes eum in via spoliant censu, detruncant naso<note><app><lem>naso</lem> <rdg wit="A 1">nasu, korr. naso A 1</rdg></app></note> et, nisi revertatur, adactis iugulo gladiis mortem minantur. <seg rend="verse">Qui timens quamvis turpem amittere vitam</seg> reversus est ad presulem suum<note><app><lem>suum</lem> <rdg wit="A 3">tuum Iohannem A 3</rdg></app></note> in Moraviam.</p>
</div>
<div n="1.4.29">
<head>Capitulum vicesimum nonum</head>
<p>Mox ex magna maior crevit indignatio ducis<note><app><lem>ducis</lem> <rdg wit="A 3">ducis Wratizlai A 3</rdg></app></note>, et iterum decernitur Romam legatio, sed cauciori consilio et tuciori<note><app><lem>tuciori</lem> <rdg wit="A 3">tutioris A 3</rdg></app></note> vie subsidio. Erat enim ducis in capella quidam Petrus presbiter, patre genitus Podiwa<note><app><lem>Podiwa</lem> <rdg wit="A 1a, 3, B, C 1">Podiua A 1a, 3, B, C 1</rdg></app></note>, pollens sancti Georgii<note><app><lem>Georgii</lem> <rdg wit="A 3">Georgii martyris A 3</rdg></app></note> prepositura et<note><app><lem>et</lem> <rdg wit="A 3">et cellens scientia litterarum A 3</rdg></app></note> ceteros precellens scientie literatura atque utramque linguam sciens eque Teutonicam simul et Romanam. Hunc dux cum comite nomine Preda<note><app><lem>Preda</lem> <rdg wit="A 2">Podiva (-ywa) A 2</rdg></app></note>, filio Bys<note><app><lem>Bys</lem> <rdg wit="B">Buz B</rdg> <rdg wit="C 2b">Rys C 2b</rdg> <rdg wit="A 1a">fil. B. fehlt A 1a</rdg></app></note>, non sine grandi pecunia Romam dirigit et novissimas a fratre suo sibi<note><app><lem>sibi</lem> <rdg wit="B, C">fehlt B, C</rdg></app></note> et episcopo Iohanni illatas iniurias literali compendio inclusas insinuans eis<note><app><lem>eis</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note>, quo eas ad apostolici aures deferant. Qui ut tucius iter agere possent, committit eos Romani<note><app><lem>Romani</lem> <rdg wit="A 3a">Romano A 3a</rdg></app></note> impera<pb ed="2" n="45v"/>toris palatino comiti nomine Rapothe<note><app><lem>Rapothe</lem> <rdg wit="A 2a*, B, C 1a">Rapote A 2a* und immer B, C 1a</rdg></app></note><note>Nicht Pfalzgraf, sondern Graf von Cham, s. Riezler, Gesch. Bayerns I, 536, N. 2; 559, N. 3.</note> rogans eum nimio supplicatu, quo sui legati irent Romam et redirent sub eius conductu. Nam tante potestatis hic comes erat, quod<note><app><lem>quod</lem> <rdg wit="A 1">q A 1</rdg></app></note> usque Romam per continua loca proprias villas seu predia et per castella milites sibi devotos habebat; qui etiam ex parte ducis predicti CL marcas argenti annuatim pro beneficio accipiebat. Cuius per conductum cum venissent Romam legati, offerunt apostolico literas ducentis marcis delibutas. Que cum a notario coram omnibus recitate essent<note><app><lem>essent</lem> <rdg wit="A 1">erant A 1</rdg></app></note>, interrogat Romanus pontifex eos, si verbis probant, quod litere sonant. Aiunt legati valde inconveniens fore<note><app><lem>fore</lem> <rdg wit="C 3">foret C 3</rdg> <rdg wit="A 1">foret, korr. fore A 1</rdg></app></note>, aliud literis, aliud ut promamus ore. Tunc is<note><app><lem>is</lem> <rdg wit="A 1">his A 1</rdg></app></note>, qui post papam secundus erat<note><app><lem>erat</lem> <rdg wit="C 3">erat in C 3</rdg></app></note> sessione, consulens omnes qui aderant<note><app><lem>aderant</lem> <rdg wit="A 3">erant A 3</rdg></app></note> in concione, iudicat tale scandalum ab ecclesia extirpandum apostolica iussione. Mox dirigitur in Boemiam Růdolfus<note><app><lem>Růdolfus</lem> <rdg wit="A 1 *">so A 1 (Ruod. *)</rdg> <rdg wit="B, C 3">Rodolf(ph)us B, C 3</rdg> <rdg wit="A 3b">Rudulfus A 3b</rdg> <rdg wit="C 2b">Ludolfus C 2b</rdg> <rdg wit="A 3a, die übrigen">Rodolfus die übrigen (Rudolfus A 2a)</rdg></app></note> apocrisarius<note><app><lem>apocrisarius</lem> <rdg wit="A 3">apocrisiar- A 3</rdg></app></note><note>Nach H. K. Luxardo, Das päpstliche Vordecretalen-Gesandtschaftsrecht (Innsbruck 1878), 5, 56 sind die apocrisarii ein der griechisch-orientalischen Kirchenverfassung eigentümliches Institut von <quote>besonderen Bevollmächligten</quote> (lat. presonales) am orientalischen Kaiserhofe, das auch von der lateinischen Kirche übernommen wurde; die Stelle bei Cosmas wird nicht erwähnt.</note> et consiliarius Gregorii pape<note>In den päpstlichen Briefen werden wiederholt Gesandte erwähnt; mit Namen aber in den zwei Schreiben Gregors VII. von 1073, Juli 8, 1074, jan. 31, Regist. Gregorii ed. Caspar S. 27, nur ein Bernard und ein Gregor, die, wie es scheint, gemeinschaftlich abgingen. G. Friedrich im. Cod. dipl. regni Bohemiae I, 63, N. 2 nimmt unter Hinweis auf K. Krofta (Kurie a církevní správa zemí českých v době předhusitské [Die Kurie und die kirchliche Verwaltung der bömischen Länder in vorhussitischer Zeit] in Český časopis hist. X (1904), 19) an, daß es überhaupt nur eine Gesandtschaft nach Böhmen in dieser Angelegenheit gegeben habe und Cosmas irrtümlich aus Bernard und Gregor einen Rudolf gemacht habe. Dann müßte (oben Z. 21) Cosmas Papst Gregor VII. mit Alexander II. verwechselt haben. Novotný Č. D. I, 2, 152, N. 2 schließt sich dieser Meinung an, nur möchte er die Nennung Rudolfs bei Cosmas doch irgendwie zu erklären versuchen. Im Hinblick auf die Stelle im Brief Gregors VII. an den Mainzer Erzbischof vom 10. Mätz 1074, da§ er die Sache sepe per epistolas, aliquotiens etiam per legatos habe schlichten wollen, bleibe ich bei der älteren Ansicht, daß der apocrisarius Rudolfus bei Cosmas zu unterscheiden sei von den legati Bernardus und Gregorius; vgl. auch meine Gesch. Böhmens und Mährens S. 155 ff. und Caspar S. 27, N. 4.</note>, quod<note><app><lem>quod</lem> <rdg wit="Weinb.">quo Weinb.</rdg></app></note>, si ita res se habeat, uti summo pontifici relata fuerat, vice ipsius errata corrigat, inobedientes arguat, infideles increpat<note><app><lem>increpat</lem> <rdg wit="A 1">so A 1 (des Reimes wegen, s. die Einl.)</rdg> <rdg wit="die übrigen *">increpet die übrigen *</rdg></app></note>, negligentes anathemate feriat; et si qua sint que modum excedant correctionis, ea<note><app><lem>ea</lem> <rdg wit="B, C">ita B, C</rdg></app></note>  differat et compellat ad maiorem audientiam apostolice sedis.</p>
</div>
<div n="1.4.30">
<head>Capitulum tricesimum</head>
<p>Quo cum pervenisset missus apostolici, invenit ducem Wratizlaum in urbe Praga, cui offerens apostolicam benedictionem et universalis patris adoptivam filiationem<note>Herzog Wratislaw hatte von Papst Alexander I., ebenso wie schon früher sein Bruder Spitignew (s. oben S. 107, Z. 31), das Recht erhalten, die bischöflichen Kleider zu tragen; vgl. das Schreiben Papst Gregors VII. an Wratislaw von 17. Dez. 1073; Novotný I, 2, 124, N. 2.</note> tanta auctoritate usus est et potestate, ac si idem<note><app><lem>idem</lem> <rdg wit="C 3">eidem C 3</rdg></app></note>  summus pontifex ipse presens fuisset. Denique iussit ducem, ut<note><app><lem>ut</lem> <rdg wit="A 3a">fehlt A 3a</rdg> <rdg wit="A 3b">getilgt A 3b</rdg></app></note>  omnes principes terre simul et abbates ac prepositos ecclesiarum<note><app><lem>ecclesiarum</lem> <rdg wit="A 3">eccl. dei A 3</rdg></app></note>  nec non et Iohannem episcopum Moraviensem ad synodum convocaret<note><app><lem>convocaret</lem> <rdg wit="A 3">convocaret, korr. -re A 3</rdg></app></note>  sacram. Ad quam presul Gebehardus<note><app><lem>Gebehardus</lem> <rdg wit="A 1">Gebh- A 1</rdg></app></note>  semel et bis ex nomine vocatus rennuit venire et ad ultimum tale fertur dedisse<note><app><lem>dedisse</lem> <rdg wit="A 2a">dixisse A 2a</rdg></app></note>  responsum: <quote>Iuxta canonum scita, salva pontificali dignitate et iusticia, ad tua non venio placita, nisi ubi affuerit meus magister Magontinus metropolita<note><app><lem>metropolita</lem> <rdg wit="A 1">metropolia, korr – ita A 1</rdg></app></note><note>Über die Stellung des Erzbischofs Siegfried zur ganzen Streitfrage gibt Aufschluß sein Schreiben an Papst Gregor VII. und dessen Antwort vom 18. März 1074, Cod. dipl. regni Bohemiae I, 65, nr. 63; vgl. meine Gesch. Böhmens und Mährens S. 157, N. 1, Novotný Č. D. I, 2, 158, N. 2; Caspar S. 87 mit N. 2.</note>  et aliorum coepiscoporum presens frequentia</quote>. Sciebat enim, quod ibi indiceret in laqueum et in retributiones<note><app><lem>retributiones</lem> <rdg wit="A 3">retr-nem A 3</rdg></app></note>  et in scandalum<note><bibl>Ps. 68, 23:</bibl> <q>in laq. – et scand.</q></note><note><bibl>Vgl. Jes. Sir. 9, 3:</bibl> <q>ne ... iudicat in laqueos.</q></note><note><bibl>I. Tim. 3, 7:</bibl> <q>ut non in opprobrium incidat et in laqueum diaboli.</q></note>. Videns autem Romanus missus se esse despectum et dehonestatum ira <pb ed="2" n="46r"/> dignitate privat episcopali. Quod audientes<note><app><lem>audientes</lem> <rdg wit="A 1">audiens, korr. -entes A 1</rdg></app></note> non solum canonici verum etiam per capellas clerici omnes sciderunt sua oraria et denudaverunt ut in parasceue altaria. Matris ecclesie<note><app><lem>ecclesie</lem> <rdg wit="A 3">sancte eccl. A 3</rdg></app></note> sulcatur frons ruga<note><bibl>Ov. Met. III, 276:</bibl> <q>sulcavitque cutem rugis.</q></note>non modica, quia<note><app><lem>quia</lem> <rdg wit="A 3a">et A 3a</rdg> <rdg wit="A 2, 3b, 2b">quod A 2, 3b (quia am Rande 2b)</rdg></app></note> silent sacerdotalia officia et, nisi pastori suo restituatur pristinus<note><app><lem>pristinus</lem> <rdg wit="A 2">fehlt A 2</rdg></app></note>  honor et gradus, totus clerus mavult in perpetuum suos amittere gradus. Videns autem cardinalis magis tumultum in populo fieri necessitate compulsus<note><bibl>Dan. 14, 29:</bibl> <q>nec. c. tradidit.</q></note> reddidit<note><app><lem>reddidit</lem> <rdg wit="A 2, C 3">reddit A 2, C 3</rdg> <rdg wit="A 3">Gebehardo episcopo A 3</rdg></app></note> episcopo tantummodo sacerdotale officium; et nisi uterque episcopus<note><app><lem>episcopus</lem> <rdg wit="A 1*">ep. ut. A 1*</rdg></app></note>  eodem anno de inductis causis reddat<note><app><lem>reddat</lem> <rdg wit="A 3">reddant A 3</rdg></app></note>  rationem pontifici Romano, ambos constringit<note><app><lem>constringit</lem> <rdg wit="A 1">consringit, korr. constr. A 1</rdg> <rdg wit="A 2a">construxit, korr. constrixit A 2a</rdg></app></note>  banno<note>Von der Vorlandung beider Bischöfe für den 13. April sprechen auch die beiden päpstlichen Schreiben vom 31. Januar 1074 (Cod. dipl. reg. Boh. I, 68. 69, nr. 65. 66; Caspar S. 67. 68), aber nicht von einer angedrohten Bannstrafe.</note>. Nec mora, proficiscuntur predicti episcopi<note><app><lem>episcopi</lem> <rdg wit="C 1a*">ep. pred. C 1a*</rdg></app></note>  Romam<note>Im Gegensatz zu anderen Behauptungen möchte ich annehmen, daß beide Bischöfe tatsächlich nach Rom gegangen sind, vgl. meine Gesch. Böhmens und Mährens S. 159, N. 1, auch Novotný Č. D. I, 2, 161.</note> et offerunt apostolico suarum literarum formam; quibud recitatis nec admissa nec repulsa nec discussa eorum causa iussi sunt ire ad hospicia sua, quoad usque revocarentur<note><app><lem>revocarentur</lem> <rdg wit="A 1">reuoc- (uo auf Rasur) A 1</rdg></app></note>  ad generalem synodum die constituta.</p>
</div>
<div n="1.4.31">
<head>Capitulum tricesimum primum</head>
<p>Hisdem diebus venerant Romama Mahtildis<note><app><lem>Mahtildis</lem> <rdg wit="A 2, C 2a*">Machti(y)ldis A 2, C 2a*</rdg> <rdg wit="C 2b">Melthid C 2b</rdg> <rdg wit="C 1a">nobilissima domina et pot. C 1a</rdg></app></note>  potentissima domna<note>Vgl. A. Overmann, Gräfin Mathilde von Tuscien. Ihre Besitzungen, Geschichte ihres Gutes von 1115 – 1230 und ihre Regesten (Innsbruck 1895), S. 133, n. 20b.</note>, que post obitum patris sui Bonifacii tocius Longobardie simul et Burgundie suscepit<note><app><lem>suscepit</lem> <rdg wit="C 3">suscipit C 3</rdg></app></note>  regni gubernacula, habens potestatem eligendi et intronizandi sive eliminandi CXX super episcopos. Huius quasi proprie domne<note><app><lem>domne</lem> <rdg wit="A 2b">fehlt A 2b</rdg> <rdg wit="2a">nachgetragen 2a</rdg></app></note>  ad nutum omnis<note><app><lem>omnis</lem> <rdg wit="A 1">fehlt A 1</rdg></app></note>  senatorius ordo parebat, et ipse Gregorius papa per eam divina et humana negocia disponebat, quia erat sapientissima consiliatrix et in omnibus adversitatibus sive necessitatibus Romane ecclesie maxima fautrix. Cuius de genealogia<note><app><lem>genealogia</lem> <rdg wit="A 2b, 3, B">so A 2b, 3, B</rdg> <rdg wit="die übrigen">analogia die übrigen</rdg></app></note>  materno sanguine<note><app><lem>sanguina</lem> <rdg wit="A 3">mat. sang. fehlt A 3</rdg></app></note>  presul Gebehardus descendens<note><app><lem>descendens</lem> <rdg wit="A 1">fehlt A 1</rdg></app></note>  duxit affinitatem<note>Das Verwandtschaftsverhältnis ist nicht festzustellen; vgl. Meyer v. Knonau, Jahrbücher unter Kaiser Heinrich IV. u. V., Bd. II, 362, Anm. 71. – Die beiden englischen Werke über Mathilde von E. Huddy (1900) und N. Duff (1909) und Leone Tondelli, Matilde di Canossa, profilo storico, Roma 1915, waren mir nicht zugänglich.</note>. Quo ipse<note><app><lem>ipse</lem> <rdg wit="A 2a">ipse, korr. ipso A 2a</rdg></app></note>  de se referente ut recognovit predicta domna, quod suus esset consanguineus, cepit eum valde honorare et domino apostolico commendare ac quasi fratrem suum prout potuit honorifice tractare. Et<note><app><lem>Et</lem> <rdg wit="A 2">fehlt A 2</rdg></app></note>  certe presul Gebehardus<note><app><lem>Gebehardus</lem> <rdg wit="A 2a">Gebh A 2a</rdg></app></note>  nomen bonum et honorem cum gradu amisisset, si hec Rome non affuisset<note><app><lem>affuisset</lem> <rdg wit="A 3">fuisset A 3</rdg></app></note>; qua interveniente et multis apostolicum precibus fatignate facta est pax inter predictos episcopos ea ratione, ut in pace quieti et propriis episcopatibus <pb ed="2" n="46v"/> contenti vivant, sin autem, post X annos iterum ad apostolicam sedem<note><app><lem>sedem</lem> <rdg wit="A 1">fidem A 1</rdg></app></note>  hac de eadem causa iudicium accepturi<note><app><lem>accepturi</lem> <rdg wit="A 1">accepuri A 1</rdg></app></note>  redeant. Et ita per Gregorium papam agente Mahtilda<note><app><lem>Mahtilda</lem> <rdg wit="A 1">Math- A 1</rdg> <rdg wit="A 2b, C 2a, 3">Machty(i)lda A 2b, C 2a, 3</rdg></app></note>  restitutus est presul Gebehardus in pristinum gradum et honorem anno dominice incarnationis MLXXIIII. <note><app><lem>MLXXIIII.</lem> <rdg wit="C, 1a">MLXXIII C (IIII, korr. III, 1a)</rdg></app></note>  sole<note><app><lem>sole</lem> <rdg wit="A 1a">sole – vivant (Z. 18) fehlt A 1a</rdg></app></note>  intrante XV. partem Virginis. Adhuc etiam et<note><app><lem>et</lem> <rdg wit="A 2, 3">fehlt A 2, 3</rdg> <rdg wit="C 2a">in C 2a</rdg> <rdg wit="C 3">adh. et hoc iam eff. C 3</rdg></app></note>  hoc efficiente Mahtilda<note><app><lem>Mahtilda</lem> <rdg wit="A 1">Mathilda A 1</rdg></app></note>  dominus papa<note><app><lem>papa</lem> <rdg wit="A 3">papa Gregorius A 3</rdg></app></note>  legatis Boemorum tradit<note><app><lem>tradit</lem> <rdg wit="B, C 1a, 2b, 3">tradidit B, C 1a, 2b, 3</rdg></app></note>  apices literarum, in quibus mandat et precipit duci<note><app><lem>duci</lem> <rdg wit="A 3">duci Wr(atislao) A 3</rdg></app></note>, ut fratrem suum<note><app><lem>suum</lem> <rdg wit="A 1">fehlt A 1</rdg> <rdg wit="A 2*">suum Iaromi(y)r A 2*</rdg></app></note>  honorifice suscipiat et ei quasi patri suo et pastori per omnia obediat<note><bibl>Col. 3, 20:</bibl> <q>obedite parentibus per o.</q></note> atque in pace cum Dei benedictione vivant<note><app><lem>vivant</lem> <rdg wit="A 1a">sole – vivant (Z. 18) fehlt A 1a</rdg></app></note><note>Ein Brief dieses Inhalts ist nicht erhalten. Novotný Č. D. I, 2, 173, N. 1 denkt, wohl kaum mit Grund, an das Schreiben Papst Gregors VII, an H. Wratislaw vom 17. April 1075 (Cod. dipl. reg. Boh. I, 79, nr. 76; Caspar S. 231). Eher ist an die im Schreiben Gregors VII. an Wratislaw vom 16. April 1074 (Cod. nr. 70; Caspar S. 111) erwähnten <quote>litterae nostrae</quote> zu denken. Über die Schwierigkeit der Zeitangabe bei Cosmas (August 1074) vgl. Meyer v. Knonau a. a. O. S. 362.</note>.</p>
</div>
<div n="1.4.32">
<head>Capitulum tricesimum secundum</head>
<p>Sed quoniam incidit nobis mencio de Mahtilda<note><app><lem>Mahtilda</lem> <rdg wit="A 1">Matilda A 1</rdg> <rdg wit="A 2b, 3">Ma(c)thylda A 2b, 3</rdg> <rdg wit="B">Mehtilda B</rdg></app></note>  , unum, quod fecit femina viriliter, breviter<note><app><lem>breviter</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> referam, ne lectori fastidium inferam<note><app><lem>inferam</lem> <rdg wit="A 3">referam A 3</rdg></app></note><note>Eine ganz ähnliche Erzählung, wahrscheinlich nicht unabhängig von Cosmas, bringt ein Chronist aus der 2. Hälfte des 13. Jahrhunderts, Thomas Tuscus <quote>Gesta imperatorum et pontificum</quote> (SS. XXII, 487. 500); sie enthält aber einzelne Angaben, die Cosmas fremd sind, z. B. nennt sie als Ort des Beilagers Lomello.</note>. Igitur cum predicta puella semper<note><app><lem>semper</lem> <rdg wit="A 3">semper – mortem fehlt A 3</rdg></app></note>  existens victrix inter multa bella patris sui post mortem<note><app><lem>mortem</lem> <rdg wit="A 2a">obitum A 2a</rdg></app></note>  vitam ducens celibem nimis amplum<note><app><lem>amplum</lem> <rdg wit="A 2">ampliavit A 2</rdg></app></note>  Langobardie<note><app><lem>Langobardie</lem> <rdg wit="A 2a">fines et über der Zeile nachgetrgen A 2a</rdg></app></note>  sola regeret<note><app><lem>regeret</lem> <rdg wit="A 1">regerat, korr. rexerat A 1</rdg></app></note>  regnum, visum est principibus tere et comitibus atque episcopis, ut eam<note><app><lem>eam</lem> <rdg wit="A 3, 3b">ei A 3 (ea, kor. ei 3b)</rdg></app></note>  persuaderent, quo sibi acciperet virum, ne sine herede regalis celsitudo simul cum prole deficeret. Que<note><app><lem>Que</lem> <rdg wit="A 1">que q A 1</rdg></app></note>  acquiescens eorum consiliis misit ad ducem<note><app><lem>ducem</lem> <rdg wit="A 1">duem A 1</rdg></app></note>  Suevie, nomine Welphum<note>Welf II., Herzog von Baiern, war 1089, da die Ehe geschlossen wurde, siebzehnjährig, während Mathilde, deren erste Ehe mit ihren Stiefbruder Herzog Gottfried d. Höckrigen 1071 der Form nach, 1076 dursch den Tod des Gatten gelöst worden war, fast 44 Jahre zählte. Die zweite Ehe, nach Welfs eigenem Bekenntnis nie vollzogen, wurde 1095 dusrch Welfs Rückkehr nach Deutschland tatsächlich getrennt.</note>, literas multa paucis continentes<note><app><lem>continentes</lem> <rdg wit="A 1, 1a, 2a, 3, C 1, 2b">continentem A 1, 1a, 2a, 3, C 1, 2a</rdg></app></note>  verbis: <quote>Non ego feminea levitate aut temeritate<note><app><lem>temeritate</lem> <rdg wit="A 1">aut tem. fehlt A 1</rdg></app></note>, sed tocius regni mei pro commoditate dirigo tibi has literas, quas cum acceperis, me accipe et tocius regnum<note><app><lem>regnum</lem> <rdg wit="A 2a">regni mei A 2a</rdg></app></note>  Longobardie<note><app><lem>Longobardie</lem> <rdg wit="A 2a">fines über der Zeile von 2. Hd. A 2a</rdg></app></note>. Dabo tibi tot civitates, tot castella, tot palacia inclita, aurum et argentum nimis infinitum; super<note><app><lem>super</lem> <rdg wit="A 3">et super A 3</rdg></app></note>  omnia hec<note><app><lem>hec</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note>  habebis <seg rend="verse">Nomen preclarum, te si<note><app><lem>si</lem> <rdg wit="A 2a, B, C 1b, 2">si te A 2a, B, C 1b, 2</rdg></app></note> facies mihi carum.<note><app><lem>carum</lem> <rdg wit="A 1">casum, korr. carum A 1</rdg></app></note></seg> Nec tamen me notes audacitatis elogio, <seg rend="verse">Quod nunc aggredior te prior alloquio.</seg> Licet enim tam virili quam femineo sexui<note><app><lem>sexui</lem> <rdg wit="A 1">sexu A 1</rdg></app></note>  legitimum appetere coniugium. Nec<note><app><lem>Nec</lem> <rdg wit="A 1a">nec- conubium fehlt A 1a</rdg></app></note>  differt, utrum vir an femina<note><app><lem>femina</lem> <rdg wit="A 1">feminam, korr. -na A 1</rdg></app></note>  primam amoris lineam tangat; tantummodo indissolubile contingat conubium<note><app><lem>conubium</lem> <rdg wit="A 1a">nec- conubium fehlt A 1a</rdg></app></note>  . Quod aliter non fit, nisi utrorumque<note><app><lem>utrorumque</lem> <rdg wit="A 1">uirorumq A 1</rdg></app></note>   per consensum. Vale.</quote> – Quid autem ad hec dux Welpho responderit aut qua ratione ei consenserit aut quot milia armata domna Mahtildis<note><app><lem>Mahtildis</lem> <rdg wit="A 1a">fehlt A 1a</rdg> <rdg wit="A 1">Math- A 1</rdg> <rdg wit="A 2b, 3">Ma(c)htyldis A 2b, 3</rdg> <rdg wit="C 3">Machtildis C 3</rdg></app></note> ad suscipiendum ducem in fines Longobardie premiserit aut quam honori<pb ed="2" n="47r"/>fice ipsa<note><app><lem>ipsa</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> eum susceperit vel quanto<note><app><lem>quanto</lem> <rdg wit="A 1">quando A 1</rdg></app></note> apparatu convivium fecerit, si quis scire vellet<note><app><lem>vellet</lem> <rdg wit="A 3">velit A 3</rdg></app></note>, prius lux diurna deficeret<note><bibl>Cic. Nat. deor. III, 81:</bibl> <q>dies deficiat, si enumerare velim; vgl. Rosc. Am. 89, Verr. II, 5, 59, oben S. 103, N. 3.</q></note>, quam hec omnia perlegeret<note><app><lem>perlegeret</lem> <rdg wit="A 1">pergeret, korr. perlegeret A 1</rdg> <rdg wit="C 1a*">perlegerit C 1a*</rdg></app></note>. Cedat<note><app><lem>Cedat</lem> <rdg wit="A 1a">cedat – toto fehlt A 1a</rdg></app></note> rex Assuerus<note><bibl>Vgl. Esth. 1, 3 ff, 4:</bibl> <q>centum et octoginta diebus.</q></note> cum suis apparatibus, qui suis militibus fecit magnificum per CXX<note><app><lem>CXX</lem> <rdg wit="C 1b">CXXX C 1b</rdg></app></note> dies convivium; cesset regina Saba admirari<note><app><lem>admirari</lem> <rdg wit="A 1">admirati, korr. -rari A 1</rdg></app></note> mensam et cibos<note><bibl>III. Reg. 10, 4:</bibl> <q>videns autem regina Saba ... cibos mensae eius.</q></note> regios Salomonis; nam quod illic totum, hic centesima pars maior fuit toto<note><app><lem>toto</lem> <rdg wit="A 1a">cedat – toto fehlt A 1a</rdg></app></note>. Quid multa? Nox aderat, cubiculum intrant, super alta strata gemini se locant, dux Welpho sine Venere cum Mahtilda<note><app><lem>Mahtilda</lem> <rdg wit="A 1">Math- A 1</rdg> <rdg wit="A 3">Mahtylda A 3</rdg></app></note> virgine. Ubi inter alia<note><app><lem>alia</lem> <rdg wit="A 1">alle, korr. alia A 1</rdg></app></note> et post talia, inter tales qualia fiunt, dux Welpho<note><app><lem>Welpho</lem> <rdg wit="A 2a">uelpho A 2a</rdg></app></note> ait: <quote>O domina<note><app><lem>domina</lem> <rdg wit="A 1">dnia A 1</rdg></app></note>, quid tibi voluisti, quare me vocasti, ut risum de me faceres et me in sibilum populis et in commotionem capitis poneres<note><bibl>Ps. 43, 15:</bibl> <q>posuisti nos in similitudinem gentibus, comm. cap. in populis.</q></note>? <seg rend="verse">Plus te confundis, tu me confundere si vis.</seg> Certe aut tuo iussu aut per tuas pedissequas aliquod maleficium vel in tuis vestimentis vel in lectisterniis latet. Crede mihi, si frigide nature fuissem, ad tuam voluntatem numquam venissem.</quote> Hec cum prima et secunda nocte dux<note><app><lem>dux</lem> <rdg wit="A 3">dux Welpho A 3</rdg></app></note> obiceret domne, tercia die sola solum ducit in cubiculum, ponit in medio tripodas et desuper mensalem locat tabulam et exhibuit se sicut ab utero<note><bibl>Vgl. Jes. Sir. 5, 14:</bibl> <q>egressus est nudus de u. m. suae.</q></note> matris nudam et inquit: <quote>En quecumque<note><app><lem>quecumque</lem> <rdg wit="A 1">en quec. fehlt A 1</rdg></app></note> latent, tibi omnia patent<note><app><lem>patent</lem> <rdg wit="A 1">pot- (pet-?), korr. pat- A 1</rdg></app></note>, nec est, ubi aliquod maleficium lateat.</quote> At ille stabat <seg rend="verse">Auribus omissis, ut inique mentis asellus<note><bibl>Hor. Sat. I, 9, 20:</bibl> <q>demitto auriculas ut i. m. a.</q></note></seg> aut carnifex, qui longam acuens macheram stat in macello super pinguem vaccam excoriatam cupiens exenterare<note><app><lem>exenterare</lem> <rdg wit="A 3, C 3">so A 3, C 3</rdg> <rdg wit="C 1a">exant-, korr. exent- C 1a</rdg> <rdg wit="A 1">exant-, korr. exint. A 1</rdg> <rdg wit="die übrigen">exant- die übrigen</rdg></app></note> eam. Postquam vero diu sedit mulier super tabulam et<note><app><lem>et</lem> <rdg wit="A 2b">fehlt, am Rande nachgetragen, im Texte Rasur A 2b</rdg></app></note> velut anser, cum facit sibi nidum huc et illuc vertens<note><app><lem>vertens</lem> <rdg wit="A 3">vertensque A 3</rdg></app></note> caudam frustra, tandem indignata surgit femina nuda et apprehendit manu sinistra anticiput<note><app><lem>anticiput</lem> <rdg wit="A 3">sinciput A 3</rdg></app></note> semiviri atque expuens<note><app><lem>expuens</lem> <rdg wit="B">fehlt B</rdg> <rdg wit="A 1">expunens, korr. expuens A 1</rdg></app></note> in dextram palmam dat sibi<note><app><lem>sibi</lem> <rdg wit="A 2a">ei A 2a</rdg></app></note> magnam alapam et extrusit<note><app><lem>extrusit</lem> <rdg wit="A 3">trusit A 3</rdg></app></note> eum foras dicens: <quote><seg rend="verse">I<note><app><lem>I</lem> <rdg wit="A 2a">i** A 2a</rdg> <rdg wit="C 1a, 2">id est vade C 1a, 2</rdg></app></note> procul hinc, monstrum, regnum ne pollue nostrum.</seg> <seg rend="verse">Vilior es galba<note><app><lem>galba</lem> <rdg wit="A 1">gaba, korr. galba A 1</rdg> <rdg wit="A 2a">glaba, korr. galba A 2a</rdg> <rdg wit="A 2b">fehlt A 2b (galba, glaba am Rande)</rdg></app></note><note>Für die calva nux und ihre Werlosigkeit vgl. Plin. Nat. hist. XV, 90 und Otto, Die Sprichtwörter der Römer (Leipzig 1890), 248. Wattenbach in der 2. Aufl. von Grandaurs Übersetzung S. XII, N. 1, übersetzt galba mit Stroh, weil galba (vgl. Du-Cange s. v.) für garba (= Garbe?) vorkommt.</note>, proiecta vilior alga.<note>Vgl. oben S. 62, N. 2.</note></seg> <seg rend="verse">Si mihi visus eris cras, morte mala morieris.</seg></quote> Taliter confusus dux Welpho fugit et reportat omnibus suis confusionem in sempiternum. Hec<note><app><lem>hec</lem> <rdg wit="A 1a, 3">hec – dix. fehlt A 1a, 3</rdg></app></note> sufficit breviter dixisse, que utinam non dixissem<note><app><lem>dixissem</lem> <rdg wit="A 1a, 3">hec – dix. fehlt A 1a, 3</rdg></app></note>!</p>
</div> <pb ed="2" n="47v"/> 
<div n="1.4.33">
<head>Capitulum tricesimum tercium</head>
<p>Factum est autem, postquam presul Gebehardus reverteretur ab urbe Roma, proceres quotquot erant sui clientes, de reditu eius calde gratulantes occurunt ei obviam sub ipso exitu silve. Quibus in iocunditate<note><app><lem>iocunditate</lem> <rdg wit="A 2*">ioc. susceptis A 2*</rdg> <rdg wit="C 1b">susc. am Rand C 1b</rdg></app></note> dum refert<note><app><lem>refert</lem> <rdg wit="A 1">feret A 1</rdg></app></note>, que gesta fuerant Rome, et qualiter sit<note><app><lem>sit</lem> <rdg wit="A 2a">fuerat A 2a</rdg></app></note> fretus ope Mahtilde<note><app><lem>Mahtilde</lem> <rdg wit="B, C 1, 2a">so B, C 1, 2a</rdg> <rdg wit="A 1">Ma|thilde, korr. Mahth- A 1</rdg> <rdg wit="A 2a">Mahtelde A 2a</rdg> <rdg wit="A 3">Mahtylde A 3</rdg> <rdg wit="A 2b">Macht- A 2b</rdg> <rdg wit="C 2b">Mathilde C 2b</rdg> <rdg wit="C 3">Malthidae C 3</rdg></app></note> domine, uni eorum, quem pre ceteris diligebat, nomine Belecz<note><app><lem>Belecz</lem> <rdg wit="A 1">so A 1 (et über der Zeile)</rdg> <rdg wit="A 2a">Belecz, korr. Belec A 2a</rdg> <rdg wit="B*">Belec B*</rdg> <rdg wit="A 2b, C 1b">By(i)elecz A 2b, C 1b</rdg> <rdg wit="C 2b">Belless C 2b</rdg> <rdg wit="die übrigen">Belezdie übrigen</rdg></app></note>, alludens ait: <quote>Vide qualem barbam reporto</quote>, et permulcens eam manu: <quote>Certe</quote>, dixit, <quote>est cesare digna</quote>. At ille: <quote>Placet</quote>, inquit, <quote>omne quod laudas, domine; sed plus laudarem, si animum mutatum cum barba reportares<note><app><lem>reportares</lem> <rdg wit="A 3a, B">so A 3a, B</rdg> <rdg wit="A 3b, C 1a">reportas die übrigen (korr. – ares A 3b; korr. –tes C 1a)</rdg></app></note>; quem <seg rend="verse">O<note><app><lem>O</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> si mutasses, posthac in pace fuisses.</seg></quote></p>
</div>
<div n="1.4.34">
<head>Capitulum tricesimum quartum</head>
<p>Nec tacere cupio, quod eodem anno<note>Vgl. die Einleitung über die Lebensgeschichte des Cosmas.</note> nobis adhuc positis in scolis contigit audire et videre. Quadam vero<note><app><lem>vero</lem> <rdg wit="A 1">so A 1</rdg> <rdg wit="A 2">fehlt A 2</rdg> <rdg wit="C 1b">autem C 1b</rdg> <rdg wit="die übrigen">ergo die übrigen</rdg></app></note> die, dum psalmiculos ruminarem stans in cripta sanctorum martirum Cosme et Damiani, venit quidam vir portans cereum et filum argenteum quo secundum iussum visionis metitus erat<note><app><lem>erat</lem> <rdg wit="C 3">fuerat C 3</rdg> <rdg wit="C 1a">est C 1a</rdg></app></note> sui corporis artus, et accedens ad me: <quote>Heus</quote><note><app><lem>Heus</lem> <rdg wit="A 1">en heus (en getilgt) A 1</rdg></app></note>, inquit <quote>indica mihi, bone puer, ubi iacet sanctus Radim<note>Vgl. oben S. 60, Z. 10.</note>, sancti Adalberti frater.</quote> Ad quem ego dixi: <quote>Quem tu dicis sanctum, adhuc non est per apostolicum incanonizatus, adhuc missam eius ut pro defunctis celebramus.</quote> Et ille: <quote>Talia ego</quote>, inquit, <quote>nescio, sed unum scio, quia, cum essem Krakov in urbe per tres annos positus in subterraneo<note><app><lem>subterraneo</lem> <rdg wit="A 1">subitaneo, korr. subterraneo A 1</rdg></app></note> carcere<note>Vgl. Gumplowicz, Zur Geschichte Polens im Mittelalter (Innsbr. 1898) S. 248/9.</note>, in quo una fenestrula<note><app><lem>fenestrula</lem> <rdg wit="A 1">fenstr-, korr. fenestr- A 1</rdg></app></note> desuper erat, qua mihi panem raro et aquam porrigebant, hac<note><app><lem>hac</lem> <rdg wit="B, C 1, 2">hec B, C 1, 2</rdg></app></note> in angustia dum vita mea versabatur, quadam die astitit vir coram me, cuius vestes erant sicut nix albe et facies eius ut sol<note><bibl>Matth. 17, 2:</bibl> <q>et resplenduit facies eius sicut sol; vestimenta autem eius facta sunt alba sicut nix; 13, 43: iusti fulgent sicut sol.</q></note> fulgebat; tantum memini et statim fui in extasi et quasi de somno gravi evigilans ante urbem stare me<note><app><lem>me</lem> <rdg wit="A 2, 3">me st. A 2, 3</rdg> <rdg wit="B">om. B</rdg> <rdg wit="C">vero C</rdg></app></note> sensi. Et qui mihi<note><app><lem>mihi</lem> <rdg wit="C 3">fehlt C 3</rdg></app></note> in carcere apparuit<note><app><lem>apparuit</lem> <rdg wit="A 3">app. i. me st. ait A 3</rdg></app></note>, stans iuxta me dixit: <quote>Perge Pragam, ne timeas quemquam et intrans sancti Viti<note><app><lem>Viti</lem> <rdg wit="A 3">Viti mart. A 3</rdg></app></note> ecclesiam in cripta<note><app><lem>cripta</lem> <rdg wit="A 3">criptam A 3</rdg></app></note> sanctorum martirum<note><app><lem>martirum</lem> <rdg wit="A 2, C 2b">fehlt A 2, C 2b</rdg></app></note> Cosme et Damiani offer munus tuum ad meam tumbam; ego sum Radim<note><app><lem>Radim</lem> <rdg wit="C 1b, 2">R-ym C 1b, 2 öfters</rdg></app></note> sancti Adalberti frater.</quote> Hec mihi dixit et statim ab<note><app><lem>ab</lem> <rdg wit="A 2a">ex A 2a</rdg></app></note> oculis meis evanuit<note>Vg. oben S. 16, N. 5.</note>. Ecce isti crines et vultus mei macies testantur, quia vera sunt, que tibi referuntur.</quote> Preterea sepe in eadem cripta vident <pb ed="2" n="48r"/> visiones custodes ecclesie, dum visitant candelam, que ibi accenditur nocte.</p>
</div>
<div n="1.4.35">
<head>Capitulum tricesimum quintum</head>
<p>Nec pretereundum censeo, quod dux Wratizlaus et sui fratres Conradus<note><app><lem>Conradus</lem> <rdg wit="A 2a">Chǒnr- A 2a</rdg> <rdg wit="*">Chounr- * öfter</rdg></app></note> atque Otto contra orientalem marchionem Lupoldum<note><app><lem>Lupoldum</lem> <rdg wit="C 1a">Leup- C 1a immer</rdg> <rdg wit="C 2b, 3">Lupp- C 2b, 3</rdg></app></note>, filium Lucz<note>Markgraf Leopold II. (1075 – 1096), der Sohn Ernsts (gefallen 9. Juni 1075 in der Schlacht bei Hohenburg a. d. Unstrut).</note>, commiserunt bellum; sed prius videndum est, unde orte sunt<note><app><lem>sunt</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> tante inimicicie inter Lupoldum<note><app><lem>Lupoldum</lem> <rdg wit="A 1">Lupp- A 1</rdg></app></note> et Conradum<note><app><lem>Conradum</lem> <rdg wit="A 2a">Chonr- A 2a</rdg></app></note> diarcham<note><app><lem>diarcham</lem> <rdg wit="C">dy- C</rdg></app></note> Moravie, nam antea semper fuerant amici ad invicem<note>Vgl. meine Gesch. Böhmens und Mährens S. 179, Novotný Č. D. I, 2, 235, N. 1.</note>. Cum enim utrarumque provinciarum terminos non silva, non montes, non aliqua obstacula dirimant, sed rivulus, nomine Dia<note><app><lem>Dia</lem> <rdg wit="A 1">auf Rasur A 1</rdg> <rdg wit="A 2b, 3, C">Dya A 2b, 3, C</rdg> <rdg wit="B">Dyia B</rdg></app></note><note>Vgl. meine Gesch. Böhmens und Mährens S. 179, N. 1.</note>, fluens per plana<note><app><lem>plana</lem> <rdg wit="A 1">fehlt A 1</rdg></app></note> loca vix eas disterminat, semper noctibus mali homines alternatim latrocinantes<note><app><lem>latrocinantes</lem> <rdg wit="A 3">latronizantes A 3</rdg></app></note>, pecora<note><app><lem>pecora</lem> <rdg wit="A 1">pecora – vast. fehlt A 1</rdg></app></note> diripientes, villas vastantes<note><app><lem>vastantes</lem> <rdg wit="A 1">pecora – vast. fehlt A 1</rdg></app></note> ex utroque populo predam<note><app><lem>predam</lem> <rdg wit="A 2">fehlt A 2 (dampnum von 2. Hd. übegeschrieben A 2a)</rdg> <rdg wit="A 3">sibi pr. A 3</rdg></app></note> sibi faciebant. Et sicut sepe parvula scintilla magnum excitat ignem<note><bibl>Curt. VI, 3, 11:</bibl> <q>parva saepe scintilla contempta magnum excitavit incendium; Vgl. Hieronym. Epist. 127, 10</q></note>, ita<note><app><lem>ita</lem> <rdg wit="A 2">fehlt A 2 (über der Zeile nachgetragen 2a)</rdg></app></note> isti, de quibus diximus, domini, quia noluerunt nocivum<note><app><lem>nocivum</lem> <rdg wit="A 2">novicium A 2</rdg> <rdg wit="C 1, 3">nocuum C 1, 3</rdg> <rdg wit="A 3b">nocuum, korr. nocivum A 3b</rdg></app></note> extinguere fomitem, ex his minimis rebus ad magnam suorum<note><app><lem>suorum</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> deveniunt perniciem. Nam cum frequenter Conradus ad marchionem huiusmodi de compescenda<note><app><lem>compescenda</lem> <rdg wit="A 3">pro h. comp. A 3</rdg></app></note> mitteret verra<note><app><lem>verra</lem> <rdg wit="A 1">vel sedicione uera A 1</rdg> <rdg wit="A 1a">sedicione uerra, am Rande hinzugefügt et g (s. et guerra) A 1a</rdg> <rdg wit="A 3a">werra A 3a</rdg> <rdg wit="A 3b">werra. sedicione sed- getilgt, i. sedicione übergeschrieben) A 3b</rdg> <rdg wit="die übdigen *">sedit(c)ione die übrigen *</rdg></app></note> et ille tumido fastu despiceret<note><app><lem>despiceret</lem> <rdg wit="A 1">despiret, korr. despiceret A 1</rdg></app></note> eius verba, supplex adiit fratrem suum Wratizlaum<note><app><lem>Wratizlaum</lem> <rdg wit="A, B, C 1a">W(R) A, B, C 1a</rdg></app></note> ducem Boemorum, rogans eum sibi in auxilium contra superbiam Teutonicorum. Qui<note><app><lem>Qui</lem> <rdg wit="A 2">quisque, korr. qui A 2</rdg></app></note> suis<note><app><lem>suis</lem> <rdg wit="A 2">fehlt A 2</rdg></app></note> quamvis non diffidens viribus tamen Ratisponensis episcopi<note>Otto 1060 – 1089.</note> unam scaram ex electis militibus precio conducit<note><app><lem>conducit</lem> <rdg wit="B, C, 3, 1b">conducti B, C (conducit übergeschrieben C 3, conduxit übergeschrieben C 1b)</rdg></app></note> sibi in auxilium. Nec celat marchionem dux adventum suum, sed<note><app><lem>sed</lem> <rdg wit="C 3">fehlt C 3</rdg></app></note> mittens unum de satrapis quasi per antiphrasin loquens ei mandat, ut sibi paret grande convivium, seque ipsum <pb ed="1" n="299v"/> pollicetur aleam Martis cito venire lusum. Ad hec marchio efficitur letus et a subulco usque<note><app><lem>usque</lem> <rdg wit="A 2a">usque – subula fehlt A 2a</rdg></app></note> ad bubulcum<note><app><lem>bubulcum</lem> <rdg wit="A 3">publicum A 3</rdg></app></note> armatos omnigena specie ferri, a subula<note><app><lem>subula</lem> <rdg wit="A 2a">usque – subula fehlt A 2a</rdg></app></note> usque ad stimulum, omnes iubet paratos esse ad bellum. Venerat dux Wratizlaus cum Boemiis<note><app><lem>Boemiis</lem> <rdg wit="A 2a">Polonis A 2a</rdg></app></note> simul et Teutonicis, qui erant presulis Ratisponensis<note><app><lem>Ratisponensis</lem> <rdg wit="A 1">radisponensis (p unterstrichen) A 1</rdg></app></note>; ast alia de parte Otto et Conradus adiungunt<note><app><lem>adiungunt</lem> <rdg wit="A 1, 3">adiungit A 1, 3</rdg> <rdg wit="C 2a">adiungitur C 2a</rdg></app></note> se cum suis omnibus qui sunt in tota Moravia militibus. Quos ut vidit marchio longe in plano occurrere campo, preordinat suos lignei in modum cunei et corroborat<note><app><lem>corroborat</lem> <rdg wit="A 1">corroboræt A 1</rdg> <rdg wit="C 1b">c-rabat C 1b</rdg></app></note> animos <pb ed="2" n="48v"/> eorum huiusmodi monitis alloquii<note><app><lem>alloquii</lem> <rdg wit="A 2a">alloquii, korr. von 2. Hd. alloquendo A 2a</rdg></app></note>: <quote>O milites, quorum vires per multas satis expertus sum fortune pugnas, ne timeatis illas fugitivas umbras, de quibus valde doleo, quod eis patet<note><app><lem>patet</lem> <rdg wit="A 1">paret A 1</rdg></app></note> campus in fugam. Scio enim, quia non audent vobiscum<note><app><lem>vobiscum</lem> <rdg wit="A 2, C 1b, 2a">nob- A 2, C 1b, 2a</rdg></app></note> committere pugnam<note><app><lem>pugnam</lem> <rdg wit="A 3">bellum A 3</rdg></app></note>. An non videtis, quoniam<note><app><lem>quoniam</lem> <rdg wit="C 1b, 3">quomodo C 1b, 3</rdg></app></note> illos arguit inertia virium, quos timor compulit in unum globum? Nulla species ibi apparet armorum; oves sunt, ut reor, et esca luporum. Quid statis, o lupi rapaces et catuli leonum<note><bibl>Act. ap. 20, 29:</bibl> <q>lupi rap. und öfter in der Vulg.</q></note><note><bibl>Ps. 103, 21:</bibl> <q>cat. leon. rugientes und öfter in der Vulg. ; vgl. auch Thes. ling. lat. III, 622.</q></note> feroces? Irruite in greges ovium et diripite corpora, que stant sine sanguine, prius casura quam bellum visura atque cito milvos nostros et vultures<note><bibl>Vgl. Levit. 11, 14:</bibl> <q>et milvum ac vulturem.</q></note> pascitura. O inferne, quantas tibi hodie dabimus victimas! Relaxa tuas officinas ad suscipiendas Boemorum animas. Scio<note><app><lem>Scio</lem> <rdg wit="A 1">sic, korr. scio A 1</rdg></app></note> enim<note><app><lem>enim</lem> <rdg wit="A 3">etenim A 3</rdg></app></note>, quod Deo et sanctis eius sunt odibiles<note><bibl>Rom. 1, 30, 31:</bibl> <q>Deo o. ... sine mis.</q></note> sine misericordia homines, qui<note><app><lem>qui</lem> <rdg wit="C 3">quod C 3</rdg></app></note> ad hoc hanc terram intrant, ut non solum nostra bona, sed et uxores nostras et earum soboles diripiant, quod Deus procul avertat. Atqui si alicui vestrum contigerit mori, una mors est hec<note><app><lem>hec</lem> <rdg wit="A 3, C 1b">fehlt A 3, C 1b</rdg></app></note> beatior omni morte, dulci pro patria mori<note><app><lem>mori</lem> <rdg wit="A 2a">sua A 2a</rdg></app></note><note><bibl>Hor. Carm. III, 2, 13:</bibl> <q>dulce et decorum est pro patria mori.</q></note>.</quote> Plura locuturus erat, sed eius verba impetus Boemorum adbreviat. Nam dux Wratizlaus ut vidit hostes non cedere loco<note><app><lem>loco</lem> <rdg wit="A 1">loca, korr. loco A 1</rdg></app></note>, <seg rend="verse">Iussit Teutonicos<note><app><lem>Teutonicos</lem> <rdg wit="A 3">t(h)eutonicos A 3</rdg></app></note> dextrum irrumpere cornu,</seg> fratres vero suos Conradum et Ottonem ordinat pugnare in sinistra ala<note><app><lem>ala</lem> <rdg wit="B">so B</rdg> <rdg wit="A 3b, C 1b">alia, korr. ala A 3b, C 1b</rdg> <rdg wit="A 2">alea A 2</rdg> <rdg wit="die übrigen">alia die übrigen</rdg></app></note>. Ipse autem ubi erat confertissima hostium acies<note>Vgl. oben S. 28, N. 2.</note>, in ipsa fronte Martis<note><bibl>Lucan. Phars. VII, 220:</bibl> <q>dextri frons traditur Martis.</q></note> iubet<note>Vgl. meine Gesch. Böhmens und Mährens 179, N. 1.</note> exercitum suum descendere et pedestri congressione cum adversariis decertarier<note><app><lem>decertarier</lem> <rdg wit="A 1a, 3">decertari A 1a, 3</rdg> <rdg wit="A 2, C 1b">-tare A 2, C 1b</rdg> <rdg wit="C 2a">-tariter C 2a</rdg> <rdg wit="C 2b">-tanter C 2b</rdg></app></note>. Qui cicius dicto ab equis dissilientes<note><app><lem>dissilientes</lem> <rdg wit="A 2a">desil- A 2a</rdg></app></note> et clamore exhortationis<note><app><lem>exhortationis</lem> <rdg wit="A 3">exhortandi A 3</rdg></app></note> dato, sicut ignis in siccam stipulam immissus furit<note><bibl>Verg. Georg. III, 99:</bibl> <q>ut quondam in stipulis magnus sine viribus ignis incassum furit.</q></note> et in momento cuncta comburit, ita vires adversariorum ferro conterunt<note><app><lem>conterunt</lem> <rdg wit="A 1">contenter (so) terreque comburit eos A 1</rdg></app></note> terreque eos prosterunt, et de tanta multitudine vix residuus fuit, qui cum ipso marchione aufugit. Sicque greges ovium lactaverunt<note><bibl>Vgl. Thre. 4, 3:</bibl> <q>sed et lamiae .. l. catulos suos.</q></note> catulos leonum, et paucis ex suis amissis Boemii de plaga orientali famosum referunt<note><app><lem>referunt</lem> <rdg wit="A 3">ferunt A 3</rdg></app></note> triumphum. Hac<note><app><lem>Hac</lem> <rdg wit="A 1a">hac – multi fehlt A 1a</rdg></app></note> in cede occisi sunt Ztan<note><app><lem>Ztan</lem> <rdg wit="A 3">Zthan A 3</rdg> <rdg wit="C 1b, 2b">Stan C 1b, 2b</rdg> <rdg wit="A 2b, C 1a">Zdan A 2b, C 1a</rdg></app></note> cum fratre Radim<note><app><lem>Radim</lem> <rdg wit="A 1">Radyim A 1</rdg></app></note> et Gridon<note><app><lem>Gridon</lem> <rdg wit="A 1, 2b, C 2">Grydon A 1, 2b, C 2</rdg> <rdg wit="B">Grdon B</rdg></app></note>, filius Zanek<note><app><lem>Zanek</lem> <rdg wit="A 3">Zan. – fil. fehlt A 3</rdg> <rdg wit="A 1">Zanec A 1</rdg> <rdg wit="C 2b">Sanek C 2b</rdg> <rdg wit="B">Janek B</rdg></app></note>, et Dobrogost<note><app><lem>Dobrogost</lem> <rdg wit="A 2b, C 1, 2">Dobrohost A 2b, C 1, 2</rdg></app></note>, filius<note><app><lem>filius</lem> <rdg wit="A 3">Zan. – fil. fehlt A 3</rdg></app></note> Hines<note><app><lem>Hines</lem> <rdg wit="A 2a, 3a">so A 2a, 3a</rdg></app></note>, et alii <pb ed="2" n="49r"/> non adeo multi<note><app><lem>multi</lem> <rdg wit="A 1a">hac – multi fehlt A 1a</rdg></app></note> anno dominice incarnationis MLXXXII, IV. id. Mai<note><app><lem>Mai</lem> <rdg wit="C">Rex Henricus Romama obsedit beiennio. Adscrib. C</rdg></app></note><note>In der Vita Altamanni episc. Patav. (SS. XII, 236) heißt der Kampfort: Mouriberch, heute Mailberg, s. unten S. 138, N. 14.</note>.</p>
</div>
<div n="1.4.36">
<head>Capitulum tricesimum sextum</head>
<p>Anno dominice incarnationis MLXXXIII.</p>
<p>Anno dominice incarnationis MLXXXIIII<note><app><lem>MLXXXIIII</lem> <rdg wit="C">Rex Henricus fit imperator. Adscrib. C</rdg></app></note><note>Am 31. März 1084 erfolgte die Krönung durch den Gegenpapst Clemens III.</note>.</p>
<p>Anno dominice incarnationis MLXXXV. VIII. kal. Ian. obiit Iuditha<note><app><lem>Iuditha</lem> <rdg wit="A 1, C 2a">Iudita A 1, C 2a</rdg> <rdg wit="A 3, C 3">Iudita(tha) ductrix A 3, C 3</rdg></app></note><note>Vgl. oben S. 112, wo N. 1 nach Bulzer 1086 (Dez. 25) als Todesjahr angegeben wurde.</note> coniunx Wladizlai<note><app><lem>Wladizlai</lem> <rdg wit="A 1a">B(l)adizl- A 1a öfter</rdg></app></note> ducis Poloniorum, que fuit filia Wratizlai ducis Boemorum. Hec cum esset sterilis, semetipsam semper mactabat, offerens<note>Vgl. oben S. 121, N. 3 und öfter in der Vulg.</note> vivam hostiam Deo cum lacrimis, vacans elemosinis, viduis subveniebat<note><bibl>Vgl. Judith. 9, 3:</bibl> <q>subveni ... mihi viduac.</q></note> et orphanis, aurum et argentum nimis large disperciens<note><app><lem>disperciens</lem> <rdg wit="C 3*">dispartiens C 3*</rdg> <rdg wit="A 2">dispensans A 2</rdg></app></note> per monasteria commendabat se orationibus sacerdotum, ut per suffragia sanctorum, quam<note><app><lem>quam</lem> <rdg wit="C 3">quod C 3</rdg></app></note> natura negaverat, ex divina gratia prolem obtineat. Preterea<note><app><lem>Preterea</lem> <rdg wit="A 3">propterea A 3</rdg> <rdg wit="A 2a">propt-, korr. prept- A 2a</rdg></app></note> mittit capellanum suum nomine Petrum, qui et eius vota sancti Egidii<note><app><lem>Egidii</lem> <rdg wit="A 3">Eg. confessoris A 3</rdg></app></note><note>Über die Verherung des heil. Egidius zu St. Gilles in Frankreich durch die Polen vgl. Chronicae Polonorum, SS. IX, 442, cap. 42 und M. Gumplowicz a. a. O. S. 110.</note> ad sepulchrum et alia munuscula abbati et fratribus suis deferat, quatenus per eorum<note><app><lem>eorum</lem> <rdg wit="A 1 *">fehlt A 1 (int. eor. *)</rdg></app></note> intercessionem Deus exaudiat eius peticionem. Qui mox, ut domne sue implevit iussa, cum iam repatriare vellet, sic ei abbas quasi prophetico ore fertur dixisse: <quote>Vade cum Dei benedictione et dic tue domne: <q>Spera in Deum<note>Vgl. oben S. 106, N. 4.</note> et nihil in fide hesites<note><bibl>Matth. 21, 21:</bibl> <q>si habueritis fidem et non haesitaveritis.</q></note>, quia concipies et paries filium.<note><bibl>Luc. 1, 31:</bibl> <q>concipies in utero e. p. f.</q></note><note><app><lem>filium</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note></q> Nullus est<note><app><lem>est</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> enim qui<note><app><lem>qui</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> non obtinuit, quod sanctum Egidium fideliter<note><app><lem>fideliter</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> petivit. Sed timeo, ne forte  Deum offendamus, cum contra fata precibus eum fatigamus, licet ipse per merita huius nostri<note><app><lem>nostri</lem> <rdg wit="A 1">nostre, korr -tri A 1</rdg></app></note> patroni<note><app><lem>patroni</lem> <rdg wit="A 3">patr. Egidii A 3</rdg></app></note> nonnumquam petentibus annuat, quod natura vetat.</quote> Qui cum domne sue hec retulliset, tempore suo concepit et, postquam peperit<note><app><lem>peperit</lem> <rdg wit="A 2a">concepit A 2a</rdg></app></note> filium, tercia die obiit in primo galli cantu supra prenotate<note><app><lem>prenotate</lem> <rdg wit="A 2b, 3a, B">notate A 2b, 3a, B</rdg></app></note> diei. Filius autem eius post<note><app><lem>post</lem> <rdg wit="A 3">potitus est A 3</rdg></app></note> in baptismate nomine sui patrui<note><app><lem>patrui</lem> <rdg wit="B">fehlt B</rdg> <rdg wit="A 1">patrui (?), korr. von 1. Hd. patris A 1</rdg> <rdg wit="A 2b, 3">patris A 2b, 3</rdg> <rdg wit="A 2a">patris, korr. patrui A 2a</rdg></app></note> Bolezlav est vocatus<note><app><lem>vocatus</lem> <rdg wit="B, C">vocitatus B, C</rdg> <rdg wit="A 3">est voc. fehlt A 3</rdg> <rdg wit="A 2b">Bol. est voc. fehlt A 2b</rdg></app></note>.</p>
</div>
<div n="1.4.37">
<head>Capitulum tricesimum septimum</head>
<p>Anno<note><app><lem>Anno</lem> <rdg wit="A 4">anno – Romanorum fehlt A 4</rdg></app></note> dominice incarnationis MLXXXVI. Iubente et peragente Romanorum<note><app><lem>Romanorum</lem> <rdg wit="A 4">anno – Romanorum fehlt A 4</rdg> <rdg wit="C 1a">Rom. fehlt C 1a</rdg></app></note> imperatore tercio Heinrico augusto celebrata est synodus magna in urbe Magoncia<note><app><lem>Magoncia</lem> <rdg wit="A 3*">Maguntia A 3* (auch sonst)</rdg> <rdg wit="A 2a">Maguntia, korr. –tina A 2a</rdg> <rdg wit="C 1b">Magontina C 1b</rdg></app></note><note>Nach den Ausführungen H. Spangenbergs, Die Königskrönung Wratislaws von Böhmen und die angebliche Mainzer Synode des Jahres 1086, in: Mitteil. d. Inst. f. österreich. Geschichtsforschung XX (1899), 382 ist die Mainzer Synode von 1085, April bis Mai gemeint, über die und deren Teilnehmer ausführlich berichtet wird im Liber de unit. ecclesiae (MG. Libelli de lite II, 236); vgl. auch Meyer v. Knonau, Jahrbücher unter Heinrich IV. u. V. Bd. IV, 21 ff., 547, 550.</note>, ubi IIII archiepiscopi<note><app><lem>archiepiscopi</lem> <rdg wit="A 1">epi (archi [so] übergeschrieben) A 1</rdg></app></note> et XII presules, quorum nomina post docebimus, simul cum abbatibus monasteriorum et ceteris fidelibus residentes plurima<note><app><lem>plurima</lem> <rdg wit="A 1">residentibus plurimis, korr. residentes plurima A 1</rdg></app></note> decreta super statu sancte<note><app><lem>sancte</lem> <rdg wit="A 2a, C 2">fehlt A 2a, C 2</rdg> <rdg wit="A 1a">eccl. s. A 1a</rdg></app></note> ecclesie scriptis roboraverunt. In quo conventu idem cesar omnibus sui regni optimatibus, ducibus, marchionibus, satrapis et episcopis assencientibus et collaudantibus <pb ed="2" n="49v"/> ducem<note><app><lem>ducem</lem> <rdg wit="A 1">due, korr. ducem A 1</rdg></app></note> Boemorum Wratizlaum tam Boemie quam Polonie<note><app><lem>Polonie</lem> <rdg wit="A 1">auf Rasur A 1</rdg></app></note> prefecit<note>H. Köster, Die staatlichen Beziehungen S. 15 übersetzt richtig: <quote>er machte ihn zum Vorgesetzen wie (bisher) Böhmens, so (nun auch) Polen</quote>, läßt aber offen, ob nicht zu prefecit ein regem hinzuzudenken ist. Auch er bezweifelt, ob der Titel <quote>König von Polen</quote> wirklich verliechen wurde; vgl. unten S. 141, Z. 2.</note> et inponens capiti eius manu sua regalem circulum iussit archiepiscopum Treverensem<note><app><lem>Treverensem</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg> <rdg wit="C 1a, 2, 3">treuerien- C 1a (öfter), 2, 3</rdg> <rdg wit="A 1">treuerien-, korr. treuer- A 1</rdg></app></note>, nomine Egilbertum, ut eum in sede sua metropoli<note><app><lem>metropoli</lem> <rdg wit="A 1">īetropoli pragā, korr. metropoli praga A 1</rdg></app></note> Praga in regem<note><app><lem>regem</lem> <rdg wit="A 3">i. reg. fehlt A 3</rdg></app></note> ungat<note><bibl>Vgl. I. Reg. 15, 17:</bibl> <q>unxit te Dominus in regem.</q></note> et diadema<note><app><lem>diadema</lem> <rdg wit="C 1, 2">dya- C 1, 2 (öfter)</rdg></app></note><note><bibl>Vgl. Esth. 1, 11:</bibl> <q>posito super caput eius diademate.</q></note> capiti eius inponat. In eodem concilio Pragensis presul Gebehardus scripta sue antique querimonie representat de Moraviensi<note><app><lem>Moraviensi</lem> <rdg wit="A 1, C 1a, 2b">so A 1, C 1a, 2b</rdg> <rdg wit="die übrigen *">Mor-se die übrigen *</rdg></app></note> episcopo<note><app><lem>episcopo</lem> <rdg wit="A 1">epīō A 1</rdg></app></note> Iohanne supra memorato. Qui quamvis eodem anno iam ab hoc seculo migrarat<note>Seinen Tod verzeichnet das Granum catal. episc. Olomuc. (herausgeg. von J. Loserth, in: Archiv f. österreich. Gesch. LXXVIII (1892) 67) zum 25. Novenmber (VII. kal. dec.) 1086; wenn aber, wie Cosmas behauptet, Johann zur Zeit der Synode schon tot war und die Synode in den März 1085 fiel, müßte der Tod zum 25. November 1084 gesetzt werden, was aber ganz unwahrscheinlich ist; vgl. auch Novotný Č. D. I, 2, 257, N. 1.</note>, tamen valde precavens in futurum predictus presul et agens per amicos pulsat aures cesaris, ne iterum in eodem loco alius subrogetur episcopus, replicat coram omnibus privilegium...<note>Es scheint ein Partizipium ausgefallen zu sein; für prolatum vgl. Bretholz S. 161, Holtzmann S. 179 (s. unten N. 5). Der Ann. Saxo (SS. VI, 724, 10): priv. sancto Ad. antecessori suo a Ben. p. et inper. primo O. conf.</note> olim a sancto Adalberto episcopo, suo antecessore, confirmatum tam a<note><app><lem>a</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> papa Benedicto quam a primo Ottone imperatore<note>Über dieses vermeintliche Privileg Adalberts (s. oben S. 60, N. 8) vgl. meine Abhandlung: <quote>Mähren und das Reich H. Boleslaws</quote> in: Archiv f. österreich. Geschichte LXXXII (1896), 139, deren Ausführungen Spangenberg in den Mitteil. d. Inst. f. österreich. Geschichtsforsch. XX (1899), 386 ff. im wesentlichen zustimmt. Andere Anschauungen vertreten Uhlirz in: Mitteil. d. Vereines f. Geschichte d. Deutschen in Böhmen Jhg. XXXIX (1901). 1 ff., Schulte im Hist. Jahrb. d. Görregeseschaft XXII (1901), 285 (vgl. dazu aber Uhlirz in: Jahrbücher Kaiser Ottos II. u. III., Bd. I, Exk. II, 227), ferner J. Pekař in Český časopis hist. X (1904), 54, dessen Beweise, da§ Gebhards vermutliche Vorlage eine Fälschung aus dem 11. Jahrh. sein müsse, wiederum Novotný Č. D. I, 1, 569 (woselbst und S. 583 auch weitere Literatur) widerlegt oder wenigstens stark abschwächt; vgl. neuerdings auch Holtzmann, Die Urkunde Heinrichs IV. für Prag vom Jahre 1086 in: Archiv für Urkundenforschung VI, S. 179 ff. 190 ff.</note>. Ad cuius iustam<note><app><lem>iustam</lem> <rdg wit="A 1">iussam A 1</rdg></app></note> querimoniam imperator motus precibus ducis Wratizlai, fratris eiusdem episcopi Gebehardi, et consilio archiepiscopi Magontini Wezelonis<note><app><lem>Wezelonis</lem> <rdg wit="A 3">We(a)zzel- A 3</rdg></app></note> et aliorum bonorum, qui iusticie favebant, novum antiquo fere eiusdem tenoris addit privilegium et signo imperiali confirmat, ut in sequentibus patebit. Cuius privilegii formam si huic operi<note><app><lem>operi</lem> <rdg wit="A 1">opere A 1</rdg></app></note> nostro inseramus, non superfluum fore estimamus; continet enim aut hunc aut huiusmodi textum<note>Eine Kopie saec. XII. dieser Urkunde im Münchner Reichsarchiv (M) ist gedruckt bei K. F. Stumpf, Die Reichskanzler vornehmlich des X., XI. und XII. Jahrhunderts, Bd. II, Abt. 2, Acta imperii inedita S. 79, n. 76, neuerdings Cod. dipl. regnii Bohemiae I, 92, n. 86. Zu der hier angeführten Literatur vgl. noch Meyer v. Knonau, Jahrbücher unter Heinrich IV. und Heinrich V., IV, 549; meine Gesch. Böhmens und Mährens S. 161, Novotný Č. D. I, 2, 254; R. Holtzmann a. a. O. 177 ff. – Im Apparat wurden nur sachliche Abweichungen und verschiedene Schreibungen von Personen- und Orstnamen verzeichnet.</note>:</p>
<p>In nomine sancte et individue<note><app><lem>individue</lem> <rdg wit="A 2a">et ind. fehlt A 2a</rdg></app></note> trinitatis. Heinricus tercius<note><app><lem>tercius</lem> <rdg wit="M">tercius erst nach Romanorum M (vgl. unten Anm. 1)</rdg></app></note> divina favente clementia Romanorum imperator augustus. Regio nomini et imperatorie dignitati congruere<note><app><lem>congruere</lem> <rdg wit="A 3">congr. dign. A 3</rdg></app></note> novimus, ut<note><app><lem>ut</lem> <rdg wit="A 2a">et mit Strich darüber (etiam?), korr. ut A 2a</rdg></app></note> ecclesiarum Dei utilitatibus<note><app><lem>utilitatibus</lem> <rdg wit="C 1a">dignitatibus C 1a</rdg></app></note> ubique opitulantes dampna vel<note><app><lem>vel</lem> <rdg wit="A 3">o. dampnabiles i. A 3</rdg></app></note> iniurias earum, quacumque necesse fuerit, propulsemus. Quapropter<note><app><lem>Quapropter</lem> <rdg wit="A 1">quiapr. A 1</rdg></app></note> universis<note><app><lem>universis</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> Dei nostrique regni<note><app><lem>regni</lem> <rdg wit="M">fehlt M [regni ist Zusatz des Cosmas zur kanzleimäßigen Formel H. Br.]</rdg></app></note> fidelibus tam futuris quam presentibus notum esse volumus, qualiter fidelis<note><app><lem>fidelis</lem> <rdg wit="M">fehlt M</rdg></app></note> noster Pragensis<note><app><lem>Pragensis</lem> <rdg wit="M">Brag- M immer</rdg></app></note> episcopus Gebehardus sepe confratribus<note><app><lem>confratribus</lem> <rdg wit="A 3">cum fr. A 3</rdg></app></note> suis et coepiscopis ceterisque principibus nostris ac novissime nobis conquestus est, quod Pragensis episcopatus<note><app><lem>episcopatus</lem> <rdg wit="B, C 1a">episcopus B, C 1a</rdg></app></note>, qui ab inicio per totum<note><app><lem>totum</lem> <rdg wit="B">om. B</rdg> <rdg wit="C">vero C</rdg></app></note> Boemie ac Moravie<note><app><lem>Moravie</lem> <rdg wit="M">Marauie M</rdg></app></note> ducatum unus et integer constitutus et<note><app><lem>et</lem> <rdg wit="C 1b">et, ut übergeschrieben C 1b</rdg></app></note> tam a papa Benedicto quam a primo Ottone imperatore sic confirmatus est, postea<note><app><lem>postea</lem> <rdg wit="A 2a">post A 2a</rdg> <rdg wit="M">postea sine antecessorum suorum suoque concensu M, vgl. unten Anm. 2</rdg></app></note> antecessorum suorum consensu<note>Die Verschiedenheit im Wortlaut an dieser Stelle zwischen Cosmas und der Münchner Kopie erklärte als eine absichtliche Textänderung mit Rücksicht auf seine eigene Darstellung z. J. 1067 (oben S. 60) J. Kalousek, Druhá kopie císařské listiny na sjednocení diocese Olomoucké s Pražskou, dané 29. dubna 1086 [Eine zweite Kopie der kaiserlichen Urkunde betreffend die Vereinigung der Olmützer und Prager Diöcese vom 29. April 1086], in: Sitzungsber. der k. böhm. Gesselschaft d. Wiss. in Prag, Jhg. 1883, S. 114.</note> sola dominantium potestate subintronizato intra terminos eius novo episcopo divisus esset<note><app><lem>eeset</lem> <rdg wit="A 1">(divi)sus esset auf Rasur A 1</rdg> <rdg wit="A 3">div. et imm. A 3</rdg></app></note> et inminutus. Qui<note><app><lem>Qui</lem> <rdg wit="M">quod, korr. qui M</rdg></app></note> cum Magoncie<note><app><lem>Magoncie</lem> <rdg wit="M">Magontine M</rdg></app></note><note>Vgl. über diese Synode oben S. 134, N. 5.</note> coram legatis apostolice sedis presentibus nobis ac plerisque <pb ed="2" n="50r"/> regni nostri optimatibus eandem querimoniam intulisset, ab<note><app><lem>ab</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> archiepiscopis Wezlone<note><app><lem>Wezlone</lem> <rdg wit="A 3">Wezzel- A 3</rdg> <rdg wit="M">Wezel- Mog. M</rdg></app></note> Magontino, Sigewino<note><app><lem>Sigewino</lem> <rdg wit="A 1">Segew- A 1</rdg> <rdg wit="C 3">Sicew- C 3</rdg></app></note> Coloniensi, Egilberto Treverensi<note><app><lem>Treverensi</lem> <rdg wit="C 1a*">Treveri- C 1a*</rdg> <rdg wit="M">Eilberto Treuer- M</rdg></app></note>, Liemaro<note><app><lem>Liemaro</lem> <rdg wit="A 3">Lyem- A 3</rdg> <rdg wit="B, C 1b">Lio(t)m- B, C 1b</rdg></app></note> Bremensi<note><app><lem>Bremensi</lem> <rdg wit="A 1a">fehlt A 1a</rdg></app></note>, ab episcopis quoque Tiederico<note><app><lem>Tiederico</lem> <rdg wit="A 1a, 4, C 1, 1b, 3">so A 1a, 4, C 1 (1b am Rande), 3</rdg> <rdg wit="A 3b">Thyed- A 3b</rdg> <rdg wit="A 3a, M">Theod- A 3a, M</rdg> <rdg wit="B">Tyd- B</rdg> <rdg wit="C 1b">Theodrico C 1b</rdg> <rdg wit="A 1">Tietrico A 1</rdg> <rdg wit="A 2a, C 2*">Tiedrico A 2a, C 2*</rdg></app></note> Virdunensi<note><app><lem>Virdunensi</lem> <rdg wit="M">Wirdinensi M</rdg></app></note>, Cůnrado<note><app><lem>Cůnrado</lem> <rdg wit="A 1">so A 1</rdg> <rdg wit="A 2a *">Chˇnr- A 2a (Chounr- *)</rdg> <rdg wit="A 3a">Cunr- A 3a</rdg> <rdg wit="A 3b, (4)">Chunr- A 3b, (4)</rdg> <rdg wit="M">Cǒnr-M</rdg> <rdg wit="die übrigen">Conr- die übrigen</rdg></app></note> Traictensi, Ǒdalrico<note><app><lem>Ǒdalrico</lem> <rdg wit="A 1a">fehlt A 1a</rdg> <rdg wit="A 1">Odaldrico A 1</rdg> <rdg wit="(A 4), B, C 3">Vdalrico (A 4), B, C 3</rdg> <rdg wit="M">Vdalrico M</rdg> <rdg wit="C 1, 2">Odalrico C 1, 2</rdg> <rdg wit="*">Oudalrico *</rdg></app></note> Eistetensi<note><app><lem>Eistetensi</lem> <rdg wit="A 1a">fehlt A 1a</rdg> <rdg wit="A 3">heysthet(h)ensi A 3</rdg> <rdg wit="C 1b">egistetensi, korr. cistetensi übergeschrieben C 1b</rdg> <rdg wit="A 2a, B, C 2b">cistetensi A 2a, B, C 2b</rdg> <rdg wit="C 3">cist-, korr. am Rande eist- C 3</rdg></app></note>, Ottone<note><app><lem>Ottone</lem> <rdg wit="B">Otto B</rdg></app></note> Ratisponensi cum<note><app><lem>cum</lem> <rdg wit="A 1a">cum – Rap. et fehlt A 1a</rdg></app></note> assensu laicorum, ducis Boemorum Wratizlai et fratris eius Cůnradi<note><app><lem>Cůnradi</lem> <rdg wit="A 1">so A 1</rdg> <rdg wit="A 2a *">Chˇnr- A 2a (Chounr- *)</rdg> <rdg wit="A 3a">Cunr- A 3a</rdg> <rdg wit="A 3b, (4)">Chunr- A 3b, (4)</rdg> <rdg wit="M">Cǒnr-M</rdg> <rdg wit="die übrigen">Conr- die übrigen</rdg></app></note>, ducis Friderici<note><app><lem>Friderici</lem> <rdg wit="A 2a">Frid. duc. am Rande nachgetragen A 2a</rdg></app></note>, ducis Lutoldi<note><app><lem>Lutoldi</lem> <rdg wit="A 3">Lutholdi A 3</rdg> <rdg wit="M">Liudaldi M</rdg></app></note>, palatini comitis Rapothonis<note><app><lem>Rapothonis</lem> <rdg wit="A 2a*">Rapotonis A 2a*</rdg> <rdg wit="B, C 1a">Rapote B, C 1a</rdg> <rdg wit="M">Rabodonis M</rdg></app></note> et<note><app><lem>et</lem> <rdg wit="A 1a">cum – Rap. et fehlt A 1a</rdg></app></note> omnium<note><app><lem>omnium</lem> <rdg wit="A 1a">coram aliis omnibus A 1a</rdg></app></note>, qui ibidem convenerant, primitiva illa parrochia cum omni terminorum suorum ambitu Pragensi sedi est adiudicata. Termini<note>Mit der Deutung der Grenzangaben hat sich, von früheren Forschern (vgl. insbesondere W. W. Tomek, Apologie der ältesten Geschichte Böhmens, in: Abhandlungen d. k. böhm. Geselschaft der Wiss. V. F., 13. Bd. (Prag 1865), S. 20 ff.) abgesehen, zuletzt beschäftigt: Kalousek, Uber den Umfang des böhm. Reiches unter Boleslav II., in: Sitzungsberichte d. k. böhm. Gesellschaft d. Wiss., Jhg. 1883 (Prag 1884), 32, dem sich Bachmann in: Mitteil. d. Inst. f. österreich. Geschichtsforschung XXI (1900), 219 und G. Friedrich im Cod. dipl. regni Bohemiae a. a. O. anschließen.</note> autem eius occidentem versus hii sunt: Tugast<note><app><lem>Tugast</lem> <rdg wit="A 2a*">Tugost A 2a*</rdg> <rdg wit="A 3">Tugocz A 3</rdg> <rdg wit="M">Tugust M</rdg></app></note><note>Nach Kalousek das gebiet von Taus, während es Losert, Der Umfang des böhm. Reiches unter Boleslaw II., in: Mitteil. d. Inst. f. österr. Geschichtsforschung II (1881), 25 nach älterer Auffassung noch auf das Fichtelgebirge bezog.</note>, que<note><app><lem>que</lem> <rdg wit="*">qui *</rdg></app></note> tendit ad medium fluminis Chub<note>Der bayrische Chanbfluß, nicht die Eger.</note>, Zelza<note><app><lem>Zelza</lem> <rdg wit="(A 4), C 1b, 2">so (A 4), C 1b, 2</rdg> <rdg wit="A 1a, 2a">Zedlica A 1a, 2a</rdg> <rdg wit="B, M">Zedlca B, M</rdg> <rdg wit="A 1, C 1a*">Zelza Zedlica A 1, C 1a*</rdg> <rdg wit="A 3">Zeyza Zedlicanc A 3</rdg> <rdg wit="C 3">Zelza, am Rande beigeschrieben ał Zedlica C 3</rdg></app></note><note>Kalousek wollte das Wort unnötigerweise in Mysa emendieren und an die <quote>Mieser Grenzżupa</quote> denken; nach Bachmann <quote>das Gebiet des Zetlitzerstammes im Schlackenwerth- Karlsbader Becken</quote>, während man früher an die Eůbogner Gegend dachte; vgl. über die Identität der Namen Zelza und Zedlica auch W. Friedrich a. a. O. S. 120, Anm. 2.</note> et<note><app><lem>et</lem> <rdg wit="A 1a, 3">fehlt A 1a, 3</rdg></app></note> Liusena<note>Das Saazer Gebiet.</note> et Dasena<note><app><lem>Liusena</lem> <rdg wit="A 1a">Dacane (L. et fehlt) A 1a</rdg> <rdg wit="A 3">Lucsane et Daciane A 3</rdg> <rdg wit="A 1, C 1a">Dasena Dacane A 1, C 1a</rdg> <rdg wit="C 3">Dasena, am Rande al. Dacane C 3</rdg> <rdg wit="M">Lusane et Dazana M</rdg></app></note><note>Der Tetschen-Biliner Gau.</note>, Lutomerici<note><app><lem>Lutomerici</lem> <rdg wit="A 3">Luthomirici A 3</rdg> <rdg wit="C 1b">Luthomer- C 1b</rdg> <rdg wit="B">Lutomir- B</rdg> <rdg wit="(A 4), C 2, M">Liutomer- (A 4), C 2, M</rdg></app></note><note>Leitmeritz.</note>, Lemuzi<note><app><lem>Lemuzi</lem> <rdg wit="A 3">Lemuci A 3</rdg> <rdg wit="C 1b">Lemusi C 1b</rdg> <rdg wit="M">Lemuczi M</rdg> <rdg wit="A 1a">usque – limit. fehlt A 1a</rdg></app></note><note>Kal.: Biliner Gau; Bachm.: in das Gebiet östlich der Elbe, wo sie bis in den Grenzwald hineinreichen.</note> usque ad mediam silvam, qua Boemia limitatur<note><app><lem>limitatur</lem> <rdg wit="A 1, 2a*">l-natur A 1, 2a*</rdg></app></note>. Deinde ad aquilonem<note><app><lem>aquilonem</lem> <rdg wit="A 1a, C 1, 2b, 3*">aquilonalem A 1a, C 1, 2b, 3*</rdg></app></note> hii sunt termini<note><app><lem>termini</lem> <rdg wit="A 1a">fehlt A 1a</rdg></app></note>: Psouane<note>Kalousek: ein Volkstamm, dessen Sitze sich von der Elbe bei Melnik und Alt-Bunzlau bis zur alten Landesgrence im Jeschkengebirge erstreckten; s. oben S. 34, N. 2.</note>, Chrowati<note><app><lem>Chrowati</lem> <rdg wit="A 1">so A 1</rdg> <rdg wit="C 1b">Chrowaci C 1b</rdg> <rdg wit="C 3">Chrouuati C 3</rdg> <rdg wit="A 3">Crouati A 3</rdg> <rdg wit="A 1a">CrhuatiA 1a</rdg> <rdg wit="B">Hrouati B</rdg> <rdg wit="(A 4)">Chrowati (A 4)</rdg> <rdg wit="C 1a, 2">Ghrou(w)ati C 1a, 2</rdg> <rdg wit="A 2a*">Ghrwati A 2a*</rdg> <rdg wit="M">Pssouane, Chrouati M</rdg></app></note><note>Zwei Gaue der bömischen Kroaten in der oberen Isergegend.</note> et altera Chrowati<note><app><lem>Chrowati</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg> <rdg wit="C 1b">et alt. Chrowaci am Rande C 1b</rdg> <rdg wit="A 3, C 1a">Chrouati A 3, C 1a</rdg> <rdg wit="A 1a">Crhuati A 1a</rdg> <rdg wit="B">Hrouati B</rdg> <rdg wit="C 2b">Ghrouati C 2b</rdg></app></note>, Zlassane<note><app><lem>Zlassane</lem> <rdg wit="A 1a">Zlas. – Dedos. fehlt A 1a</rdg> <rdg wit="A 2a*">Slassane A 2a*</rdg></app></note><note>Schlesier bei dem Flusse Lohe, böhm. Sleza.</note>, Trebowane<note><app><lem>Trebowane</lem> <rdg wit="A 3, B, C 1a, M">Trebouane A 3, B, C 1a, M</rdg></app></note><note>Kal.: höchstwahrscheinlich im Gebiete des Flusses Katzbach; Bachm.: am Queiß, Trebnitz?</note>, Boborane<note><app><lem>Boborane</lem> <rdg wit="B">Poborane B</rdg> <rdg wit="M">Pobar- M</rdg> <rdg wit="A 2a*">Bobrane A 2a*</rdg></app></note><note>Anwohner des oberen Boberflusses im jetzigen Schlesien.</note>, Dedosese<note><app><lem>Dedosese</lem> <rdg wit="A 3">Dedosesi A 3</rdg> <rdg wit="C 3">Dedoczese C 3</rdg> <rdg wit="B">Dedossene B</rdg> <rdg wit="A 2a*">Dedosane A 2a*</rdg> <rdg wit="M">Dedosice M</rdg></app></note><note>Kal.: zwischen dem unteren Bober und der Oder; Bachm.: das westliche Niederschlesien und ein Teil der östlichen Lausitz; vgl. auch Thietmar IV, 28.</note> usque ad mediam silvam, qua Milcianorum<note><app><lem>Milcianorum</lem> <rdg wit="A 1a, 2a">Milic- A 1a, 2a</rdg> <rdg wit="A 3">Milcan- A 3</rdg></app></note><note>Das Gebiet der Oberlausitz, vgl. Thietmar I, 16 (9); VI, 14 (11).</note> occurrunt termini. Inde ad orinentem hos fluvios habet terminos: Bug scilicet<note><app><lem>scilicet</lem> <rdg wit="A 1">feliciter A 1</rdg> <rdg wit="C 2b">scil. quod C 2b</rdg></app></note> et Ztir<note><app><lem>Ztir</lem> <rdg wit="C 1b">Stir C 1b</rdg> <rdg wit="C 3">Ztiz C 3</rdg></app></note><note>Bug und Styr im Süden der jetzigen galizischen Stadt Brody.</note> cum Krakoua<note><app><lem>Krakoua</lem> <rdg wit="A 1a, C 1a">Krakovia A 1a, C 1a</rdg> <rdg wit="B">Krakoua B</rdg> <rdg wit="A 2a, 3a, C 1b*">Cracoua A 2a, 3a, C 1b*</rdg> <rdg wit="A 3b">Chracoua A 3b</rdg> <rdg wit="C 2b">Cralowa C 2b</rdg> <rdg wit="M">Gracouua M</rdg></app></note> civitate provinciaque, cui Wag<note><app><lem>Wag</lem> <rdg wit="A 1a, 2a*">V(U)ag A 1a, 2a*</rdg> <rdg wit="M">Uuag M</rdg></app></note> nomen est, cum omnibus regionibus ad predictam urbem pertinentibus, que Krakova<note><app><lem>Krakova</lem> <rdg wit="A 1a">que Kr. est fehlt A 1a</rdg> <rdg wit="A 2a, 3">Cracoua A 2a, 3</rdg> <rdg wit="C 1a">Krakow C 1a</rdg> <rdg wit="C 1b">Cracowia C 1b</rdg> <rdg wit="C 2b">Kralowa C 2b</rdg> <rdg wit="M ">Gracouua M</rdg></app></note> est. Inde Ungarorum<note><app><lem>Ungarorum</lem> <rdg wit="A 3">Ungarior- A 3</rdg> <rdg wit="M">Ungrorum M</rdg></app></note> limitibus<note><app><lem>limitibus</lem> <rdg wit="A 1">liminibus A 1</rdg></app></note> additis usque ad montes, quibus nomen est Tritri<note><app><lem>Tritri</lem> <rdg wit="A 1a">TirtriA 1a</rdg> <rdg wit="C 2a">Tatri C 2a</rdg> <rdg wit="M">Triti M</rdg></app></note><note>Tatragebirge.</note>, dilatata procedit. Deinde in ea parte, que meridiem respicit, addita regione Moravia<note><app><lem>Moravia</lem> <rdg wit="M">Morowia M</rdg></app></note> usque ad fluvium<note><app><lem>fluvium</lem> <rdg wit="(A 4), M">flumen (A 4), M</rdg></app></note>, cui nomen est Wag, et ad mediam silvam, cui nomen est Mǒre<note><app><lem>Mǒre</lem> <rdg wit="A 1a, 2a, 4, C 1a">so A 1a, 2a, 4, C 1a</rdg> <rdg wit="A 1">Mure, korr. Mǒre A 1</rdg> <rdg wit="A 3, B">Mure A 3, B</rdg> <rdg wit="C 2">More C 2</rdg> <rdg wit="C 1b">Modre, am Rande Mdere C 1b</rdg> <rdg wit="C 3">Mderrae C 3</rdg> <rdg wit="*">Moure *</rdg></app></note><note>Das Gebirge welches sich in Österreich von Mailberg (Mouriberg i. J. 1055 u. später) westwärts mehrere Meilen hinzieht und die Wasserscheide zwischen Donau und Thaya bildet. Richtig bemerkt aber Novotný Č. D. I, 1, 569, daß, so wahrscheinlich die Identifizierung Mǒre und Mailberg ist, ein Beweis nirgends vorliegt.</note>, et eiusdem<note><app><lem>eiusdem</lem> <rdg wit="A 2a">eius A 2a</rdg></app></note> montis eadem parrochia tendit, qua Bawaria<note><app><lem>Bawaria</lem> <rdg wit="A 2, B, C 1, 2a*">Bavar- A 2, B, C 1, 2a*</rdg> <rdg wit="M">Bauuar- M</rdg></app></note> limitatur<note><app><lem>limitatur</lem> <rdg wit="A 2a*">limin- A 2a*</rdg> <rdg wit="A 1">limitar (so) A 1</rdg></app></note>. Mediantibus<note><app><lem>Mediantibus</lem> <rdg wit="A 1a">mediant. – duc. Boem. (S. 140, Z. 14) fehlt A 1a, dafür: Qualiter autem hic (sic) parrochia dilatata fuerit et confirmata, qui vult melius scire, querat in privilegio eiusdem ecclesie.</rdg></app></note> itaque nobis et communi principum aspirante suffragio per ... factum<note><app><lem>factum</lem> <rdg wit="A 1, A 2a, 3b">p (Lücke von 4 bis 6 Buchstaben) F (rot) actum A 1 (Factum auch A 2a, 3b)</rdg> <rdg wit="A 4">p δ f A 4</rdg> <rdg wit="Weinb.">per Dei gratiam Weinb.</rdg> <rdg wit="A 3*, A 2a">per fehlt A 3*, radiert A 2a</rdg> <rdg wit="C, M">peractum C, M</rdg> <rdg wit="B">pactum B</rdg></app></note> est, ut dux Boemie Wratizlaus<note>Die auffalende Bezeichnung Wratizlaus als dux anstatt rex suchte Dobner, Annales V, 217 dadurch zu erklären, daß der Papst die königliche Würde noch nicht anerkannt hatte. Es genügt aber auch mit Grandaur anzunehmen, daß W. zu der Zeit, als die Urkunde ausgestellt wurde, noch nicht gekrönt war; vgl. auch O. Köhncke, Wibert von Ravenna (Papst Clemens III.), Leipzig 1888, S. 113; Novotný Č. D. I, 2, 261.</note> et frater eius Cůnradus<note><app><lem>Cůnradus</lem> <rdg wit="A 1">so A 1</rdg> <rdg wit="A 2a, *">Chǒnr- A 2a (Chounr- *)</rdg> <rdg wit="A 3a">Cunr- A 3a</rdg> <rdg wit="A 3b (4)">Chunr- A 3b (4)</rdg> <rdg wit="M">Cvnr- M</rdg> <rdg wit="die übrigen">Conr- die übrigen</rdg></app></note> supradicto Pragensi episcopo<note><app><lem>episcopo</lem> <rdg wit="A 3">episc. Gebehardo A 3</rdg></app></note>, fratri suo, parrochiam iudiciario ordine<note><app><lem>ordine</lem> <rdg wit="A 2a">iure A 2a</rdg></app></note> requisitam ex integro reprofiterentur<note><app><lem>reprofiterentur</lem> <rdg wit="A 2a*">et reprof. A 2a*</rdg> <rdg wit="C 2">profit C 2</rdg></app></note> et redderent. Proinde nos rogatu <pb ed="2" n="50v"/> eiusdem episcopi racionabiliter inducti Pragensis episcopatus redintegracionem<note><app><lem>redintegracionem</lem> <rdg wit="A 3, C 1a, 2">reint- A 3, C 1a, 2</rdg></app></note> nostre imperialis auctoritatis edicto<note><app><lem>edicto</lem> <rdg wit="A 1">adicto A 1</rdg></app></note> illi et successoribus eius confirmamus et stabilimus inviolabiliter decernentes, ne ulla posthac<note><app><lem>posthac</lem> <rdg wit="A 1">postea A 1</rdg></app></note> cuiuslibet conditionis persona vel ulla societas hominum Pragensi ecclesie quicquam sui iuris in prenotatis terminis alienare presumat<note><app><lem>presumat</lem> <rdg wit="A 3">presumant A 3</rdg></app></note>. Cuius redintegrationis<note><app><lem>redintegrationis</lem> <rdg wit="A 1">regint-, korr. redint- A 1</rdg> <rdg wit="C 1a, 2">reint- C 1a, 2</rdg></app></note> et confirmationis<note><app><lem>confirmationis</lem> <rdg wit="A 2a">et conf. über der Zeile von 2. Hd. nachgetragen A 2a</rdg></app></note> auctoritas ut omni evo stabilis et inconvulsa permaneat, hanc cartam inde conscribi<note><app><lem>conscribi</lem> <rdg wit="M">conscripsi M</rdg></app></note>, quam, sicut infra apparet, manu propria roborantes<note><app><lem>roborantes</lem> <rdg wit="M">so nur M</rdg> <rdg wit="A 1">fehlt A 1</rdg> <rdg wit="die übrigen *">laborantes die übrigen *</rdg></app></note> inpressione sigilli<note><app><lem>sigilli</lem> <rdg wit="M">so nur M</rdg> <rdg wit="die übrigen *">signi die übrigen *</rdg></app></note> nostri iussimus insigniri<note><app><lem>insigniri</lem> <rdg wit="A 3">insignari A 3</rdg> <rdg wit="C 1b">consigniri C 1b</rdg> <rdg wit="M">in M folgt nach insigniri: Signum domni Henrici tercii Romanorum imperatoris augusti. – Herimannus cancellarius vice Mezedonis (so) archicancellarii reconsignavit. Dann das signum recognitionis mit eingeschriebenem: Ydea Eerimani Kankelarii in Maiuskeln.</rdg></app></note>. Data III. kal. Maii anno<note><app><lem>anno</lem> <rdg wit="A 3, B">anno dom. incarnationis A 3, B</rdg></app></note> ab incarnatione Domini MLXXXVI, indictione VIIII<note><app><lem>VIIII</lem> <rdg wit="(A 4), C 1a, M">VIII. (A 4), C 1b, M</rdg></app></note>, anno autem<note><app><lem>autem</lem> <rdg wit="A 3, C 1b">fehlt A 3, C 1b</rdg></app></note> domini Heinrici regni quidem<note><app><lem>quidem</lem> <rdg wit="C 1b">fehlt C 1b</rdg></app></note> XXXII, imperii<note><app><lem>imperii</lem> <rdg wit="B">imperatorii B</rdg> <rdg wit="A 1">iamprii A 1</rdg></app></note> vero tercio<note><app><lem>tercio</lem> <rdg wit="M">auf tercio folgt. in M: Actum Ratispone in Christi nomine feliciter amen.</rdg></app></note>.<note>Faksimile nach A 1, ähnlich A 4, B, C 1b, 3 und farbig A 2a (danach schwarz Koepke) leerer Raum A 3.</note> Signum<note><app><lem>Signum</lem> <rdg wit="C 2b">signum – anno (Z. 5) fehlt C 2b</rdg> <rdg wit="A 2a">sigillum A 2a</rdg></app></note> domini Heinrici<note><app><lem>Heinrici</lem> <rdg wit="A 1">Heinricici A 1</rdg></app></note> tercii Romanorum imperatoris augusti.</p>
<p>Quod ego vidi ipsum cesarem suis manibus annotantem in privilegio Pragensis episcopatus<note>Wegen der Anwesenheit des Cosmas bei der Unterfertigung durch den Kaiser vgl. Spangenberg, Die Königskrönung Wratislaws a. a. O. S. 391.</note>.</p>
</div>
<div n="1.4.38">
<head>Capitulum tricesimum octavum</head>
<p>Similiter eodem anno Heinrico imperatore demandante et Magontino archiepiscopo Wezelone<note><app><lem>Wezelone</lem> <rdg wit="A 2a*">Wezlone A 2a*</rdg> <rdg wit="A 3">Wezz- A 3</rdg> <rdg wit="C 3">Welizone C 3</rdg> <rdg wit="(A 4)">Wezolone (A 4)</rdg></app></note> interveniente per legatos<note><app><lem>legatos</lem> <rdg wit="A 2a">pro legatis A 2a</rdg></app></note> apostolici<note><app><lem>apostolici</lem> <rdg wit="A 1">apost. ex Magoncia (ex Mag. getilgt) A 1</rdg></app></note>, qui eidem<note><app><lem>eidem</lem> <rdg wit="A 1">eiusdem A 1</rdg></app></note> interfuerunt concilio, domnus Clemens<note><app><lem>Clemens</lem> <rdg wit="B, C, C 1b">fehlt B, C (am Rande nachgetragen C 1b)</rdg></app></note> papa secundum predictos terminos suo privilegio corroborat<note><app><lem>corroborat</lem> <rdg wit="A 3">corroboraret A 3</rdg></app></note> Pragensem episcopatum<note>Die Urkunde ist nicht erhalten; vgl. Cod. dipl. regni Bohemiae I, 95, n. 87.</note> id efflagitante et suggerente Gebehardo episcopo per suum capellanum nomine Albinum, quem cum legatis apostolici ex Magoncia hac de eadem causa miserat Romam. Eodem anno V. id. Iunii<note><app><lem>Iunii</lem> <rdg wit="A 3">iulii A 3</rdg></app></note> obiit Otto dux Moravie<note>Der Tag ist auch durch das Necrol. Bohem. S. 12 und Olom. S. 647 überliefert. Wegen des Jahres gehen die Ansichten auseinander, da die Ann. Grad. (SS. XVII, 648) Tod und Königskrönung sowohl zu 1086 als auch 1087 verzeichnen. Ich trat (Gesch. Böhmens und Mährens S. 183) für 1086, Novotný Č. D. I, 2, 296 für 1087 ein.</note>, frater Wratizlai ducis Boemie<note><app><lem>Boemie</lem> <rdg wit="A 3">Boemorum A 3</rdg></app></note>. Interea Egilbertus<note><app><lem>Egilbertus</lem> <rdg wit="A 1">Eibertus A 1 (l übergeschrieben)</rdg></app></note> Treverensis archiepiscopus<note><app><lem>archiepiscopus</lem> <rdg wit="A 1">archiepos., korr. archiepiscopus A 1</rdg> <rdg wit="A 2a (4)">episc. A 2a (4)</rdg></app></note> iussis<note><app><lem>iussis</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg> <rdg wit="C 2a">iussit C 2a</rdg> <rdg wit="A 1">iussit, korr. iussis A 1</rdg></app></note> obtemperans imperatoris<note><app><lem>imperatoris</lem> <rdg wit="A 2a">imperatoris, korr. -ori A 2a</rdg> <rdg wit="A 3">imp. He(i)nrici A 3</rdg></app></note>, adveniens metropolim Pragam XVII<note><app><lem>XVII</lem> <rdg wit="A 1a">XVI A 1a</rdg></app></note>. kal. Iulii inter sacra missarum sollempnia regalibus fascibus indutum <pb ed="2" n="51r"/> unxit<note><app><lem>unxit</lem> <rdg wit="A 2a">duxit reg. A 2a</rdg></app></note> in regem Wratizlaum et imposuit diadema super caput tam ipsius quam eius coniugis Zuataue<note><app><lem>Zuataue</lem> <rdg wit="A 3">Zuathaue A 3</rdg></app></note> cyclade regia<note><app><lem>regia</lem> <rdg wit="C 1b">aurea übergeschrieben C 1b</rdg></app></note> amicte clericis et universis satrapis ter acclamantibus: <quote>Wratizlao regi quam<note><app><lem>quam</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg> <rdg wit="C 1a*">tam C 1a*</rdg></app></note> Boemico tam<note><app><lem>tam</lem> <rdg wit="A 2a">quam, korr. tam A 2a</rdg></app></note> Polonico, magnifico et pacifico, a Deo coronato, vita, salus et victoria<note>Manitius (Mitt. d. Inst. f. österreich. Geschichtsforschung VIII, 482) findet hier eine <quote>wohl nicht zufällige Übereinstimmung</quote> mit der Stelle in den Ann. Lauriss. z. J. 801 (daraus auch übergegangen in Regino, a. a. O. S. 62): Karolo a deo coronato magno et pacifico imperatori vita et victoria, und hält die Worte bei Cosmas für untergeschoben. [Doch entsprechen die Worte ganz dem in Litaneien für regierende Herrscher auch im 11. Jahrhundert üblichen Sprachgebrauch; vgl. z. B. N. Archiv II, 439; und eine Entlehnung aus Regino anzunehmen ist also keineswegs nötig. H. Br.] Spangenberg (ebenda XX, 385, Anm. 1) bezweifelt, daß dem Přemysliden tatsächlich der Titel rex Polonorum Königs von Polen Beigelegt wurde, weil sich der Titel rex Polonorum für Wratislaw nirgends urkundlich nachweisen lasse. Es sei vielmehr als eine von Cosmas übermittelte Tradition anzusehen, zu deren Entstehung <quote>der Anspruch Böhmens auf einen Vorrang dem fiendlichen polnischen Schwesterstamme gegenüber Veranlassung war</quote>; doch erörtert auch er die Möglichkeiten, aus denen der Rechtstitel hergeleitet werden konnte. Nach A. Schäfer, Staatsrechtl. Beziehungen Böhmens zum Reiche bis z. J. 1212 (Diss. Jena 1912) S. 21 u. s. beruhte die Beziechung Wratislaws als polnischer König auf der Oberhoheit über duas regiones in Schlesien, die Böhmen 1041 erhielt und 1054 gegen Tribut an Polen wieder abtrat; vgl. oben S. 101, N. 1. Die Krönung selbst melden außer den Ann. Grad. (s. S. 140, Anm. 3) auch die Ann. Veterocell. (SS. XVI, 41), S. Aegidii Brunsvic. (SS. XXX, 1, 10), Patherbrunn. (ed. Scheffer-Boichorst, S. 100).</note></quote>. Post hec tercia die archipresul secundum regiam magnificentiam inmenso pondere auri et argenti ditatus<note><app><lem>ditatus</lem> <rdg wit="A 2a">est über der Zeile A 2a</rdg></app></note> et ceteris xeniis<note><app><lem>xeniis</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt (leerer Raum) A 2a</rdg> <rdg wit="C 1a">xenniis C 1a</rdg> <rdg wit="A 1">xenniis, korr. exeimiis A 1</rdg> <rdg wit="C 2b">exeimiis C 2b; vgl. Regino S. 128 m (exeniis)</rdg></app></note> ac<note><app><lem>ac</lem> <rdg wit="A 1">radiert A 1</rdg> <rdg wit="A 2a">hac getilgt A 2a</rdg></app></note> muneribus donatus cum magno honore letus ad propria remeat.</p>
</div>
<div n="1.4.39">
<head>Capitulum tricesimum nonum</head>
<p>Anno dominice incarnationis MLXXXVII. Rex Wratizlaus collecto exercitu intrat Zribiam<note>Markgrafschaft Meißen.</note>, quam olim imperator Heinricus in perpetuum sibi habendam tradiderat<note>Vgl. Lampert von Hersfeld z. J. 1075 (SS. rer. Germ. S. 232).</note> et, dum<note><app><lem>dum</lem> <rdg wit="A 1">cum A 1</rdg></app></note> quoddam castrum nomine Gvozdec<note><app><lem>Gvozdec</lem> <rdg wit="A 1a, 3, B, C 2, 3">Gu- A 1a, 3, B, C 2, 3</rdg> <rdg wit="C 1a">Gvosdek C 1a</rdg> <rdg wit="C 1b">Gwozdecz C 1b</rdg> <rdg wit="*">Gvozdek *</rdg></app></note><note>Nach Hey, Die slawischen Siedelungen im Königsreich Sachsen S. 241 eine deutsche Burgwarte s. ö. von Meßen bei Constappel, wahrscheinlich auf dem Goldberge a. d. Elbe; vgl. auch J. R. Kretzschmar, Die Entstehung von Stadt und Stadtrecht in den Gebieten zwischen mittlerer Saale und der Lausitzer Neiße, in: Untersuchungen z. deutschen Staats- und Rechts-geschichte, hrg. von O. Giercke, Heft 75 (1905), 89. Zur Sache vgl. Meyer v. Knonau a. a. O. IV, 170, N. 18, VII, 256, N.; Novotný Č. D. I, 2, 267.</note> prope urbem Misen<note><app><lem>Misen</lem> <rdg wit="A 1">so A 1</rdg> <rdg wit="A 3a">Misnam A 3a</rdg> <rdg wit="A 3b">Missn A 3b</rdg> <rdg wit="C 1b, 2b">Myssen C 1b und immer 2b</rdg> <rdg wit="die übrigen *">Missen die übrigen *</rdg></app></note> reedificat<note><app><lem>reedificat</lem> <rdg wit="A 1">redif- A 1</rdg></app></note>, aliis insistentibus operi mittit duas scaras ex electis militibus cum filio suo Bracizlao<note><app><lem>Bracizlao</lem> <rdg wit="A 1a, 2a *">Bracizlauo A 1, 2a (Bracizis- *)</rdg> <rdg wit="A 1a">Wratizlao A 1a</rdg></app></note> ultum ire olim sibi illate iniurie<note><app><lem>iniurie</lem> <rdg wit="A 3">illatum iniuriam A 3</rdg></app></note>. Nam quodam<note><app><lem>quodam</lem> <rdg wit="A 1, C 2a">quoddam A 1, C 2a</rdg></app></note> retro dierum tempore, dum redit imperatoris de curte, casu contigit in quadam villa nomine Kyleb<note><app><lem>Kyleb</lem> <rdg wit="A 2a, 3*">Kileb A 2a, 3*</rdg></app></note><note>Nach Hey S. 101 ein später eingeganger Ort bei Priestäblich w. Leipzig. Man verlegt das Vorkommnis ins Jahr 1075, auf den Rückzug Wratislaws vom Hoftag in Goslar; vgl. Novotný Č. D. I, 2, 196, 267.</note> valde magna eum pernoctare, ubi noctu orta sedicione inter suos et cives occisis sunt a villanis duo fratres, primi inter primates<note><app><lem>primates</lem> <rdg wit="A 1">priuates, korr. prim- A 1</rdg></app></note>, huius patrie inmanes columne, virtutum clari lumine, Nacarat<note><app><lem>Nacarat</lem> <rdg wit="A 3">Nacharat A 3</rdg> <rdg wit="A 1a">Nacherat A 1a</rdg> <rdg wit="C 1a">Nakarat C 1a</rdg> <rdg wit="C 1b">Wanczerat C 1b</rdg></app></note> et Bznata<note><app><lem>Bznata</lem> <rdg wit="C 1">Wznata C 1 öfter</rdg></app></note>, filii Taz<note><app><lem>Taz</lem> <rdg wit="A 3">Thaz A 3 öfter</rdg> <rdg wit="C 1b">Tas C 1b öfter</rdg></app></note> comitis. Mox secundum regis iussum qui missi fuerant, festinantes die et noctu tercia luce<note><app><lem>luce</lem> <rdg wit="*, A 1">uice, korr. die *, A 1</rdg> <rdg wit="C 1b">die, am Rande luce C 1b</rdg></app></note> summo diluculo invadunt cum magno impetu predictam villam et diripiunt<note><app><lem>diripiunt</lem> <rdg wit="A 1, A 2a*">dirripuit, korr –piunt A 1 (dirripiunt A 2a*)</rdg></app></note> omnia bona illorum, ipsos quoque et uxores eorum usque ad corrigiam<note><bibl>Vgl. Luc. 3, 16:</bibl> <q>solvere corrigiam calceamentorum.</q></note><note><bibl>Isai. 5, 27:</bibl> <q>corr. calceamenti.</q></note> calciamenti spoliant et funditus edificia subvertunt igne comburentes atque equis et peccoribus simul abductis illesi viam tenuerunt. Facta autem meridie, dum transirent<note><app><lem>transirent</lem> <rdg wit="A 1">transirenτ A 1</rdg></app></note> quoddam flumen, filius herilis nactus amena loca fluminis iussit cum preda scutarios<note><app><lem>scutarios</lem> <rdg wit="A 1">scutor-, korr. scutar- A 1</rdg> <rdg wit="C 1a">scrutar-, korr. scutar- C 1a</rdg> <rdg wit="B, C 1b, 3">scrut- B, C 1b, 3</rdg> <rdg wit="C 2a">scrutiar- C 2a</rdg> <rdg wit="C 2b">succarios (preda fehlt) C 2b</rdg></app></note> precedere, viros autem bello fortiores secum invitat ibi prandium sumere<note><app><lem>sumere</lem> <rdg wit="A 2a">inv. ad prand. A 2a</rdg></app></note>. Et quia magnus estus erat, filius ducis nimio calore exestuans, dum post prandium in aqua paulisper<note><app><lem>paulisper</lem> <rdg wit="A 1">plausisper A 1</rdg></app></note> refrigeraretur natans, mittit<note><app><lem>mittit</lem> <rdg wit="A 3">misit A 3</rdg></app></note> ad eum Alexius comes ita mandans: <quote>Non hic</quote>, ait, <quote>in Wlitava<note><app><lem>Wlitava</lem> <rdg wit="A 2a">so A 2a</rdg> <rdg wit="A 1, C 3">Wlyt- A 1, C 3</rdg> <rdg wit="C 1a">Wltauia C 1a</rdg> <rdg wit="C 1b">Multauia C 1b öfters</rdg> <rdg wit="die übrigen">Wltaua die übrigen</rdg></app></note> aut in<note><app><lem>in</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> Ogra tua natas. Tolle moras<note>Vgl. oben S. 24, N. 7.</note>, fortium portas virorum gazas</quote>. Ad hec <pb ed="2" n="51v"/> iuvenis: <quote>Naturale est</quote>, inquit, <quote>senibus ad aure<note><app><lem>aure</lem> <rdg wit="A 1">ure A 1</rdg></app></note><note>Vgl. oben S. 64, N. 5.</note> motum semper trepidare et quamvis sibi iam imminentia plus tamen quam iuvenes<note><app><lem>iuvenes</lem> <rdg wit="B, C">iuvenis B, C</rdg></app></note> timere fata</quote>. Quod cum relatum esset Alexio, <quote>Deus</quote>, inquit, <quote>faciat, sed eventu propicio<note><app><lem>propicio</lem> <rdg wit="A 1, C 1a">propicio ł prospero A 1, C 1a</rdg> <rdg wit="C 3">propicio, am Rande beigeschrieben al. prospero C 3</rdg> <rdg wit="C 1b, 2">propicio C 1b, 2</rdg> <rdg wit="die übrigen *">prospero die übrigen *</rdg></app></note>, ut talis assit nunc et inevitabilis<note><app><lem>inevitabilis</lem> <rdg wit="A 1">inevitalib A 1</rdg></app></note> fortune occasio, ubi iuvenes videant, utrum senes an ipsi magis fata timeant</quote>. Dum hec loquitur predictus comes, ecce plus quam XX apparent equites missi a Saxonibus, ut eos provocarent cimbello<note><app><lem>cimbello</lem> <rdg wit="A 1, B, A 2a">so A 1, B und (cim- auf Rasur) A 2a</rdg> <rdg wit="A 1">cimp- A 1</rdg> <rdg wit="A 3">cymb- A 3</rdg> <rdg wit="C">cum bello C</rdg> <rdg wit="Freh.">cum dolo Freh.</rdg></app></note>, sicut mustela hostem suum aspidem strangulare volens provocat umbra caude sue de antro<note><bibl>Lucan. Phars. IV, 724:</bibl> <q>aspidas ut Pharias cauda sollertior hostis | ludit et iratas incerta provocat umbra.</q></note>. Quos ut<note><app><lem>ut</lem> <rdg wit="A 2a">ut getilgt, cum übergeschrieben A 2a</rdg></app></note> viderunt<note><app><lem>viderunt</lem> <rdg wit="A 2a">viderent A 2a</rdg></app></note> nostrates, inconsulti homines, plus audaces quam perspicaces, Alexio nimium refutante et prohibente eos ac revocante<note><app><lem>revocante</lem> <rdg wit="A 1">reoucante A 1</rdg> <rdg wit="A 2a">revocant A 2a</rdg></app></note>, ruunt in sua fata<note><bibl>Ov. Met. VI, 51:</bibl> <q>i. s. f. ruit.</q></note> persequentes inimicos. Nam statim ferrea legio Saxonum prosilit ex insidiis et nec unus, qui persecuti sunt hostes, evasit ex nostris. Cumque hi, qui remanserant in castris, viderent in celum ascendere quasi<note><app><lem>quasi</lem> <rdg wit="A 3">ac si A 3</rdg></app></note> per turbinem<note><bibl>IV. Reg. 2, 11:</bibl> <q>et acendit Elias per turb. in coel.</q></note> globum pulveris et licet repentini et subitanei casus etiam fortissimos viros in bello conturbare<note><app><lem>conturbare</lem> <rdg wit="A 2">turbare A 2</rdg></app></note> soleant<note><app><lem>soleant</lem> <rdg wit="A 3">solent A 3</rdg></app></note>, tamen arma quam<note><app><lem>quam</lem> <rdg wit="C 3">quanto C 3</rdg></app></note> cicius corripiunt<note><app><lem>corripiunt</lem> <rdg wit="A 1">corripiunt, korr. arr- A 1</rdg> <rdg wit="A 1a*">arrip- A 1a*</rdg></app></note>, hostes viriliter excipiunt, pugna<note><app><lem>pugna</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> summa vi conseritur, fragor armorum<note><bibl>Lucan. Phars. I, 569:</bibl> <q>fragor arm.</q></note> et clamor virorum usque ad nubes exoritur<note>Vgl. oben S. 25, N. 1 und S. 95, N. 4</note>, hastilia in primo<note><app><lem>primo</lem> <rdg wit="C 3">immo C 3</rdg></app></note> congressu franguntur, res gladiis agitur<note><bibl>Sall. Cat. 60, 2:</bibl> <q>pila omittunt, gladiis res geritur.</q></note>, donec Deo opem ferente<note><app><lem>ferente</lem> <rdg wit="A 1">fehlt (fer)ente boemis am Rande nachgetragen A 1</rdg> <rdg wit="A 2a">ferentes, korr. ferente A 2a</rdg></app></note> Saxones versi sunt in fugam, nostrates habuere victoriam sed nimis cruentam. Quia vero secundi ordinis milites cum preda iam precesserant, in hac pugna soli tantum nobiles interierunt, Alexius<note><app><lem>Alexius</lem> <rdg wit="A 3">Alex. comes A 3</rdg></app></note>, Ratibor<note><app><lem>Ratibor</lem> <rdg wit="A 3">Ratbor A 3</rdg></app></note> gener suus<note><app><lem>suus</lem> <rdg wit="A 2">gen. s. fehlt A 2</rdg></app></note>, Branis cum fratre<note><app><lem>fratre</lem> <rdg wit="A 2">c. fr. fehlt A 2</rdg></app></note> Zlava<note><app><lem>Zlava</lem> <rdg wit="C 1b">Slawa C 1b</rdg></app></note> et alii quam plurimi; Preda  comes amisso pede vix mortem evasit. Filius vero ducis vulneratus est sub dextro pollice et, nisi capulus ensis, quem manu tenuit, ictui obstitisset, ex toto manum amisisset. Acta<note><app><lem>Acta</lem> <rdg wit="A 1a">acta – iul. fehlt A 1a</rdg></app></note> est autem hec strages VI. non. Iulii.</p>
</div>
<div n="1.4.40">
<head>Capitulum quadragesimum</head>
<p>Anno dominice incarnationis MLXXXVIII<note><app><lem>MLXXXVIII</lem> <rdg wit="A 1">mill. XXX˙VIII˙ A 1</rdg></app></note>.  <seg rend="verse">Hisdem<note><app><lem>Hisdem</lem> <rdg wit="B">his B</rdg> <rdg wit="A 1a">hisdem- trahi (S. 145, Z. 14) fehlt A 1a</rdg></app></note> temporibus, hec acta quibus referuntur,</seg> <seg rend="verse">Quidam miles erat, qui Beneda nomen habebat,</seg> <pb ed="2" n="52r"/> <seg rend="verse">Magnanimus iuvenis prestanti corpore talis,</seg> <seg rend="verse">Hector erat qualis pulcher vel Turnus in armis,<note><bibl>Ov. Met. XII, 77:</bibl> <q>Hector erat.</q></note><note><bibl>Verg. Aen. XI, 910:</bibl> <q>Turnus in armis.</q></note></seg> <seg rend="verse">Ex Iurata<note><app><lem>Iurata</lem> <rdg wit="C 1a">Jurzata C 1a</rdg> <rdg wit="C 2">Lurata C 2</rdg></app></note> natus, cui primus Taz<note><app><lem>Taz</lem> <rdg wit="A 1">fuit T. A 1</rdg></app></note> fuit avus.</seg> <seg rend="verse">Nescio qua de re tunc offenso quoque rege</seg> Wratizlao fugiens in Poloniam factus est miles domne Iudithe<note>Vgl. oben S. 133, Z. 20.</note>, coniugis ducis Wladizlai; iamque duobus annis evolutis<note><app><lem>evolutis</lem> <rdg wit="A 1, 2a">evolutus, korr. –tis A 1, 2a</rdg></app></note> remeans de Polonia adiit Wigbertum<note><app><lem>Wigbertum</lem> <rdg wit="A 3a">Wigbertus A 3a</rdg></app></note> generum regis<note>Vgl. oben S. 112, N. 4.</note> rogans, ut per eius suffragia pristinam domini sui<note><app><lem>sui</lem> <rdg wit="A 3">sui Wratizlai (WR) A 3</rdg></app></note> possit redire in gratiam. Sed quia hic Wigbertus<note><app><lem>Wigbertus</lem> <rdg wit="A 3b">Wichbertus A 3b</rdg></app></note> vir erat in rebus valde discretus, nolens, ut in aliquo socerum suum offenderet, dat ei consilium monens, ut interim apud Misnensem<note><app><lem>Misnensem</lem> <rdg wit="A 2b, C 2b">Mysnensem A 2b, C 2b</rdg> <rdg wit="A 2a*">Missenssem A 2a*</rdg></app></note> episcopum nomine Bennonem<note>Vgl. O. Langer, Bischof Benno von Mießen, in: Mitteil. d. Vereines f. d. Geschichte der Stadt Meißen I (1886), 25.</note> tucius maneret et eum sibi similiter intercessorem pararet. Interea contigit, ut iterum rex Wratizlaus Zribiam cum suo exercitu intraret<note><app><lem>intraret</lem> <rdg wit="A 1">intrare, korr. –ret A 1</rdg></app></note>, quo predictum castrum Gvozdec in alium firmiorem locum transferret; et ut cognovit rex, quod Beneda in urbe Misen<note><app><lem>Misen</lem> <rdg wit="A 1">so A 1</rdg> <rdg wit="A 2b">Mysen A 2b</rdg> <rdg wit="C 1b">Miessen C 1b</rdg> <rdg wit="die übrigen *">Missen die übrigen *</rdg></app></note> esset, mittit pro eo<note><app><lem>eo</lem> <rdg wit="C 1b">ad eum C 1b</rdg></app></note>, quo<note><app><lem>quo</lem> <rdg wit="A 3">quod A 3</rdg> <rdg wit="A 2a">ut A 2a</rdg></app></note> veniat ad eum sub fidei pacto. Quem statim venientem<note><app><lem>venientem</lem> <rdg wit="A 1">venītē A 1</rdg></app></note> rex ut vidit, qualiter eum dolo caperet, cogitare cepit. Ubi post multa verba promiscue dicta et quedam convenienter ficta, accepit eum fraudulenter rex manu dextra et ducit seorsum extra castra, quasi ibi secreta locututrus. Tunc videns<note><app><lem>videns</lem> <rdg wit="A 3">videns rex A 3</rdg></app></note> capulum et caput<note><app><lem>caput</lem> <rdg wit="A 2a">et cap. fehlt A 2a</rdg> <rdg wit="A 2b">cap. et capul. A 2b</rdg></app></note> ensis aureum, quo erat miles<note><app><lem>miles</lem> <rdg wit="A 3">miles Beneda A 3</rdg></app></note> precinctus, inter<note><app><lem>inter</lem> <rdg wit="*">intra *</rdg></app></note> talia querit ab eo, quanti<note><app><lem>quanti</lem> <rdg wit="A 3">quanta A 3</rdg> <rdg wit="C 1b">quantum C 1b</rdg></app></note> valeat gladius suus. Et ille: <quote>Molam</quote>, inquit, <quote>si ponas super galeam, utramque simul et caput atque corpus usque ad femur in uno ictu hoc ense dimidiabo.</quote> Miratur rex dolo et laudat ensem atque rogat, ut eum<note><app><lem>eum</lem> <rdg wit="A 1">eam, korr. eum A 1</rdg></app></note> sibi ostendat. At ille nihil mali<note><app><lem>mali</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> suspicians dat<note><app><lem>dat</lem> <rdg wit="A 3">dat – arripiens fehlt A 3</rdg></app></note> regis in manum exemptum<note><app><lem>exemptum</lem> <rdg wit="A 2a">exemplum, korr. exemptum A 2a</rdg></app></note> de vagina gladium; quem rex arripiens<note><app><lem>arripiens</lem> <rdg wit="A 3">dat – arripiens fehlt A 3</rdg></app></note> et manu vibrans, <quote>Quid</quote>, inquit, <quote>agis<note><app><lem>agis</lem> <rdg wit="B, C*">ais B, C*</rdg> <rdg wit="A 1">agis, korr ais A 1</rdg></app></note> nunc, o fili mulieris ultro<note><app><lem>ultro</lem> <rdg wit="A 3">ultra app. vir. A 3</rdg></app></note> virum appetentis?</quote> Et astanti camerario, qui solus erat cum eo, homo peior pessimo<note><app><lem>pessimo</lem> <rdg wit="A 1">pessime, korr. –mo A 1</rdg></app></note>, Vito Seliboric<note><app><lem>Seliboric</lem> <rdg wit="C 1b">Soliboric C 1b</rdg> <rdg wit="C 2, 3">Seliborie C 2, 3</rdg> <rdg wit="B">Vseboric B</rdg></app></note> ait: <quote>Rape hunc, rape sublimem et liga quadrupedem.</quote> Sed quia semper in audaces audacia<note><app><lem>audacia</lem> <rdg wit="(Vers) Gess.">Semper in audaces non est audacia tuta (Vers) Gess</rdg></app></note> non est tuta, audax miles<note><app><lem>miles</lem> <rdg wit="A 3">miles Beneda A 3</rdg></app></note> mox arripiens de femore camerarii per capulum <pb ed="2" n="52v"/> ensem precidit lumbos eius per medium, qui calcitrans humum iacuit semivivus. Nec fugit miles acer, quamvis aufugere poterat, sed velut Hercules circa Lerneam ydram assiliens et resiliens <seg rend="verse">Ter vili regem<note><app><lem>regem</lem> <rdg wit="A 3">regem WR A 3</rdg></app></note> paulisper vulnerat ense,</seg> <seg rend="verse">Ipse tamen nullum dextra ducis excipit ictum,<note><bibl>Ov. Met. XII, 374:</bibl> <q>excipit ille ictus; vgl. Val. Flacc. I, 618.</q></note></seg> donec ad clamorem de castris ruunt. 
<seg rend="verse">Cucata sed primus pre cunctis advolat unus</seg> et ceu silvaticum porcum super se<note><app><lem>se</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> irruentem lato excipit venabulo<note><app><lem>venabulo</lem> <rdg wit="A 2a">ven. exc. A 2a</rdg></app></note> militem. Tunc rex<note><app><lem>rex</lem> <rdg wit="A 3, C">rex WR. (Wratislaus) A 3, C</rdg></app></note>, quasi in mortuo possit ulcisci, iussit eum<note><app><lem>eum</lem> <rdg wit="A 2a">eum nach ligari A 2a</rdg></app></note> equi ad caudam per pedes ligari et sic huc per tribulos trahi<note><app><lem>trahi</lem> <rdg wit="A 3">Sicque iustus vir velut Dei martyr miles Beneda obiit V. id. Iulii et sepultus est in urbe Missin ante portam monasterii sancti Iohannis apost. et evang. Adscrib. A 3</rdg></app></note><note>Vgl. zu dieser Erzählung meine Gesch. Böhmens und Mährens S. 182; Novotný Č. D. I, 2, 272.</note>.
</p>
</div>
<div n="1.4.41">
<head>Capitulum quadragesimum primum</head>
<p>Anno dominice incarnationis MLXXXVIIII<note><app><lem>MLXXXVIIII</lem> <rdg wit="A 3">Obiit dominus Megnhardus abbas sancti Adalberti monasterii Breunouensis, a quo constructum est, cui successit Adalbertus. Adscrib. A 3</rdg> <rdg wit="C 2a, 3, C 2b">Ereccio ecclesie Wissegradensis. Adscrib. C 2a, 3 – C 2b in margine: Generatur gwerra inter episcopum et ducem.</rdg> <rdg wit="A 1">LX auf Rasur A 1</rdg></app></note>.</p>
<p>Anno dominice incarnationis MLXXXX. Antiquus ille chelidrus<note><bibl>Apoc. 20, 1:</bibl> <q>draconem serpentem antiquum, qui est diabolus; vgl. auch 3 und 7</q></note><note><bibl>Sedul. Carm. pasch. III, 189:</bibl> <q>en iterum veteres instaurans lubricus artes | ille chelidrus adest ... humano gaudet pinguescere tabo und Grimm, Wörterb. XI, 270e.</q></note> humani generis inimicus, qui numquam dormitat, sed semper quietos inquietat, <seg rend="verse">Non tulit ulterius<note><bibl>Paulin. Nolan. Carm. 15, 232:</bibl> <q>non tulit u.</q></note> pacatos vivere fratres,</seg> regem scilicet Wratizlaum<note><app><lem>Wratizlaum</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> et presulem<note><app><lem>presulem</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> Gebehardum. Hunc vexat vana gloria et ambitione<note><app><lem>ambitione</lem> <rdg wit="A 3*">ambitio A 3*</rdg> <rdg wit="A 1">ambitione, korr. –tio A 1</rdg></app></note>, illum exagitat arrogantia et tumido fastu <pb ed="1" n="300r"/> superbie, ita tamen ut nec ille huic crederet nec hic illum exsuperare quiret. Iste non vult fratrem sibi habere parem, ille non vult minor fratre haberi; iste vult preesse, ille non vult subesse; iste vult quasi rex dominari et precellere, ille non vult iussis suis obtemperare, sed soli imperatori suum profitetur servicium, a quo acceperat episcopium. Qui in tantum virili animositate inter se aliquando dissidebant, ut sepe festis diebus rex episcopum non haberet, qui sibi coronam imponeret<note>Vgl. oben S. 50, N. 5.</note>. Hac necessitate simul<note><app><lem>simul</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> et ambitione rex compulsus non ratione, sed sola dominatione iterum subintronizat<note><app><lem>subintronizat</lem> <rdg wit="A 1">subtron- A 1</rdg></app></note> capellanum suum nomine Weclonem<note><app><lem>Weclonem</lem> <rdg wit="A 2a*">Wezl- A 2a*</rdg> <rdg wit="A 3a">Wezel- A 3a</rdg></app></note> in territorio Moraviensi episcopum<note>Das Jahr der Ernennung ist unbekannt; allerdings ist der Spieltraum nicht groß; in der Olmützer Tradition fehlt der Name überhaupt. Die Gründungsurkunde von Wischehrad, in der der mährische Bischof Wezlo genannt wird, trägt kein Datum (gewöhnlich setze man sie zu 1088); sie ist in dieser Form falsch und nach Cod. dipl. reg. Bohem. I, 371, n. 387 auf Grund einer echten nicht mehr erhaltenen Urkunde König Wratislaus´ nicht vor 1144 entstanden.</note>. Quo in<note><app><lem>in</lem> <rdg wit="A 2a">n radiert A 2a</rdg></app></note> facto palam se fecit notabilem<note><app><lem>notabilem</lem> <rdg wit="A 1">natab-, korr. notab- A 1</rdg></app></note>, non solum sprevisse, quod ipse coram imperatore et eius episcopis collaudaverat, ut unus foret uterque episcopatus, verum etiam pape Clementis violasse privilegium, quo<note><app><lem>quo</lem> <rdg wit="A 3">qui A 3</rdg></app></note> eiusdem terminos episcopii <pb ed="2" n="53r"/> roboraverat. Hanc ut apploraret<note><app><lem>apploraret</lem> <rdg wit="A 2, 2b">apploret A 2 (approbet am Rande 2b)</rdg> <rdg wit="C 1a">approbaret C 1a</rdg></app></note> apostolico illatam ecclesie iniusticiam, presul Gebehardus<note><app><lem>Gebehardus</lem> <rdg wit="A 2a *">Gebh A 2a (Gebhardus *)</rdg></app></note> iturus erat Romam, sed consilio cum suis familiaribus inito prius adit<note><app><lem>adit</lem> <rdg wit="A 3">adiit A 3</rdg> <rdg wit="A 1">adiit, korr adit A 1</rdg></app></note> antiquum amicum Wladizlaum regem Pannonicum et patefaciens ei sue ecclesie dampnum<note><app><lem>dampnum</lem> <rdg wit="A 2*">iniuriam A 2*</rdg> <rdg wit="C 3">damnum, übergeschrieben iniuriam C 3</rdg> <rdg wit="A 1, C 1a">dampnum vel iniuriam A 1, C 1a</rdg></app></note> postulat ab eo ad Romanum iter auxilium<note><app><lem>auxilium</lem> <rdg wit="A 1, 3">pecuniam auxilium A 1, 3</rdg> <rdg wit="C 3">auxilium, übergeschrieben pecuniam C 3</rdg></app></note>, <seg rend="verse">Inscius heu fatum sibi iam superesse propinquum.</seg> Nam prima die, qua regem adiit, nimiam corporis incidit molestiam, et quia prope urbem erat Strigoniam<note><app><lem>Strigoniam</lem> <rdg wit="A 3">Ztrig- A 3</rdg></app></note>, illuc mittit eum rex navigio<note><app><lem>navigio</lem> <rdg wit="A 2a">magnigio A 2a</rdg> <rdg wit="A 3">eum remigio navis A 3</rdg></app></note>, committens curam eius illius urbis episcopo. <seg rend="verse">Pertulit heu<note><app><lem>heu</lem> <rdg wit="A 1, 1a">eū A 1, 1a</rdg> <rdg wit="A 1a, 2a">eu C 1a, 2a</rdg> <rdg wit="A 2a">eu, korr. heu A 2a</rdg> <rdg wit="C 2b, 1b">en C 2b und am Rande beigeschrieben 1b</rdg></app></note> quales sex lucibus<note><app><lem>lucibus</lem> <rdg wit="A 2a">sex l. auf Rsur A 2a</rdg></app></note> ipse dolores,</seg> <seg rend="verse">Inpedior lacrimis<note><bibl>Sedul. Carm. pasch. V, 95:</bibl> <q>imp. lacr.; vgl. auch Ov. Met. IX, 328</q></note> nec possum promere dictis.<note><app><lem>dictis</lem> <rdg wit="B">verbis B</rdg></app></note></seg> Septima die iam advesperascente, <seg rend="verse">Sol Iulii senas qua tangit luce kalendas,<note>Den gleichen Todestag nennt auch das Necrol. Bohem. S. 13.</note></seg> <seg rend="verse">Gemma sacerdotum, cunctorum lux Boemorum,</seg> <seg rend="verse">Dogmate<note><app><lem>Dogmate</lem> <rdg wit="A 1">dogmat A 1 (so)</rdg></app></note> preclarus, pius antistes Gebehardus,<note>Vgl. meine Studien zu Cosmas. II.: Das Todesjahr des Prager Bischofs Gebhard in: Neues Archiv XXXV (1910), 679.</note></seg> <seg rend="verse">Vivat ut in Christo, mundo migravit ab isto.</seg> <seg rend="verse">Moribus et vita de cuius dicere multa</seg> <seg rend="verse">Fert animus<note>Vgl. oben S. 80, N. 2.</note> mihi, sed desunt in<note><app><lem>in</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> pectore sensus.<note><bibl>Verg. Aen. XII, 914:</bibl> <q>tuum pectore sensus vertuntur varii.</q></note></seg> 
<seg rend="verse">Pauca tamen fari libet hec, que vidimus ipsi.<note>Begraben wurde er in Prag; vgl. unten Buch III, Kap. 55.</note></seg></p>
</div>
<div n="1.4.42">
<head>Capitulum quadragesimum secundum</head>
<p>Tempore quadragesimali talis mos erat suus: semper cilicium habens subtus, desuper veste episcopali indutus, diebus pascit<note><app><lem>pascit</lem> <rdg wit="A 1">pascis A 1</rdg></app></note> humanos obtutus, noctibus vero sacco vestitus, latenter ecclesiam ingressus et super pavimentum humi prostratus tamdiu perseverat in precibus, quoadusque largo ymbre lacrimarum madida<note><app><lem>madida</lem> <rdg wit="A 1">madita, korr. -da A 1</rdg></app></note> fuit, cui incubuit<note><app><lem>incubuit</lem> <rdg wit="A 2">incumbit A 2</rdg></app></note>, humus. Inde<note><app><lem>Inde</lem> <rdg wit="A 1a">inde – facit fehlt A1a</rdg></app></note> consurgens ad agapem<note><app><lem>agapem</lem> <rdg wit="B">so B</rdg> <rdg wit="A 1, 3">agapẽ A 1, 3</rdg> <rdg wit="die übrigen">agape die übrigen</rdg> <rdg wit="*">agapen *</rdg></app></note> faciendum<note><app><lem>faciendum</lem> <rdg wit="*, A 1">f-dum, korr. von 2. Hd. –dam *, A 1; vgl. S. 24, Z. 8, S. 32, Z. 5;</rdg> <rdg wit="A 3">faciendum vadit A 3</rdg></app></note> et, priusquam ruminet psalmos, quotquot ante ecclesiam invenit miseros, boni operis per copiam supplet<note><app><lem>supplet</lem> <rdg wit="A 1">let auf Rasur A 1</rdg> <rdg wit="C 1a">supplex C 1a</rdg></app></note> eorum inopiam<note><bibl>II. Cor. 8, 14:</bibl> <q>vestra abundantia illorum i. suppleat.</q></note>; finito psalterio idem facit<note><app><lem>facit</lem> <rdg wit="A 1a">inde – facit fehlt A1a</rdg></app></note>. Post matutinas autem quadraginta panis<note><app><lem>panis</lem> <rdg wit="A 3, C 1b">panes A 3, C 1b</rdg> <rdg wit="C 3">panes, korr. panis C 3</rdg></app></note> quadrantes et totidem allecia sive alicuius edulii partes dividit inter pauperes. Quarta autem vice iam appropinquante luce ad numerum apostolorum lavans<note><app><lem>lavans</lem> <rdg wit="A 3, C 1b">lavat A 3, C 1b</rdg></app></note> pedes<note><bibl>Ioann. 13, 5:</bibl> <q>et coepit lavare pedes discipulorum.</q></note> XII peregrinorum <seg rend="verse">Dividit<note><app><lem>Dividit</lem> <rdg wit="A 3a">et div. A 3a</rdg></app></note> his formas bis senas denariorum.<note>Vgl. oben S. 58, N. 11.</note></seg> Quibus ad horam prandii in abdita stuba vel casa positis habunde ipse necessaria apponit et dextra sua <pb ed="2" n="53v"/> cibum et potum eis benedicit, deinde ad publicam mensam<note><app><lem>mensam</lem> <rdg wit="A 2, 3">missam A 2, 3</rdg></app></note> vadit et secum XL<note><app><lem>XL</lem> <rdg wit="A 2a">XII A 2a</rdg></app></note> egenos pavit. Similiter ad sedem suam Prage constituit cotidie XL pauperes pascendos et bis in anno vestiendos<note><app><lem>vestiendos</lem> <rdg wit="A 1, 2a">vestigendos, korr. vestiendos A 1, 2a</rdg></app></note> a corrigia calcei<note>Vgl. oben S. 142, N. 2.</note> usque ad mastigiam<note><app><lem>mastigiam</lem> <rdg wit="A 2a*">mastigam A 2a*</rdg></app></note> pilei<note><app><lem>pilei</lem> <rdg wit="A 3">pilleiA 3</rdg> <rdg wit="A 2a">pilei, korr. pillei A 2a</rdg> <rdg wit="C 1b">picei C 1b</rdg></app></note>. Item nonnulos adventantes hospites et pauperes clericos nimiis dationibus obligat, ut per totam quadragesimam secum manentes tam pro vivis quam pro defunctis psalteria legant<note><app><lem>legant</lem> <rdg wit="A 3">perlegant A 3</rdg> <rdg wit="A 2">perleg. psalt. A 2</rdg></app></note>. Ad singula queque<note><app><lem>queque</lem> <rdg wit="A 3">quoque A 3</rdg></app></note> missarum sollempnia, quotquot in capella quaque die fuerunt<note><app><lem>fuerunt</lem> <rdg wit="A 1a, 2a, 3, B, C 1, 2*">fuerint A 1a, 2a, 3, B, C 1, 2*</rdg></app></note> celebrata, <seg rend="verse">Trina dari<note><app><lem>dari</lem> <rdg wit="A 2a">data, korr. dari A 2a</rdg></app></note> fecit nummismata denariorum.</seg> Omnibus autem diebus dominicis XII nummos, festis vero apostolicis et in aliis maioribus sollempnitatibus CC offert<note><app><lem>offert</lem> <rdg wit="A 1">offet, korr. offert A 1</rdg></app></note> super pixidem sanctarum reliquiarum argenteos. Quamque<note><app><lem>Quamque</lem> <rdg wit="A 1a">quamque – scias fehlt A 1a</rdg></app></note> fuerit largus, si te delectat, o prudens, scire, lector, pelliciam<note><app><lem>pelliciam</lem> <rdg wit="A 3">pelliceam A 3</rdg> <rdg wit="A 1">pellicinam A 1</rdg></app></note> episcopalem numquam integrum per annum portabat, sed unam hiemalem<note><app><lem>hiemalem</lem> <rdg wit="A 1">gemalem A 1</rdg></app></note> in pascha, alteram estivalem in festo sancti Wencezlai suis capellanis donat; sic et in ceteris donativis largum fuisse scias<note><app><lem>scias</lem> <rdg wit="A 1a">quamque – scias fehlt A 1a</rdg></app></note><note>Nach Novotný Č. D. I, 2, 140 ist diese Charakteristik jener Gumpolds vom heil. Wenzel und Cosmas´ selbst vom Herzog Spitihnew, ferner teilweise auch dem Regino nachgebildet; außser einem ganz allgemeinen Anklang finde ich keine Berührungspunkte.</note>. Post cuius obitum anno dominice incarnationis MXCI, IIII<note><app><lem>IIII</lem> <rdg wit="A 3">IIII fehlt A 3</rdg></app></note>. non. Marcii Cosmas<note><app><lem>Cosmas</lem> <rdg wit="C 1b, 2a">Cozmas C 1b, 2a</rdg> <rdg wit="A 3b">Comas A 3b auch sonst</rdg></app></note> electus est in episcopum tam a rege Wratizlao quam omni clero ac populo Boemorum, tercio Heinrico imperante<note><app><lem>imperante</lem> <rdg wit="A 3">imperatore A 3</rdg></app></note> augusto, sed in Longobardia<note><app><lem>Longobardia</lem> <rdg wit="C 1b">Lombardia C 1b öfter</rdg></app></note> hisdem temporibus imperialia tractante negocia.</p>
</div>
<div n="1.4.43">
<head>Capitulum quadragesimum tercium</head>
<p>Eodem<note><app><lem>Eodem</lem> <rdg wit="A 2a">eodem – Praga am unteren Rande nachgetragen A 2a</rdg></app></note> anno XV. <note><app><lem>XV.</lem> <rdg wit="C 1b">V C 1b</rdg></app></note> kal. Maii<note>Die Angaben stimmen nicht zusammen; vgl. meine Studien zu Cosmas a. a. O. S. 681, wo ich die Korrektur IX statt XV vorgeschlagen, die Jahreszahl 1091 aber als richtig beibehalten habe; denn auf den 23. April 1091 passen alle Angaben. Vgl. auch Novotný Č. D. I, 2, 295; A. Köster, Die staatlichen Beziehungen S. 209. Wegen der Kapitelscheidung an dieser Stelle vgl. meine Studien S. 681, N. 1 und die Einleitung.</note>, IIII. feria in secunda ebdomada pasche, combustum est monasterium sanctorum martirum Viti, Wencezlai atque Adalberti in urbe Praga<note><app><lem>Praga</lem> <rdg wit="A 2a">eodem – Praga am unteren Rande nachgetragen A 2a</rdg> <rdg wit="A 3">et in hieme neque nix neque pluvia fuit. Adscrib. A 3</rdg></app></note>. Eodem anno<note><app><lem>anno</lem> <rdg wit="A 3">XV. kal. maii wiederholt A 3</rdg></app></note> rex Wratizlaus valde iratus est<note><app><lem>est</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> contra fratrem suum Cůnradum<note><app><lem>Cůnradum</lem> <rdg wit="A 1">so  A 1</rdg> <rdg wit="A 3a, C 2b">Cunr- A 3a, C 2b</rdg> <rdg wit="A 3b">Chunr- A 3b</rdg> <rdg wit="die übrigen">Conr- die übrigen</rdg> <rdg wit="*">Chounr- *</rdg></app></note>, quia his<note><app><lem>his</lem> <rdg wit="A 1, 2a">so A 1, 2a</rdg> <rdg wit="die übrigen">is die übrigen</rdg></app></note> non inmemor mutue dilectionis favebat parti<note><app><lem>parti</lem> <rdg wit="A 1">patri A 1</rdg></app></note> filiorum fratris sui Ottonis, Zuatopluk<note><app><lem>Zuatopluk</lem> <rdg wit="A 1">Zvatoplio A 1</rdg> <rdg wit="*, A 2a">Zuatoplic, korr –pluc *, A 2a</rdg> <rdg wit="A 2b">Zwatopluk A 2b</rdg> <rdg wit="A 1a, C 1a, 2a, 3">Zu(w)atoplik sehr oft A 1a, C 1a, 2a, 3</rdg></app></note> videlicet<note><app><lem>videlicet</lem> <rdg wit="A 3, C 2">fehlt A 3, C 2</rdg></app></note> et Ottik<note><app><lem>Ottik</lem> <rdg wit="C 1b, 2b, 3">Oti(y)k C 1b, 2b, 3</rdg> <rdg wit="A 1">Otic A 1</rdg></app></note>, quibus expulsis de paterna hereditate filio suo Bolezlao<note><app><lem>Bolezlao</lem> <rdg wit="A 1">Bolezlaus A 1</rdg></app></note> rex urbem Olomuc et alias civitates tradiderat, ubi non longo post tempore in predicta urbe inmatura preventus est morte III. id. Augusti<note>Im J. 1091; s. meine Studien zu Cosmas II a. a. O. S. 682. – Zwei undatierte Beileidsschreiben an H. Wratislaus aus Anlaß dieser Todesfälle haben sich erhalten, s. Cod. dipl. regni Bohemiae I, 99, 100, n. 92, 93, woselbst sie zum J. 1090 gesetzt werden.</note>. Et quoniam illi<note><app><lem>illi</lem> <rdg wit="A 3">hi (hii) A 3</rdg></app></note> tres fratres, scilicet<note><app><lem>scilicet</lem> <rdg wit="A 3, C 3">fehlt A 3, C 3</rdg></app></note> Iaromir, Otto et<note><app><lem>et</lem> <rdg wit="A 2, 3">fehlt A 2, 3</rdg></app></note> Cůnradus, quamdiu<note><app><lem>quamdiu</lem> <rdg wit="A 1">quam A 1</rdg></app></note> fuerunt vitales, ita erant unanimes, ut per nullas posset eos rex divellere<note><app><lem>divellere</lem> <rdg wit="A 1">divellire, korr. –ere A 1</rdg></app></note> artes, et sicut fertur leo<note>Gessin erinnert an Hist. vitae fortunaeque Aesopi studio Ioachimi Camerarii, Leipzig 1544, S. 177 ff.: Boves et leo.</note> pertimuisse tres iuvencos inter se collatis cornibus <pb ed="2" n="54r"/> stantes, ita numquam ausus est rex invadere suos fratres; postquam<note><app><lem>postquam</lem> <rdg wit="A 1">posteā A 1</rdg></app></note> vero vidit solum Cůnradum post obitum fratrum ex omni parte fraterno amminiculo privatum, ingressus est cum exercitu Moraviam, ut eum similiter expelleret de provincia, que sibi sorte ac funiculo hereditatis<note><bibl>Deut. 32, 9:</bibl> <q>funiculus h.</q></note><note><bibl>Esth. 13, 17:</bibl> <q>sorti et funiculo tuo.</q></note> et per concessionem iure acciderat<note><app><lem>acciderat</lem> <rdg wit="A 2a">scceperat (?), korr. accid. A 2a</rdg></app></note> paternam. Ventum erat ad urbem, cui nomen Brinen<note><app><lem>Brinen</lem> <rdg wit="A 1, C 2">so A 1, C 2</rdg> <rdg wit="C 3">Brynen C 3 (am Rande Bruna)</rdg> <rdg wit="C 1b">Byrno, korr. Brynen C 1b</rdg> <rdg wit="A 1a">Birnen A 1a</rdg> <rdg wit="A 2a, 3, B*">Brnen A 2a, 3, B*</rdg> <rdg wit="C 1a">Brnno C 1a</rdg></app></note><note>Vgl. meine Gesch. Brünns I (Brünn 1911), 20.</note>, ubi rex circumstantibus terre magnatibus<note><app><lem>magnatibus</lem> <rdg wit="B">circ. astant. t. primatibus B</rdg></app></note> disponens obsidionem per girum, dum designat loca, ubi quisque comes tentoria figat<note><app><lem>figat</lem> <rdg wit="A 1">figit, korr. figat A 1</rdg></app></note>, Zderad<note><app><lem>Zderad</lem> <rdg wit="A 2a*">Sderad A 2a*</rdg></app></note> villicus, sicut erat homo versipellis, ex obliquo innuens regi oculis iuvenem<note><app><lem>iuvenem</lem> <rdg wit="A 1">iuventem, korr. –nem A 1</rdg></app></note> Bracizlaum inter satrapas coram patre suo stantem denotat elogio<note><app><lem>elogio</lem> <rdg wit="A 1">el. vel carbone A 1</rdg> <rdg wit="A 1a, 3">el. carbone A 1a, 3</rdg> <rdg wit="*">carbone *</rdg></app></note> confusionis: <quote>Quoniam quidem</quote>, inquiens, <quote>tuus, o domine rex, natus libenter estate ludit in flumine et natat, si placet tue maiestati, iuxta fluvium<note><app><lem>fluvium</lem> <rdg wit="A 3, C 1b">flumen A 3, C 1b</rdg></app></note> hac ex parte urbis cum suis papiliones ponat</quote>. Hec ideo dixit, quod<note><app><lem>quod</lem> <rdg wit="A 3">quia A 3</rdg></app></note> olim<note><app><lem>olim</lem> <rdg wit="A 1">oculi, korr. von 2. Hd. olim A 1</rdg></app></note> in partibus Saxonie, dum meridie natat predictus iuvenis in flumine, hostes ex adverso<note><app><lem>adverso</lem> <rdg wit="A 1">averso, korr. adv. A 1</rdg></app></note> irruunt et eos invadunt, ut supra retulimus<note>Vgl. oben S. 142, Z. 14 ff.</note>. Hoc verbum nimis alte in corde iuvenis<note><app><lem>iuvenis</lem> <rdg wit="A 1">iuuens A 1</rdg></app></note> sedit<note><bibl>Sall. Iug. 11, 7:</bibl> <q>quod verbum in pectus Iugurthae altius, quam quisquam ratus erat, descendit.</q></note> et non minus doluit, quam si<note><app><lem>si</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> toxicata sagitta cor eius vulnerasset. Tristis abiit in<note><app><lem>in</lem> <rdg wit="A 3">ad A 3</rdg></app></note> castra et<note><app><lem>et</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> non sumpsit cibum usque noctis<note><app><lem>noctis</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> ad astra. Nocte autem sub opaca turma suorum advocata pandit cordis sui vulnera consulens, qualiter in villico ulcisci possit iniquo<note><app><lem>iniquo</lem> <rdg wit="A 3">in aliquo A 3</rdg></app></note>. Eadem etiam nocte clam mittit ad patruum suum Cůnradum<note><app><lem>Cůnradum</lem> <rdg wit="A 2a">Chǒnr- A 2a auch weiter</rdg></app></note>, dedecus sibi et<note><app><lem>et</lem> <rdg wit="A 2a">et – sit fehlt A 2a</rdg></app></note> a quo sit illatum exponens, quid opus sit<note><app><lem>sit</lem> <rdg wit="A 2a">et – sit fehlt A 2a</rdg></app></note> facto, querit ab eo consilium. At ille: <quote>Si te</quote>, inquit, <quote>quis sis cognoscis, ignem me non minus quam te urentem extinguere noli timere; negligere laudabile non est</quote>. Non enim latuerat Cůnradum, quod rex hec omnia ageret Zderad per consilium. Cumque nuncius dicta patrui Bracizlao retulisset, favent omnes et assenciunt et quasi a Deo<note><bibl>Liv. I, 54, 3:</bibl> <q>Tarquinium dono deum sibi missum ducem credere.</q></note> sibi datam laudant ducis sententiam, quoniam et ipsi itentidem<note><app><lem>itentidem</lem> <rdg wit="A 3">idemtidem (idētidē) A 3</rdg> <rdg wit="*">identidem *</rdg></app></note> prius consuluerant. Quid multa? Tota nocte illa agitur, quod mane peragitur.</p>
</div>
<div n="1.4.44">
<head>Capitulum quadragesimum quartum</head>
<p>Nam lucescente die Bracizlaus mittit ad predictum villicum demandans ei, ut, ubi sibi<note><app><lem>sibi</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg> <rdg wit="A 1">auf Rasur A 1</rdg></app></note> placeret, secretum consilii simul ineant. Qui nihil mali suspicans accepto comite Drisimir<note><app><lem>Drisimir</lem> <rdg wit="A 1">Drys-  A 1</rdg> <rdg wit="A 1a">Dirsymir A 1a</rdg> <rdg wit="A 3">Disimir A 3</rdg> <rdg wit="B">Drsimir A 3</rdg> <rdg wit="C 1b">Durzimir, korr. Drisimir C 1b</rdg> <rdg wit="C 2b">Drismir C 2b</rdg></app></note> tantummodo <pb ed="2" n="54v"/> soli<note><app><lem>soli</lem> <rdg wit="A 3">illi A 3</rdg></app></note> duo procedunt. Quos ut vidit a longe iuvenis, tantum a suis<note><app><lem>suis</lem> <rdg wit="A 3">suis mil. secessit, ut signum possent cognoscere, quod facere se spoponderat. Ubi (das übrige fehlt) A 3</rdg></app></note> prosiliit<note><app><lem>prosiliit</lem> <rdg wit="A 1, C 1a, 2b">so A 1, C 1a, 2b</rdg> <rdg wit="die übrigen">prosilit die übrigen</rdg></app></note> obviam eis, quantum iactus<note><app><lem>iactus</lem> <rdg wit="A 2a">ictus A 2a</rdg></app></note> est lapidis<note><bibl>Luc. 22, 41:</bibl> <q>avulsus est ab eis quantum iactus est lapidis.</q></note>; dederat enim suis militibus<note><app><lem>militibus</lem> <rdg wit="A 3">suis mil. secessit, ut signum possent cognoscere, quod facere se spoponderat. Ubi (das übrige fehlt) A 3</rdg></app></note> signum, ut quando suam cirotecam<note><app><lem>cirotecam</lem> <rdg wit="A 1, 1a, 2a, C 2a">so A 1, 1a, 2a, C 2a</rdg> <rdg wit="C 3">chiroth-, korr. cyr. C 3</rdg> <rdg wit="die übrigen">cyrote- die übrigen</rdg></app></note> illius proiceret in sinum, facerent, quod facere spoponderant<note><app><lem>spoponderant</lem> <rdg wit="A 3">suis mil. secessit, ut signum possent cognoscere, quod facere se spoponderat. Ubi (das übrige fehlt) A 3</rdg></app></note>. Ubi<note><app><lem>Ubi</lem> <rdg wit="A 2a">unā, korr. un(unde) A 2a</rdg></app></note> pauca exprobrans illi<note><app><lem>illi</lem> <rdg wit="A 2a">ei A 2a</rdg></app></note>, quibus sepe offenderat eum: <quote>Quam</quote>, inquit, <quote>pollicitus sum, en abrenuncio tibi fidem meam</quote>, et avertens equum proiecit in faciem eius cirotecam<note><app><lem>cirotecam</lem> <rdg wit="A 1a, 2a, C 2a">so A 1a, 2a, C 2a</rdg> <rdg wit="C 3c">yroth- C 3c</rdg> <rdg wit="die übrigen">cyrote- die übrigen</rdg></app></note>. Non<note><app><lem>Non</lem> <rdg wit="A 1">nā A 1</rdg></app></note> aliter quam cum<note><app><lem>cum</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> iratus leo erexit<note><app><lem>exerit</lem> <rdg wit="A 3">erexerit A 3</rdg></app></note> iubas<note><bibl>Lucan. Phars. I, 208:</bibl> <q>mox ubi se saevae stimulavit verbere caudae | erexitque iubam.</q></note><note><bibl>Ov. Fast. II, 209:</bibl> <q>non aliter quam cum Libyca de gente leones.</q></note> et submittens caudam nodo, qui est in extremitate caude, percuciens frontem suam et stimulo, qui est sub cauda sua, pungens posteriora<note><app><lem>posteriora</lem> <rdg wit="A 2a">pectora A 2a</rdg> <rdg wit="A 3">post. sua A 3</rdg></app></note> fertur in omne quod obstat, ita prosiliunt ilico ex agmine ardentes et armati iuvenes, Nozizlau<note><app><lem>Nozizlau</lem> <rdg wit="A 1a">Noz. – fugientem fehlt A 1a</rdg> <rdg wit="C 1, 2b">Noz(s)iz(s)law C 1, 2b auch sonst</rdg></app></note> et frater eius Drisikray<note><app><lem>Drisikray</lem> <rdg wit="A 3">Drsikrai A 3</rdg> <rdg wit="C 1">Dy(i)rzkray C 1 auch sonst</rdg> <rdg wit="C 2">Drysykray (dwsik-) C 2</rdg> <rdg wit="A 1">Drysimir A 1</rdg></app></note>, filii Lubomir<note><app><lem>Lubomir</lem> <rdg wit="C 1b">Lib- C 1b</rdg></app></note>, et tercius Borsa<note><app><lem>Borsa</lem> <rdg wit="C 1b">Boress C 1b</rdg></app></note>, filius Olen, atque<note><app><lem>atque</lem> <rdg wit="A 3">at A 3</rdg></app></note> frustra fugientem<note><app><lem>fugientem</lem> <rdg wit="A 1a">Noz. – fugientem fehlt A 1a</rdg></app></note> Zderad ternis hastilibus alte in aera sustollunt et ut manipulum in terram deiciunt et calcant equorum pedibus et iterum atque iterum vulnerant et affigunt<note><app><lem>affigunt</lem> <rdg wit="B">affligunt B</rdg></app></note> corpus humi<note><app><lem>humi</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> telis. Tali moret sue de <seg rend="verse">Summitate rote<note>Vgl. S. 97, N. 2.</note> fallax fortuna deiceit</seg> amicum suum Zderad V.<note><app><lem>V.</lem> <rdg wit="A 1a">v. id. iul. fehlt A 1a</rdg></app></note> id. Iulii. Comes autem Drisimir<note><app><lem>Drisimir</lem> <rdg wit="A 1a">Dirsimir A 1a</rdg> <rdg wit="A 3a">Disimir A 3a</rdg> <rdg wit="A 3b, B">Drsimir A 3b, B</rdg> <rdg wit="C 1">Dirzimir C 1</rdg> <rdg wit="C 3">Drismir C 3</rdg></app></note> pallidus advolat in castra et nunciat<note><app><lem>nunciat</lem> <rdg wit="A 1">nunciant, korr. -at A 1</rdg></app></note> regi<note><app><lem>regi</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note>, que fuerant<note><app><lem>fuerant</lem> <rdg wit="A 1">erant A 1</rdg> <rdg wit="C 1b">fuerunt C 1b</rdg></app></note> facta. Solus rex meret et plorat et<note><app><lem>et</lem> <rdg wit="A 1">so A 1</rdg> <rdg wit="die übrigen *">fehlt in den übrigen *</rdg></app></note> omnes iuvenem<note><app><lem>iuvenem</lem> <rdg wit="A 3">iuv. Bracizlaum laud. et glorificant qu. A 3</rdg></app></note> laudant, quamvis aperte laudare<note><app><lem>laudare</lem> <rdg wit="A 1">laudant A 1</rdg></app></note> non audeant<note><app><lem>audeant</lem> <rdg wit="A 2a">audent A 2a</rdg></app></note>. Bracizlaus autem non longe ultra unum monticulum separatim sua transfert<note><app><lem>transfert</lem> <rdg wit="A 1">transferet A 1</rdg></app></note> castra, quem maior pars exercitus et forcior<note><app><lem>forcior</lem> <rdg wit="C 3">ferocior C 3</rdg></app></note> bello est secuta.</p>
</div>
<div n="1.4.45">
<head>Capitulum quadragesimum quintum</head>
<p>Interea coniunx Cůnradi<note><app><lem>Cůnradi</lem> <rdg wit="A 2a*">Chonr- A 2a*</rdg></app></note> nomine<note><app><lem>nomine</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> Wirpirk<note><app><lem>Wipirk</lem> <rdg wit="B">Wirb- B auch sonst</rdg> <rdg wit="A 1">Wirp-, korr. Wirb- A 1</rdg></app></note><note>Ihre vermeintliche Zugehörigkeit zum Geschlecht der Grafen von Tengling aus dem Hause der Aribonen wird auch durch die Bemerkungen von H. Witte, Geneal. Untersuchungen zur Reichsgeschichte, in Mitteil. des Instit. f. österreich. Geschichtsforschung, Erg. Bd. V, 404 nicht sicherer. Die andere auf die Historia Welforum Weingartensis SS. XXI, S. 463 zurückgehende Ansicht, daß Wirpirk identisch seit mit Wilburga, der Tochter des Herzogs Ulrich von Kärnten und der Sofia von Ungarn, erörte zuletzt A. Dauscher, Über die Familie des Markgrafen Ulrich von Kärnthen und des Herzogs Magnus von Sachsen (Forsch. z. deutschen Gesch. XVI, 1876, 164 ff.). Der zweite Name Hilburg (nicht Hildburg) ist nur durch eine zweifelhafte Urkunde überliefert (Cod. dipl. Morav. I, n. 203).</note>, una mulierum de numero prudentum, inscio marito suo venit in castra regis. Que cum nunciata esset regi, convocat<note><app><lem>convocat</lem> <rdg wit="A 1">conv. – rege fehlt A 1</rdg></app></note> rex proceres in cetum, et iussa venire stetit<note><app><lem>stetit</lem> <rdg wit="A 3">iussit eam ven. stetique A 3</rdg></app></note> coram rege<note><app><lem>rege</lem> <rdg wit="A 1">conv. – rege fehlt A 1</rdg></app></note> large perfusa faciem<note><app><lem>faciem</lem> <rdg wit="A 2a, 3, C 1b">facie A 2a, 3, C 1b</rdg></app></note> lacrimis<note><bibl>Verg. Aen. XII, 64:</bibl> <q>lacrimis ... perfusa genas; vgl. oben S. 88, Z. 25.</q></note> et singultibus<note><app><lem>singultibus</lem> <rdg wit="A 1">singultis, korr –tibus A 1</rdg></app></note> verba interrumpentibus tandem elucata in vocem sic est<note><app><lem>est</lem> <rdg wit="A 3">loc. est dicens A 3</rdg></app></note> locuta: <quote><seg rend="verse">Haud ego iam digna dici tua, rex pie,<note><app><lem>pie</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> nurus,</seg> <seg rend="verse">Supplex ad genua nunc non temere tua veni</seg></quote> et cecidit in faciem et adoravit<note><bibl>Apoc. 7, 11:</bibl> <q>angeli .. ceciderunt .. in facies suas et adoraverunt Deum.</q></note> regem. Que iussa surgere stetit et ait: <quote>Nullam<note><app><lem>Nullam</lem> <rdg wit="A 3">nulla rex d. m. his A 3</rdg> <rdg wit="B">om. B</rdg> <rdg wit="C">vero C</rdg></app></note>, domine mi rex, his in partibus belli invenis materiam, nullam de prelio hinc<note><app><lem>hinc</lem> <rdg wit="A 1">hic A 1</rdg></app></note> reportas victoriam, bellum plus quam civile<note><bibl>Vgl. Lucan. Phars. 1, 1:</bibl> <q>bella ... plus quam civilia.</q></note> geris. At si nos et<note><app><lem>et</lem> <rdg wit="A 1">nos et fehlt A 1</rdg></app></note> nostra bona tuis militibus predam esse decernis, in te tua vertis tela, cum fratrem tuum, cui debeas<note><app><lem>debeas</lem> <rdg wit="A 1">esse deb. A 1</rdg></app></note> esse tutela, spolias rapina cru<pb ed="2" n="55r"/>enta. In Deum vadit, qui suos invadit. Nam quecumque hic longe in tuis finibus spolia queris habenda, ostendam tibi potiora in medio tui regni posita. Nusquam enim melius<note><app><lem>melius</lem> <rdg wit="A 1">fehlt A 1</rdg></app></note> ditaberis<note><app><lem>ditaberis</lem> <rdg wit="A 1">dicab-, korr. ditab- A 1</rdg></app></note> nec<note><app><lem>nec</lem> <rdg wit="A 3">nec a. m. fehlt A 3</rdg></app></note> amplius magnificaberis quam in suburbio Pragensi et vico Wissegradensi<note><app><lem>Wissegradensi</lem> <rdg wit="A 1">uisegr- A 1</rdg> <rdg wit="C 1a">wissogr- C 1a</rdg></app></note>. Ibi Iudei auro et argento plenissimi, ibi ex omni gente negociatores ditissimi, ibi monetarii opulentissimi, ibi forum, in quo preda habundans superhabundat tuis militibus. Aut si te delectat, qualiter Troia arserit<note><bibl>Verg. Aen. II, 581:</bibl> <q>Troia arserit igni.</q></note> videre, nusquam magis Vulcanum videbis furentem<note><bibl>Verg. Aen. V, 662:</bibl> <q>furit immissis Volcanus habenis.</q></note>, quam cum<note><app><lem>cum</lem> <rdg wit="A 1, B">fehlt A 1, B</rdg></app></note> utramque urbem predictam videas ardentem. Atqui: <quote>Illa mea sunt,</quote> dicas. Ista autem que hostiliter devastas, cuius esse putas? Nonne nos et nostra tua sunt? Sin autem solummodo tua fulmina acuis in iugulum tui fratris, absit, ut alter Cain<note><app><lem>Cain</lem> <rdg wit="C 1b, 2b">Cayn C 1b, 2b</rdg> <rdg wit="A 2a, C 1a, 2a*">Kain A 2a, C 1a, 2a*</rdg> <rdg wit="A 1a, B">Kayn A 1a, B</rdg></app></note> habearis. Salva tui<note><app><lem>tui</lem> <rdg wit="A 3">tua A 3</rdg></app></note> gratia fratri tuo patet Grecia, patet Dalmacia, ipse mavult peregrinari quam te fratricidio criminari. Quin pocius accipe, que tibi mittit, iam non frater, sed quasi tuus<note><app><lem>tuus</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> servus.</quote> Et protulit de sinu forcipes<note><app><lem>forcipes</lem> <rdg wit="A 2a, C 2b">forpices A 2a, C 2b</rdg></app></note><note>Für Schere und Besen als Symbole des Freiheitsverluste vgl. J. Grimm, Deutsche Rechtsalterümer 4. Aufl. I (Leipzig 1899), 239 f., wo diese Stelle nicht angeführt ist.</note> et fascem ex virgultis. <quote>Et si quid</quote><note><app><lem>quid</lem> <rdg wit="A 1">exiquid, korr. ex si quid A 1</rdg></app></note>, inquit<note><app><lem>inquit</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note>, <quote>frater in fratrem peccavit<note><bibl>Luc. 17, 3:</bibl> <q>si peccaverit in te frater tuus, increpa illum.</q></note>, emenda; terram autem<note><app><lem>autem</lem> <rdg wit="A 1">autem tuam A 1</rdg></app></note>, que tua est, cui mavis commenda.</quote> Dixerat et ita cor regis tetigit<note><app><lem>tetigit</lem> <rdg wit="A 1, C 1a">so A 1, C 1a</rdg> <rdg wit="die übrigen">tet. reg. die übrigen</rdg></app></note><note><bibl>Jerem. 4, 18:</bibl> <q>tetigit cor suum.</q></note> et movit corda principum<note><bibl>Iob 12, 24:</bibl> <q>qui immutat cor principum.</q></note>, ut nullus se continere posset a lacrimis. Quam rex<note><app><lem>rex</lem> <rdg wit="A 3">rex WR A 3</rdg></app></note> ad latus suum iubet ut sedeat, sed priusquam sederet, <quote>Quandoquidem</quote>, inquit<note><app><lem>inquit</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note>, <quote>inveni gratiam in oculis tuis<note><bibl>Gen. 18, 3:</bibl> <q>inveni - tuis.</q></note>, adhuc unam peticionem posco, ne confundas faciem meam<note><bibl>III. Reg. 2, 16:</bibl> <q>ne - meam.</q></note> queso. Pro magno peccato filii paululum supplicii satis est patri.</quote> Tunc rex: <quote>Scio</quote>, ait, <quote>quo pergis. Sed perge potius et adduc ocius fratrem meum et filium<note><app><lem>filium</lem> <rdg wit="A 3">fil. meum A 3</rdg> <rdg wit="A 2a">ad me fehlt A 2a</rdg></app></note> ad me in osculo sancto<note><bibl>I. Cor. 16, 20 und öfter; Rom. 16, 16:</bibl> <q>in osc. s.</q></note> et in<note><app><lem>in</lem> <rdg wit="A 3, B">fehlt A 3, B</rdg></app></note> vinculo pacis</quote><note><bibl>Eph. 4, 3:</bibl> <q>in vinc. p.</q></note>, et osculatus est eam. Timuerat enim rex valde, ne frater suus et filius conspirarent contra eum. Qui cum venissent<note><app><lem>venissent</lem> <rdg wit="A 1">convenissent (cum übergeschrieben) A 1</rdg> <rdg wit="A 2a">per – Wirp- fehlt A 2a</rdg></app></note> per conductum domne Wirpirk<note><app><lem>Wirpirk</lem> <rdg wit="A 1">Wirpyrk A 1</rdg> <rdg wit="C 1b">Wyrpirk C 1b</rdg></app></note> ad regem, dans eis pacis osculum rex ait ad filium suum: <quote>Fili mi, si bene egisti, nulli melius quam tibi erit; sin<note><app><lem>sin</lem> <rdg wit="A 3">sin – aderit fehlt A 3</rdg></app></note> autem male, peccatum tuum in foribus aderit<note><app><lem>aderit</lem> <rdg wit="A 3">sin – aderit fehlt A 3</rdg></app></note><note><bibl>Gen. 4, 7:</bibl> <q>Nonne si bene egeris, recipies, sin autem male, statim in f. p. aderit?</q></note>.</quote></p>
</div>
<div n="1.4.46">
<head>Capitulum quadragesimum sextum</head>
<p>Post hec Bracizlaus intelligens suum patrem non ex corde sed pro necessitate fecisse pacem, cum omnibus, qui suam transierant in aciem, secessit in partes urbis <pb ed="2" n="55v"/> Gradec<note><app><lem>Gradec</lem> <rdg wit="C 1b">Hradecz C 1b immer</rdg></app></note> et ibi morabatur frustra expectans incertam fortune vicisstudinem. Quotquot enim secuti eum fuerant, nullus ausus est<note><app><lem>est</lem> <rdg wit="A 3">erat A 3</rdg></app></note> proprios revisere<note><app><lem>revisere</lem> <rdg wit="A 2a">visitare A 2a</rdg></app></note> lares, quia regem, quem offenderant, valde metuebant, ne captos aut<note><app><lem>aut</lem> <rdg wit="B">fehlt B</rdg> <rdg wit="C 1, 2b">atque C 1, 2b</rdg></app></note> in vincula mitteret aut capitali sentencia dampnaret. Videns autem rex, quod non posset, uti volebat, iram suam ulcisci in filio nec<note><app><lem>nec</lem> <rdg wit="A 3">necnon A 3</rdg> <rdg wit="C 2b">vel C 2b</rdg></app></note> in eius sequacibus, advocat fratrem suum Cůnradum<note><app><lem>Cůnradum</lem> <rdg wit="A 1, 3a">so A 1, 3a</rdg> <rdg wit="A 2a, *">Chǒnr- A 2a (Chounr- *)</rdg></app></note> et congregat terre maiores natu atque corroborat omnium sacramento comitum<note><app><lem>comitum</lem> <rdg wit="C 3">communi C 3</rdg> <rdg wit="A 3">comitum fidem A 3</rdg></app></note>, quo<note><app><lem>quo</lem> <rdg wit="A 1, 1a, 3">so A 1, 1a, 3</rdg> <rdg wit="die übrigen *">quod die übrigen</rdg></app></note> post suum obitum<note><app><lem>obitum</lem> <rdg wit="A 2a, 3">ob. suum A 2a, 3</rdg></app></note> frater eius Conradus<note><app><lem>Conradus</lem> <rdg wit="A 1, 1a, 2a, B, C">so A 1, 1a, 2a, B, C</rdg> <rdg wit="A 2a">Chǒnr- A 2a</rdg> <rdg wit="A 3a">Cunr- A 3a</rdg> <rdg wit="A 3b">Chunr- A 3b</rdg> <rdg wit="*">Chounr- *</rdg></app></note> obtincat solium ac Boemie ducatum. Tunc rex roboratus fratris sui<note><app><lem>sui</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> consilio simul et auxilio cepit aperte machinari, qualiter ulciscatur in filio. Nec<note><app><lem>Nec</lem> <rdg wit="A 2a">nec non latuit (non radiert) A 2a</rdg></app></note> hoc latuit Bracizlaum filium eius<note><app><lem>eius</lem> <rdg wit="A 3">regis A 3</rdg></app></note>, et sine mora congregati sunt ad eum plus quam tria milia fortium virorum et accelerantes metati sunt castra circa Rokitnicam rivulum, in crastinum parati contra regem commmittere prelium. Premiserat enim ad patrem suum nuncium dicens: <quote>En ego, en assum, longe quem<note><app><lem>quem</lem> <rdg wit="A 1">quam A 1</rdg></app></note> quesiturus eras<note><app><lem>eras</lem> <rdg wit="A 1">etas, korr. eras A 1</rdg> <rdg wit="A 1a, 2a, C 2a">eas A 1a, 2a, C 2a</rdg> <rdg wit="C 1">eas, korr. eras C 1</rdg></app></note>; quod facturus es posthac, hodie fac.</quote> Nec pretereundum est sub silentio, quod eiusdem noctis in conticinio<note><app><lem>conticinio</lem> <rdg wit="A 1">concilio A 1</rdg></app></note> divina operari dignata est revelatio. Nam si acta hominum nostre scientie pro modulo pandimus, indignum est, ut ea que ipsi<note><app><lem>ipsi</lem> <rdg wit="A 2a">ibi A 2a</rdg></app></note> vidimus magnalia<note><bibl>Exod. 14, 13:</bibl> <q>videte m. Dei quaque facturus est hodie.</q></note><note>Vgl. oben Z. 28; s. auch S. 66, N. 2.</note> Dei taceamus.</p>
</div>
<div n="1.4.47">
<head>Capitulum quadragesimum septimum</head>
<p>Igitur nocte prefata, dum inter principes ea que prediximus geruntur, nostri patroni, videlicet sanctus Wencezlaus et sanctus Adalbertus, visitant in carcere positos et eos nimia afflictione contritos sua sanctissima dignatione taliter liberant. Postibus inprimis anterioribus simul cum ianua erutis, mox ipsius carceris velut ferream posterulam<note><app><lem>posterulam</lem> <rdg wit="A 2a">portulam A 2a</rdg></app></note> cum suis vectibus frangunt nec non et cippum, in quo dampnatorum pedes crudeliter constringuntur, fractum forinsecus proiciunt, statimque auribus dampnatorum vox pia insonuit dicens<note><app><lem>dicens</lem> <rdg wit="A 1">ł (?) übergeschrieben A 1</rdg></app></note>: <quote>Hactenus vobis et huic patrie nostra suffragia defuere, quia gratia Dei indigni extitistis<note><app><lem>extitistis</lem> <rdg wit="C 3">existitis C 3</rdg></app></note>, ex quo bellum hoc plus quam civile<note>Vgl. oben S. 151, N. 5.</note> inter Boemiam et Moraviam principes isti habuere. Sed quoniam gratia Dei et misericordia et respectus est in sanctos<note><app><lem>sanctos</lem> <rdg wit="C 1a*">sanctos dei C 1a*</rdg></app></note> et electos<note><bibl>Sap. 4, 15:</bibl> <q>quoniam – mis. est in sanctos eius et resp. in el. illius.</q></note> illius nosque eo dirigimur, quo ipsa respexerit, pro certo nusquam nostri presentia suffragando adesse poterit, ubi illa prius miserando non affuerit. <pb ed="2" n="56r"/> Quare iam certi de misericordia Dei exurgite, ad<note><app><lem>ad</lem> <rdg wit="A 3">et ad A 3</rdg></app></note> ecclesiam<note><app><lem>ecclesiam</lem> <rdg wit="A 2a*">eccl. dei A 2a*</rdg></app></note> properate nosque nominatim sanctum Wencezlaum et snactum Adalbertum vos absolvisse et pacem apportasse omnibus nunciate.</quote> Qui mox quasi de gravi somno excitati et iam<note><app><lem>iam</lem> <rdg wit="*, A 2a">etiam, korr. et *, A 2a A 2a</rdg></app></note> a<note><app><lem>a</lem> <rdg wit="B">fehlt B</rdg></app></note> vinculis absoluti adhuc custodibus dormientibus<note><app><lem>dormientibus</lem> <rdg wit="A 2a, C *">dormitantibus A 2a, C*</rdg> <rdg wit="B">om. B</rdg> <rdg wit="C">vero C</rdg></app></note> liberi exeunt iussaque perficiunt. Hac etiam ipsa die aliud item miraculum enituit, quia, ut supra sanctorum martirum revelatio retulit, Conradus<note><app><lem>Conradus</lem> <rdg wit="A 1a, B, C">so A 1a, B, C</rdg> <rdg wit="A 2a">Chǒnr- A 2a</rdg> <rdg wit="A 3a">Cunr- A 3a</rdg> <rdg wit="A 2b">Chunr- A 2b</rdg> <rdg wit="*">Chounr- *</rdg></app></note> frater regis pacem inter ipsum regem<note><app><lem>regem</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> et filium eius composuit. Nam antea in tantum discordabant<note><app><lem>discordabant</lem> <rdg wit="A 1a">discordabantur A 1a</rdg> <rdg wit="2a">-bantur, korr. –bant 2a</rdg> <rdg wit="A 3">discordiabantur, korr. discordabant A3</rdg></app></note>, ut uterque ab utrimque suspecti, iste ne solio privaretur, ille ne a patre caperetur, valde invicem timerent. Sed illum par etas iuvenum et maior pars procerum, manu quidem promptiores et bello forciores, comitabantur<note><app><lem>comitabantur</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note>, istum vero episcopus Cosmas et prepositi ecclesiarum omnesque terre magnates, etate<note><app><lem>etate</lem> <rdg wit="B*">etateque B*</rdg></app></note> provectiores, et consilio utiliores, cum omni militia plebis favebant et nimio affcetu venerabantur. Et profecto illa tempestate post conditam urbem Pragam pessimum facinus patratum<note><bibl>Sall. Cat. 18, 8:</bibl> <q>eo die post cond. urbem Romam p. f. p. foret.</q></note> fuisset, si non regis<note><app><lem>regis</lem> <rdg wit="C 1a*">fehlt C 1a*</rdg></app></note> ad votum omnem principum et populi motum sancta dignatio beatissimi Wencezlai<note><app><lem>Wencezlai</lem> <rdg wit="A 2a">Wencezay A 2a (Wencezlay *)</rdg></app></note> et magna miseratio omnipotentis Dei composuisset.</p>
</div>
<div n="1.4.48">
<head>Capitulum quadragesimum octavum</head>
<p>Quod videntes, qui in castris remanserant comites, mittunt ad Bracizlaum dicentes: <quote>Si tu credulus patri tuo pristinam cum eo redis in gratiam, nos nequaquam credimus ei, quia callidam eius sat<note><app><lem>sat</lem> <rdg wit="C">satis C</rdg></app></note> novimus astuciam. Plus enim eius amicicias timemus quam inimicicias. Nam veluti ursus nec minimum ictum  patitur inultum, ita ille numquam cessabit a vindicta, donec omnia, quibus eum offendimus, usque ad unum iota<note><app><lem>iota</lem> <rdg wit="A 2a, C 1b, 2a*">iotha A 2a, C 1b, 2a*</rdg> <rdg wit="A 3b, C 2b">yot(h)a A 3b, C 2b</rdg></app></note> non dimittit inulta. Qua de re<note><app><lem>re</lem> <rdg wit="A 2a">qua de re fehlt A 2a</rdg></app></note> aut nos quovis terrarum abire dimittas cum tui gratia aut nobiscum ubicumque terrarum alciora queras palatia. Nulli enim magis<note><app><lem>magis</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> quam tibi nostro parati sumus servire domino.</quote> Videns autem Bracizlaus<note><app><lem>Bracizlaus</lem> <rdg wit="A 1a, C 2b">Wratiz(s)laus A 1a, C 2b</rdg></app></note>, quia sicut miles sine armis suo officio caret, sic dux sine militibus nec nomen ducis habet, maluit<note><app><lem>maluit</lem> <rdg wit="A 2a*">mavult A 2a*</rdg></app></note> cum eis extraneum querere panem, quam solus sine milite cum patre domesticam habere pacem. Nec mora, congregatis omnibus tam peccoribus quam manicipiis plus quam duo milia militum cum Bracizlao duce proficiscuntur ad regem Pannonicum<note><app><lem>Pannonicum</lem> <rdg wit="A 3">Pan. Wladizlaum A 3</rdg></app></note>. Quem rex Wladizlaus recognoscens cognatum suum<note><app><lem>suum</lem> <rdg wit="A 2a*">sibi A 2a*</rdg></app></note><note>Bela I., der Vater des ungarischen Königs Wladizlaus und Andreas I., der Großvater des bömischen Prinzen Bretislaw mütterlicherseits, waren Brüder.</note> benigne suscepit et concessit militibus eius inhabitare locum qui dicitur Banov<note><app><lem>Banov</lem> <rdg wit="A 1a, 3a">so A 1a, 3a</rdg> <rdg wit="A 3b, B, C 3">Banou A 3b, B, C 3</rdg> <rdg wit="C 2">Banon C 2</rdg> <rdg wit="C 1">Ban(i)ow C 1</rdg> <rdg wit="A 2a*">Banoy A 2a*</rdg></app></note> iuxta castrum nomine<note><app><lem>nomine</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> Trencin<note><app><lem>Trencin</lem> <rdg wit="C 1">Trenczin C 1</rdg> <rdg wit="C 2">Trenem C 2</rdg> <rdg wit="A 1a">strencin A 1a</rdg></app></note>; locus in mediis silvis atque in<note><app><lem>in</lem> <rdg wit="A 3a">qui locus in insidiis silvarum in A 3a A 3a</rdg> <rdg wit="A 3b">locus insidiis silvas in, korr. qui l. in mediis silvarum in A 3b</rdg></app></note> montibus est situs<note><app><lem>situs</lem> <rdg wit="B">consitus B</rdg></app></note> et nimium aptus atque opimus<note><app><lem>opimus</lem> <rdg wit="A 3">optimus A 3</rdg></app></note> venationibus. Victualia autem et cetera nature amminicula per preceptum regis ab adiacentibus subministrabantur<note><app><lem>subministrabantur</lem> <rdg wit="A 3">ministrabantur (autem – adiac. fehlt) A 3</rdg></app></note> eis regionibus, ipsum autem Bracizlaum cum paucis secum rex habuit in deliciis aule regalis.</p>
</div>
<div n="1.4.49">
<head>Capitulum quadragesimum nonum</head>
<p>Anno eodem<note><app><lem>eodem</lem> <rdg wit="A 3">eodem anno A 3</rdg> <rdg wit="A 1a">anno dom. inc. A 1a</rdg></app></note> rege Wratizlao disponente Cosmas electus<note><app><lem>electus</lem> <rdg wit="A 3">est el. A 3</rdg></app></note> ad Pragensem ecclesiam <pb ed="1" n="300v"/> et Andreas<note>Sein Todestag, 22. Mai, ist verzeichnet im Necrol. Bohem. S. 12. Für die Bedeutung von similiter vgl. M. Hein, Die Besetzungsform des Bistums Olmütz (Jahresbericht der I. deutschen Staatsrealschule 1911/12), S. 13.</note> similiter ad Olomucensem sedem<note>In Gesch. Mährens 224 sprach ich die seither mehrfach angenommene Vermuttung aus, daß der früher (S. 146, N. 2) genannte Wezel mit diesem Andreas identisch sein dürfte.</note> per conductum palatini comitis Rapothe<note>Vgl. oben S. 124, N. 1.</note> veniunt Mantuam<note><app><lem>Mantuam</lem> <rdg wit="B, C">Mantouam B, C</rdg> <rdg wit="A 3">Mant(h)owam A 3</rdg></app></note> et presentantur imperatori tercio Heinrico augusto inchoante anno dominice incarnationis MLXXXXII in<note><app><lem>in</lem> <rdg wit="B, C 3*">III (in?) B, C 3*</rdg></app></note> kal. Ianuarii. Secunda<note><app><lem>Secunda</lem> <rdg wit="A 3a">pridie A 3a</rdg> <rdg wit="A 1a">in crastino autem mediante (das übrige fehlt) A 1a</rdg></app></note> autem nonas eiusdem mensis mediante predicto comite Rapotha sedens in palatio Mantuano episcoporum atque comitum ordine non modico ex utroque latere collocato<note><app><lem>collocato</lem> <rdg wit="A 2a">collecto A 2a</rdg> <rdg wit="A 3">collato A 3</rdg></app></note> et electis iam predictis epsicopis positis in medio diu tacita pulcher cesar pulchra aperit labia<note><app><lem>labia</lem> <rdg wit="C 1a*">lab. ap. C 1a*</rdg> <rdg wit="A 3, B, C 3">aperuit lab. A 3, B, C 3</rdg> <rdg wit="A 1a">ces. talia locutus est verba : hos A 1a</rdg></app></note><note><bibl>Ps. 50, 17:</bibl> <q>domine, labia mea aperies.</q></note> dicens: <quote>Hos fratres ad nos misit noster fidelis amicus Wratizlaus rex Boemicus, ut secundum canonicam et apostolicam institucionem nostra auctoritate eorum confirmemus elctionem, quam sine vestro consensu nolumus<note><app><lem>nolumus</lem> <rdg wit="A 1a, B, C 3">noluimus A 1a, B, C 3</rdg></app></note> facere diffinicionem.</quote> Tunc presul Monasteriensis<note>Erpo, 1085 – 1097.</note>, qui isdem temporibus venerat de Hierosolimis, surgit et appodians se mense, in qua baculi, anuli<note><app><lem>anuli</lem> <rdg wit="A 3">et anuli A 3</rdg></app></note> episcopales atque reliquie sanctorum erant posite, ait: <quote>Periculosum est valde a paucis destrui, quod multorum<note><bibl>Sall. Iug. 8, 2:</bibl> <q>periculose a paucis emi, quod multorum esset.</q></note> sanctione confirmatum est.  Multi enim interfuimus episcopi, multi et principes imperii Romani atque apostolice sedis interfuere legati, quando vestro privilegio confirmastis, ut uterque episcopatus, Pragensis simul et Moraviensis, sicut fuit ab inicio, ita unus et integer permaneat.</quote> Ad hec cesar ait: <quote>Sine modo, ut, quod me<note><app><lem>me</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> meus amicus rogat<note><app><lem>rogat</lem> <rdg wit="A 2a*">rogavit am. A 2a*</rdg> <rdg wit="C 2b, 3">rogat am C 2b, 3</rdg></app></note>, faciam; de his autem postea<note><app><lem>postea</lem> <rdg wit="C 2b">fehlt C 2b</rdg> <rdg wit="A 2a">post A 2a</rdg> <rdg wit="C 1a*">suo tempore C 1a*</rdg> <rdg wit="A 2a">suo temp. (in suo fehlt) A 2a</rdg></app></note> tempore in suo discutiam.</quote> Et statim desponsat eos anulis ad singulas ecclesias dans eis pastorales virgas. His ita peractis iussi sunt ambo epsicopi redire Veronam<note><app><lem>Veronam</lem> <rdg wit="A 3a, B">so A 3a, B</rdg> <rdg wit="die übrigen *">Wer- die übrigen *</rdg></app></note> et ibi expectare, donec patratis regalibus negociis palatinus comes Rapotha iterum reduceret eos secum<note><app><lem>secum</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> ad patriam.</p>
</div>
<div n="1.4.50">
<head>Capitulum quinquagesimum</head>
<p>Interea sinister rumor nostras diverberat<note><bibl>Verg. Aen. V, 503:</bibl> <q>d. auras.</q></note> aures regem Wratizlaum XVIIII. kal. Februarii<note>Das gleiche Todesdatum nennt auch das Necrol. Bohem. S. 9; vgl. meine Studien zu Cosmas II a. a. O. S. 683.</note> migrasse ad Christum et eius fratrem Conradum<note><app><lem>Conradum</lem> <rdg wit="A 1a, B, C">so A 1a, B, C</rdg> <rdg wit="A 2a">Chǒnr- A 2a</rdg> <rdg wit="A 3a">Cunr- A 3a</rdg> <rdg wit="A 3b">Chunr- A 3b</rdg> <rdg wit="*">Chounr- *</rdg> <rdg wit="A 3a">am Rand von alter Hand: de R., de wr. rege A 3a</rdg></app></note> successisse in principatum. Qui statim cursorem mittit ad imperatorem et promittens ei pecuniam rogat cassari<note><app><lem>cessari</lem> <rdg wit="A 1a, C 2b">cessariA 1a, C 2b</rdg> <rdg wit="A 2a">cessari, korr. cass- A 2a</rdg></app></note> episcoporum electionem, quorum supra<note><app><lem>supra</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> fecimus mentionem<note>Vgl. oben S. 156, Z. 1.</note>. Sed cesar magis consulens iusticie quam inquitatis consentiens pecunie: <quote>Quod feci</quote>, inquit, <quote>feci, nec possum meum mutare factum</quote>. Tristis abiit legatus nomine Wiclin<note><app><lem>Wiclin</lem> <rdg wit="A 2a*">Woclin A 2a*</rdg> <rdg wit="A 3">Wiczlin A 3</rdg></app></note>, quia non obtinuit, quod peciit ex parte ducis. Episcopi vero secundum iussa cesaris morati sunt Verone<note><app><lem>Verone</lem> <rdg wit="A 1a, 3b, C 1, 2a, 3">Wer- A 1a, 3b, C 1, 2a, 3</rdg></app></note> usque ad inicium quadragesime expectantes reditum et conductum predicti comitis Rapothe<note><app><lem>Rapothe</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note>. Post hec advenientes Pragam in ipsa die palmarum suscepti sunt a clero et populo honorifice et adeunt ducem Conradum in urbe Bolezlau III. feria eiusdem ebdomade. Quos dux<note><app><lem>dux</lem> <rdg wit="A 3">dux Cůnradus (Chunr-) A 3</rdg></app></note> iam mutato animo benigne suscepit et celebravit cum eis pascha in urbe Wissegrad. Et in ipsa pasche ebdomada circa kal. Aprilis descendit<note><bibl>Vgl. Isai. 55, 10:</bibl> <q>descendit imber et nix de caelo.</q></note> maxima nix et tantum inhorruit frigus mixtum cum glacie, quantum raro in media contigit<note><app><lem>contigit</lem> <rdg wit="C 2b, 3">contingit C 2b, 3</rdg></app></note> hyeme. Gesta autem huius<note><app><lem>huius</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> ducis<note><app><lem>ducis</lem> <rdg wit="A 3">C(h)unradi A 3</rdg> <rdg wit="C 3">Conradi C 3</rdg></app></note> non habemus plurima ad scribendum, quia post VII menses et dies XVII<note><app><lem>XVII</lem> <rdg wit="A 3">XVI A 3</rdg> <rdg wit="A 1a">et dies XVII fehlt A 1a</rdg></app></note> eodem anno quo suscepit ducatum VIII.<note><app><lem>VIII.</lem> <rdg wit="A 2a">VIIII A 2a</rdg></app></note> id. Septembris<note>Necrol. Bohem. S. 14.</note> cum vita<note><app><lem>vita</lem> <rdg wit="A 2a">vitā (cum radiert) A 2a</rdg></app></note> amisit. Cui successit iunior Bracizlaus, quem advenientem in urbem Pragam letis choreis per diversa compita dispositis tam puellarum quam iuvenum modulantium in<note><app><lem>in</lem> <rdg wit="A 2a, *">et (?) radiert A 2a (in fehlt *)</rdg></app></note> tibiis et timpanis et per ecclesias pulsantibus campanis plebs letabunda suscepit<note><app><lem>suscepit</lem> <rdg wit="C 1a, 2">suscipit C 1a, 2</rdg></app></note>. Ipse autem Cosmas episcopus<note><app><lem>episcopus</lem> <rdg wit="C 3">fehlt C 3</rdg> <rdg wit="C 1a, 2">electus C 1a, 2</rdg></app></note> cum clero et magnifica processione suscipiens eum in porta civitatis ante templum sancte Marie<note>Nach Tomek, Gesch. der Stadt Prag I, 14 eine Kirche auf der Burg; nicht wie Palacky annahm und Köpke wiederholte, die Teinkirche in der Altstadt.</note> deducit<note><app><lem>deducit</lem> <rdg wit="A 3a">ducit A 3a</rdg> <rdg wit="C 3">deduxit C 3</rdg></app></note> ad solium, et secundum ritum huius terre ab universis comitibus et satrapis est intronizatus dux iunior Bracizlaus XVIII. kal. Octobris.</p>
</div>
<div n="1.4.51">
<head>Capitulum quinquagesimum primum</head>
<p>Eodem anno facta est eclipsis solis XII. kal. Octobris, VI. feria post meridiem<note>Die Daten stimmen nicht überin, da im J. 1092 der 20. September auf einen Montag fiel. Von einer Sonnenfinsternis am Freitag, den 23. September 1093 spricht das Chronicon Bernoldi (SS. V, 457); der Satz dürfte daher nur an falscher Stelle eingerückt sein, vgl. meine Studien zu Cosmas II, a. a. O. S. 683, N. 1.</note>. Eius<note><app><lem>Eius</lem> <rdg wit="A 3">eiusdem anni A 3</rdg></app></note> in<note><app><lem>in</lem> <rdg wit="B">III. (in?) B</rdg></app></note> kal. Octobris quidam pseudoepiscopus nomine Rŏtpertus<note><app><lem>Rŏtpertus</lem> <rdg wit="A 2a, *">so A 2a (Routp- *)</rdg> <rdg wit="A 3, B">Rutp- A 3, B</rdg> <rdg wit="A 1a, C 3">Rutpertus A 1a,  C 3</rdg> <rdg wit="C 1a">Rdp- C 1a</rdg> <rdg wit="C 1b">Rotb- C 1b</rdg> <rdg wit="C 2">Rotpert- C 2; Rodpertus Ann. Saxo SS. VI, 728, 3</rdg></app></note> veniens in hanc terram referebat se in Wasconia<note><app><lem>Wasconia</lem> <rdg wit="A 3">so A 3</rdg> <rdg wit="C 2b">Wassk- C 2b</rdg> <rdg wit="A 1a, B, C 1a, 2a, 3">Vask- A 1a, B, C 1a, 2a, 3</rdg> <rdg wit="A 2a, C 1b*">Vasc- A 2a, C 1b*</rdg></app></note> provincia Kavelonam<note><app><lem>Kavelonam</lem> <rdg wit="C 1b">Kaw- C 1b</rdg> <rdg wit="C 2a">Kawelon- C 2a</rdg> <rdg wit="C 2b">Kawellonhem C 2b</rdg></app></note> multis annis rexisse ecclesiam; et quoniam recognovit eum frater noster Ozzel<note><app><lem>Ozzel</lem> <rdg wit="A 2a*">Ozel A 2a*</rdg> <rdg wit="C 1">Ossel C 1</rdg></app></note>, qui  et Asinus<note>Das Necrol. Bohem. S. 11 verzeichnet zum 15. April: Asinus (bei Dobner irrtümlich: Isinus) canonicus.</note>, et eum olim episcopizasse perhibuit, quando de Ungaria secum iter ageret<note><app><lem>ageret</lem> <rdg wit="C 3">perageret übergeschrieben C 3</rdg></app></note> Hierosolimam, dux Bracizlaus et Cosmas electus gratanter<note><app><lem>gratanter</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> eum recipiunt et divinum officium sive cursum<note>Vgl. über diese Bedeutung von cursus Thes. ling. lat. IV. 1539, Z. 41.</note> episcopaliter agere permittunt. Quid multa? Multas ecclesias consecrat, multos mense Marcio clericos ordinat et in cena Domini sacrosanctum crisma exorcizat<note><app><lem>exorcizat</lem> <rdg wit="A 3">conficit et exorc. A 3</rdg></app></note>. Ad quem quidam in pascha venit clericus, nimirum sui erroris conscius, et nescio quid sibi clam innotuit. Mira res, nec dux nec electus impetrare potuit, ut saltem parvo tempore ibi staret, quin in ipsa ebdomada pasche cum festinatione tenuisset viam versus Saxoniam. Postea vero cum innotuisset, quod pseudoepiscopus fuisset, mittunt<note><app><lem>mittunt</lem> <rdg wit="A 3">mittit A 3</rdg></app></note> unum ex Latinis nomine Constantium<note><app><lem>Constantium</lem> <rdg wit="C 2">fehlt C 2</rdg> <rdg wit="A 3">Constantinum A 3</rdg></app></note> in Wasconiam<note><app><lem>Wasconiam</lem> <rdg wit="A 3, C 1b">so A 3, C 1b</rdg> <rdg wit="A 1a, C 2, 3">Wask- A 1a, C 2, 3</rdg> <rdg wit="die übrigen *">Vasc- die übrigen *</rdg></app></note>, per quem Kavellone<note><app><lem>Kavellone</lem> <rdg wit="A 1, B, *">Kaw(u)allone(ae) A 1, B, *</rdg> <rdg wit="A 2a, C 2">Kawalone A 2a, C 2</rdg> <rdg wit="C 1a">Kavall- C 1a</rdg> <rdg wit="A 3">Kauell- A 3</rdg> <rdg wit="C 1b">Kauuell- C 1b</rdg></app></note> ecclesie nomine Desiderius<note>1083 – 1095.</note> presul demendat litteris, quod illa ecclesia numquam habuisset episcopum nomine Rŏtpertum<note><app><lem>Rŏtpertum</lem> <rdg wit="A 2a, *">so A 2a (Routp- *)</rdg> <rdg wit="A 3, C 3">Rutp- A 3, C 3</rdg> <rdg wit="A 1a, B">Rup- A 1a, B</rdg> <rdg wit="C 1a">Rdp- C 1a</rdg> <rdg wit="C 1b">Rob- C 1b</rdg> <rdg wit="C 2">Rotpert- C 2</rdg></app></note>. Miserunt etiam<note><app><lem>etiam</lem> <rdg wit="A 3">etiam et A 3</rdg></app></note> ad papam<note><app><lem>papam</lem> <rdg wit="A 2a*">papam nomine (•N•) A 2a*</rdg></app></note> Clementem eius consulentes auctoritatem, <seg rend="verse">Quid sit opus facto rerum in discrimine<note><bibl>Verg. Aen. I, 204:</bibl> <q>post tot discrimina rerum.</q></note><note><bibl>Verg. Aen. IX, 210:</bibl> <q>discrimine tali.</q></note> tanto?</seg> Quibus ille remandans iussit ecclesias ex integro reconsecrare, baptizatos crismate pseudoepiscopi non rebaptizari<note><app><lem>rebaptizari</lem> <rdg wit="B">rebaptizare B</rdg></app></note>, sed tantum confirmare, similiter ordinatos non reordinari, sed solummodo inter ordinandos stare ad ordinationem<note><app><lem>ordinationem</lem> <rdg wit="A 3">ordinem A 3</rdg></app></note> et per solam manus inpositionem<note>S. oben S. 110, N. 3.</note> recipere benedictionem. Sicque inflicta ab hoste vulnera matri ecclesie curata sunt antidoto iusticie, statum fidei catholice regente papa tercio Clemente, Iesu Christo domino nostro cum Patre et Spiritu sancto regnante per omnia secula<note><app><lem>secula</lem> <rdg wit="A 2a">regn. in secula A 2a</rdg></app></note> seculorum. Amen.</p>
<p><seg rend="verse">Siste gradum<note>S. oben S. 7, N. 4.</note>, Musa, chronicis es iam satis usa.</seg> <seg rend="verse">Carmine<note><app><lem>Carmine</lem> <rdg wit="B">carm. – val. fehlt B</rdg></app></note> completo dic, lector amice<note><app><lem>amice</lem> <rdg wit="A 3">amico A 3</rdg></app></note><note><bibl>Ov. Trist. III, 1, 2:</bibl> <q>lector a.</q></note>, valeto.<note><app><lem>valeto</lem> <rdg wit="B">carm. – val. fehlt B</rdg></app></note></seg></p>
<p>Explicit liber secundus de chronicis Boemorum.<note><app><lem>Boemorum</lem> <rdg wit="A 1a">expl. – Boem. fehlt A 1a</rdg> <rdg wit="C 2">expl. secundus liber in cronica Boh. C 2</rdg></app></note>.</p>
</div>
</div>
<div n="1.5">
<head>Incipit<note><app><lem>Incipit</lem> <rdg wit="A 1a">Inc. – operis fehlt A 1a</rdg> <rdg wit="A 3a">inc. ... supra titulati in terc. libr. eiusdem operis A 3a</rdg> <rdg wit="A 3a">apollogia (inc. fehlt) ... decani in III. libr. chronicorum A 3a</rdg> <rdg wit="B">inc. apol. (das übrige fehlt) B</rdg> <rdg wit="C 2a">supra und in – operis fehlt C 2</rdg> <rdg wit="C 2b">inc. apol. in terc. lib. eiusd. dec. pragensis pretit. etc. C 2b</rdg></app></note>  apologia eiusdem decani supra pretitulati in tercium librum itentidem<note><app><lem>itentidem</lem> <rdg wit="C 1a">so C 1a</rdg> <rdg wit="A 2a">ittendidem A 2a</rdg> <rdg wit="C 1b">itend. C 1b</rdg> <rdg wit="A 3b">(eiusdem A 3b)</rdg> <rdg wit="C 3">huius C 3</rdg></app></note>  operis<note><app><lem>operis</lem> <rdg wit="A 1a">Inc. – operis fehlt A 1a</rdg></app></note></head>
<p><seg rend="verse">Iam pietate Dei promissa favente peregi,<note><bibl>Val. Flacc. VII, 518:</bibl> <q>nondum cuncta tibi, fateor, promissa peregi.</q></note></seg> <seg rend="verse">Me quecunque reor fore pollicitum tibi, lector.<note><app><lem>lector</lem> <rdg wit="C 3">reor tibi poll. pie (bone übergeschrieben) l. C 3</rdg></app></note></seg> Iam de retro actis causis<note>Trotz der wörtlichen Entlehnung sind Cosmas´ Ausführungen sachlich richtig; vgl. meine Gesch. Mährens I, 228, Anm. 1; Novotný Č. D. I, 2, 370.</note> sive transcursis<note><app><lem>transcursis</lem> <rdg wit="A 3">transactis A 3</rdg></app></note> temporibus pauca ex multis commemorans hystoriam<note><app><lem>hystoriam</lem> <rdg wit="A 2a*">yst- A 2a*</rdg></app></note> mee narrationis usque ad tempora<note><app><lem>tempora</lem> <rdg wit="A 2a">ipsa, korr. tempora A 2a</rdg></app></note> ducis Bracizlai iunioris perduxi. Quare autem opere precium duxi iam ab instanti opere cessare, non est ab re. Nam de modernis hominibus sive temporibus utilius est ut omnino taceamus, quam loquendo veritatem, quia veritas semper parit odium<note><bibl>Terent. Andr. 68 (Cic. Lael. 24, 89):</bibl> <q>veritas od. parit.</q></note>, alicuius rei incurramus dispendium<note><app><lem>dispendium</lem> <rdg wit="A 1a, 2a, C 1a">stip., korr. disp. A 1a, 2a, C 1a</rdg> <rdg wit="B, C 1b, 2, 3">stipendium B, C 1b, 2, 3</rdg></app></note>. Si autem a veritate deviantes aliter quam se res habent<note><app><lem>habent</lem> <rdg wit="A 2a*">habeant A 2a*</rdg></app></note> scripserimus, cum pene omnibus note sint cause, nihilominus adulationis et mendacii notam incidimus. Siquidem huius temporis homines virtutibus nudi solis laudibus gestiunt vestiri<note><app><lem>vestiri</lem> <rdg wit="A 3, A 1a">ditari A 3 und von 2. Hd. übergeschrieben A 1a</rdg></app></note>, quorum ea est maxima<note><app><lem>maxima</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> dementia<note><app><lem>dementia</lem> <rdg wit="A 3">clem- A 3</rdg> <rdg wit="A 1a, C 1b">clem-, korr. dem- A 1a, C 1b</rdg></app></note> favoribus velle decorari et, que sunt favore digna, minime operari. Atqui non ita erat<note><app><lem>erat</lem> <rdg wit="A 3">erant (apud fehlt) A 3</rdg></app></note> apud veteres, qui quamvis dignissimi laude fuissent, tamen fugiebant quas moderni appetunt laudes, et quod illis extitit pudori, hoc istis habetur honori. Horum nos si ad liquidum<note><app><lem>liquidum</lem> <rdg wit="B, C 1">aliqui dum B, C 1</rdg> <rdg wit="A 1a">aliqui dum, korr. ad liquidum A 1a</rdg> <rdg wit="C 2a">aliquidem C 2a</rdg> <rdg wit="C 2b">aliquem C 2b</rdg></app></note> stilo exequamur<note><app><lem>exequamur</lem> <rdg wit="C 3">exequimur C 3</rdg></app></note> acta, quia quedam non sunt cum Deo facta, procul dubio offensam non effugiemus<note><app><lem>effugiemus</lem> <rdg wit="A 2a">effugimus A 2a</rdg></app></note> quorundam, qui adhuc superstites sunt homines neophiti atque itaci<note><app><lem>itaci</lem> <rdg wit="A 3">ytaci A 3</rdg></app></note><note>Zitiert bei Du- Cagne s. v. mit Hinweis auf Haltaus; Gloss. germ. col. 990: <q>Ja-Herren.</q></note>, qui ad vocem ducis nihil aliud tam promptum in ore habent quam <quote>Ita fac, domine</quote>, alius<note><app><lem>domine</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg> <rdg wit="A 3">al. i. e. dom. fehlt A 3</rdg></app></note> <quote>Ita est, domine<note>Vgl. oben S. 14, Z. 18.</note></quote>, tercius <quote>Ita fac, domine.</quote> At non ita olim fuit. Illum enim<note><app><lem>enim</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> dux maxime coluit, qui ratione iusticie ex adverso clipeum iniquitati opposuit, et qui malos consiliarios et a tramite deviantes equitatis<note><bibl>Vgl. Jes. Sir. 18, 11:</bibl> <q>ostendit eis viam aequ.</q></note><note><bibl>Anm. XXII, 10, 2:</bibl> <q>ab aequ. recto tramite deviasse.</q></note> uno compescuit<note><app><lem>compescuit</lem> <rdg wit="B">compescunt B</rdg> <rdg wit="A 2a">compescunt, korr. –uit A 2a</rdg></app></note> verbo veritatis<note><bibl>Vgl. Jac. 1, 18:</bibl> <q>verbo v.</q></note><note><bibl>II. Tim. 2, 15:</bibl> <q>recte tractantem verbum v.</q></note>. Tales nunc aut nulli aut pauci sunt; et si sunt, dum tacent, quasi non sunt. Par namque est vicium atque iudicium seu tacuisse veritatem seu concessisse falsitatem. Unde videtur nobis multo tucius narrare somnium, cui nemo perhibet testimonium, quam presentium gesta scribere hominum. Quapropter posteris lacius explananda eorum<note><app><lem>eorum</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> relinquimus facta; sed tamen, ne ab aliquo culpemur preterisse inacta, summatim annotare curabimus pauca.</p>
</div>
<div n="1.6">
<head>Incipit liber tercius<note><app><lem>tercius</lem> <rdg wit="B">so B</rdg> <rdg wit="A 1a">fehlt A 1a</rdg> <rdg wit="C 2a">inc. terc. lib. C 2a C</rdg> <rdg wit="A 2a*">i. l. t. eiusdem operis A 2a*</rdg> <rdg wit="A 3">i. l. t. chronicorum A 3</rdg> <rdg wit="C 1">i. l. t. unde supra C 1</rdg> <rdg wit="C 2b">i. l. t. chronicae C 3</rdg> <rdg wit="C 2b">i. l. t. in cronicam Bohemorum composita  so) per decanum ecclesie pragensis pretitulatum C 2b</rdg></app></note></head>
<div n="1.6.1">
<head>Capitulum primum</head>
<p>Ergo novus dux Bracizlaus iunior, sed maturus<note><app><lem>maturus</lem> <rdg wit="A 1a, C 1a, 3">maturis A 1a, C 1a, 3</rdg></app></note> etate, sensu maturior, postaquam huius terre secundum ritum debitis obsequiis digne sancti Wencezlai sui patroni in urbe Praga celebravit natalicium, et omnibus satrapis atque comitibus magnificum per tres dies exhibuit convivium, ubi pro novitate sui quantum valuit quedam ad utilitatem ecclesie decernens, quedam ob<note><app><lem>ob</lem> <rdg wit="A 2a, C 1b, 2b">ad A 2a, C 1b, 2b</rdg></app></note> commoditatem huius terre instituens, sicut olim ab ipso sue etatis tyrocinio omnem spem habuit in solo Dei patrocinio, ita modo principatus sui in exordio christiane religionis zelo succensus nimio omnes<note>Novotný Č. D. I, 2, 356 will im folgenden mancherlei Anklang an Gumpolds Vita Venzeslavi (wohl Kap. 7) sehen.</note> magos, ariolos<note><app><lem>ariolos</lem> <rdg wit="B">et ari. B</rdg></app></note> et sortilegos extrusit regni sui e medio, similiter et lucos sive arbores<note>Vgl. oben S. 10, Z. 20.</note>, quas in multis locis colebat vulgus ignobile<note>Vgl. oben S. 15, N. 1.</note>, extirpavit et igne cremavit. Item et supersticiosas instituciones, quas villani, adhuc semipagani, in pentecosten tertia<note><app><lem>tertia</lem> <rdg wit="A 1a">tert. – fer. fehlt A 1a</rdg> <rdg wit="A 3">terc. fer. s. qu. A 3</rdg></app></note> sive quarta feria<note><app><lem>feria</lem> <rdg wit="A 1a">tert. – fer. fehlt A 1a</rdg> <rdg wit="A 3">terc. fer. s. qu. A 3</rdg></app></note> observabant, offerentes libamina super fontes mactabant victimas et demónibus<note><bibl>Levit. 17, 7:</bibl> <q>et nequaquam ultra immolabunt hostias suas daem. (vgl. 5: offere hostias suas).</q></note> immolabant, item<note><app><lem>item</lem> <rdg wit="A 1">item – exerceb. (Z. 19) fehlt A 1</rdg> <rdg wit="A 3">ut est (item fehlt) sep. A 3</rdg></app></note> sepulturas, que fiebant in silvis et in campis, atque scenas<note><app><lem>scenas</lem> <rdg wit="A 3">cenas A 3</rdg></app></note>, quas<note><app><lem>quas</lem> <rdg wit="B">fehlt B</rdg></app></note> ex gentili ritu faciebant in biviis et in triviis quasi ob<note><app><lem>ob</lem> <rdg wit="A 3">ad A 3</rdg></app></note> animarum pausationem, item<note><app><lem>item</lem> <rdg wit="A 3">ut est (ē) ioc. A 3</rdg></app></note> et iocos profanos, quos super mortuos suos inanes cientes manes ac<note><app><lem>ac</lem> <rdg wit="A 3">inanes c. m. ac fehlt A 3</rdg> <rdg wit="B">inanescentes m. ac B</rdg></app></note> induti faciem larvis bachando exercebant<note><app><lem>exercebant</lem> <rdg wit="A 1">item – exerceb. (Z. 19) fehlt A 1</rdg></app></note>, has abhominationes et alias sacrilegas adinventiones dux bonus, ne ultra fierent in populo Dei, exterminavit<note><app><lem>exterminavit</lem> <rdg wit="C 1">exterminat C 3</rdg></app></note>. Et quia semper solum Deum et verum<note><bibl>Vgl. Joann. 17, 3:</bibl> <q>solum D. v.</q></note> puro<note><bibl>Vgl. II. Tim. 2, 22:</bibl> <q>qui invocant Dominum de corde p.</q></note> corde coluit et eius zelum habuit, universis Dei amatoribus placuit. Erat enim princeps spectabilis, dux in castris acceptabilis, miles in armis inexpugnabilis. Hic quocienscumque Poloniam invasit, semper cum magno triumpho remeavit<note>Uber die böhmisch-polnischen Beziehungen in dieser Zeit vgl. Gumplowicz a. a. O. 33 ff. mit zu weitgehender Kombination: Meyer v. Knonau, Jahrbücher unter Kaiser Heinrich IV. und V., Bd. IV. 371; V. 63; Novotný Č. D. I, 2, S. 360. 363.</note>. Quam utique anno dominice incarnationis MXCIII, sui vero ducatus primo, ita<note><app><lem>ita</lem> <rdg wit="A 3">in A 3</rdg></app></note> crebis incursionibus demolitus est, ut ex ista parte fluminis Odre a castro Recen<note><app><lem>Recen</lem> <rdg wit="C 1b, 2a">Bec(z)en C 1b, 2a</rdg></app></note><note>J. Jungnitz, Die Grenzen d. Breslauer Bistums (Darstellung u. Quellen z. schleisischen Geschichte, Bd. III: Studien z. schles. Kirchengeschichte, Breslau 1907) S. 2 u. 175 deutet das in einer Bulle von 1155 genannte Recen als Ritschen, auf der rechten Oderseite zwischen Brieg und Ohlau; vgl. dazu Deutsche Literaturzeitung, Jhg. 1907, n. 31, Sp. 1936; so auch schon Grandaur.</note> usque ad urbem Glogov<note><app><lem>Glogov</lem> <rdg wit="C 1, 2b">Glogow C 1, 2b auch sonst</rdg></app></note> preter solum Nemci<note><app><lem>Nemci</lem> <rdg wit="C 1b">solam Nemche (am Rande Niemczie) C 1b</rdg></app></note> oppidum<note><app><lem>oppidum</lem> <rdg wit="C 1b">oppidum Erfordiam (Erf. rot durchstrichen) C 1b</rdg></app></note> nullus habitaret hominum. Nec tamen cessavit ab eius vastatione, donec princeps Polonie Wladizlaus cum magna supplicatione preteriti et presentis anni tributum usque ad unum solveret obulum; cuius census hec summa fuit: mille marce argenti et LX<note><app><lem>LX</lem> <rdg wit="A 2a, C 1b">XL A 2a, C 1b</rdg> <rdg wit="A 3b">quadraginta, korr. LX A 3b</rdg></app></note> auri<note>Vgl. oben S. 101, Z. 9.</note>. Qui etiam dux<note>Wladislaus von Polen.</note> idcirco civitates, que pertinent ad provinciam Kladzko<note><app><lem>Kladzko</lem> <rdg wit="A 1a, B">so A 1a auch sonst, B immer</rdg> <rdg wit="C 3">Kladzo C 3</rdg> <rdg wit="C 2a">Kladsko C 2a auch sonst</rdg> <rdg wit="A 2a*">Kladsco A 2a*</rdg></app></note><note>Uber die Zugehörigkeit von Glatz zu Polen in dieser Zeit vgl. Bachmann, Gesch. Böhmens I, 276 mit den Bemerkungen von Novotný Č. D. I, 2, 365, N. 3.</note> nomine dictam, tradens filio suo Bolezlao<note><app><lem>Bolezlao</lem> <rdg wit="A 2a*">Bolezlavo A 2a*</rdg></app></note><note>Boleslaus III.</note> committit eum per manus traditionem et fidei sponsionem duci Bracizlao, quatenus obsequendo suo avunculo a patre sibi creditam cum pace possideret provinciam. Ipse autem dux Wladizlaus dat sacramentum, quod tributum olim duce Bracizlao constitutum, D marcas argenti et XXX auri annuatim sibi pro concessa pace solveret determinato tempore.</p>
</div>
<div n="1.6.2">
<head>Capitulum secundum</head>
<p>Anno dominice incarnationis MXCIIII. Adhuc imperatore tercio Heinrico<note>Kaiser Heinrich IV.</note> ultra montes in Longobardia<note><app><lem>Longobardia</lem> <rdg wit="A 2a">Long. posito (pos. durchstrichen) A 2a</rdg> <rdg wit="C 1b">Lombardia pos. (pos. am Rande beigeschrieben) C 1b</rdg></app></note> tractante imperialia<note><app><lem>imperialia</lem> <rdg wit="B">nuptialia B</rdg></app></note> negocia indicta est generalis synodus<note>Diese Synode ist nur durch Cosmas überliefert; vgl. Will a. a. O. I, 226; Meyer v. Knonau IV, 431, N. 24.</note> ab universis episcopis et princibus Romani imperii infra mediam quadragesimam in urbe Magoncia<note><app><lem>Magoncia</lem> <rdg wit="A 2a*">Maguntina A 2a*</rdg> <rdg wit="C 1b">Magontina C 1b</rdg> <rdg wit="A 3a, B">Magunc(t)ia A 3a, B</rdg></app></note>, ad quam dux Bracizlaus transmittit<note><app><lem>transmittit</lem> <rdg wit="A 3">transmisit A 3</rdg></app></note> electos Cosmam et Andream episcopos committens eos et tradens per manus palatino comiti iam sepe dicto Rapothe<note><app><lem>Rapothe</lem> <rdg wit="A 1a, 2a, B, C 1a, 2b*">Rapote A 1a, 2a, B, C 1a, 2b*</rdg></app></note> rogans, ut eos offerat Magontino archiepiscopo<note><app><lem>archiepiscopo</lem> <rdg wit="B">episcopo B</rdg></app></note> et universali synodo testimonium perhibente, quod olim per imperatorem in urbe Mantoua<note><app><lem>Mantoua</lem> <rdg wit="A 2a*">Mantua A 2a*</rdg></app></note> corroborata sit<note><app><lem>sit</lem> <rdg wit="A 3">esset A 3</rdg></app></note> eorum electio, omnibus suffraganeis collaudantibus ordinati sunt Cosmas<note><app><lem>Cosmas</lem> <rdg wit="C">Cosma C</rdg></app></note> et Andreas episcopi IIII. id. Marcii ab archiepiscopo Magontino nomine Rŏtardo<note><app><lem>Rŏtardo</lem> <rdg wit="A 2a, *">so A 2a (Rout- *)</rdg> <rdg wit="C 1b, 2">Rot(h)ardo C 1b, 2</rdg> <rdg wit="C 1a">Rdthardo C 1a</rdg> <rdg wit="A 3, B, C 3">Ruth- A 3, B, C 3; vgl. S. 170, Z. 24.</rdg></app></note><note>1089 – 1109.</note>.</p>
</div>
<div n="1.6.3">
<head>Capitulum tercium</head>
<p>Eodem anno fuit mortalitas hominum, sed maxima<note><app><lem>maxima</lem> <rdg wit="A 3">hom. in Boemia sed maxime A 3</rdg></app></note> in Teutonicis<note><app><lem>Teutonicis</lem> <rdg wit="A 2a*">teuth- A 2a*</rdg></app></note> partibus<note>Über diese weitverbreitete Hungersnot vgl. Curschmann a. a. O. S. 123; Meyer v. Knonau IV, 433, N. 28.</note>; nam redeuntibus predictis episcopis de Magoncia<note><app><lem>Magoncia</lem> <rdg wit="A 2a">Magutia A 2a</rdg> <rdg wit="B, C 2b*">Magunt(c)ia B, C 2b*</rdg></app></note>, dum transirent per quandam villam nomine Amberk<note><app><lem>Amberk</lem> <rdg wit="A 3">hamberk A 3</rdg></app></note>, parrochia[le]m ecclesiam<note><app><lem>ecclesiam</lem> <rdg wit="A 3a">eccl. fehlt A 3a</rdg> <rdg wit="Gess.">parrochialem eccl. Gess.; parrochiam ?</rdg></app></note> quamvis satis<note><app><lem>satis</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> amplam, que est sita extra villam, non potuerunt intrare, ut audirent missam, quia totum eius pavimentum<note><app><lem>pavimentum</lem> <rdg wit="A 2a">tot. erat pav. (erat getilgt) A 2a</rdg></app></note> usque ad unum punctum erat cadavere plenum. Similiter in urbe Kaker<note><app><lem>Kaker</lem> <rdg wit="C 1b">Kiker C 1b</rdg></app></note><note>Wurde von F. Janner, gesch. der Bischöfte von Regensburg I (Regensb. 1883), S. 574 als Kager, südl. von Schönsee (Oberpfalz, BA. Neunburg) gedeutet.</note> non fuit domus, ubi non essent tria aut quatuor cadavera hominum; quam pretereuntes non longe ab urbe in medio pernoctavimus campo. Eodem anno dux Bracizlaus in mense Septembri quandam matronam de Bawaria nomine Lukardam<note><app><lem>Lukardam</lem> <rdg wit="A 2a*">Luc(k)arth A 2a*</rdg> <rdg wit="A 3a">Lucardam A 3a</rdg></app></note>, Alberti comitis sororem<note><app><lem>sororem</lem> <rdg wit="A 3, B">fehlt A 3, B</rdg></app></note><note>Nach Riezler, Gesch. Bayerns I, 870 vielleicht die Schwester des Grafen lbrecht von Bogen.</note>, duxit in uxorem<note>Ihren Todestag verzeichnet das Necrol. Bohem. S. 16 zum 31. Dezember.</note>. Item eodem anno et eodem duce iubente Cosmas episcopus V. kal. Octobris consecravit altare sancti Viti martiris<note><app><lem>martiris</lem> <rdg wit="A 3">mart. in urbe Praga A 3</rdg></app></note>, quia monasterium adhuc non erat perductum ad ultimam manum.</p>
</div>
<div n="1.6.4">
<head>Capitulum quartum</head>
<p>Anno dominice incarnationis MXCV. Aquilonalis plaga per multas noctes in celo apparuit rubicunda<note><app><lem>sed</lem> <rdg wit="A 3">Eodem anno II. id. Octobris consecratum est oratorium in Zazoa a venerabili sancte Pragensis ecclesie VIII. episcopo Cosma, quod Bozetech, eiusdem loci abbas, cuius supra meminimus, sui regiminis tempore construxit, habens inicium a dextris ab altari s. Martini, a sinistris ab ara s. Stephani prothomartyris usque in finem cripte. In medio vero oratorii, quo situm est altare, continet reliquias s. Petri, s. Pauli, s. Andere, s. Bartholomei, s. Thome, s. Iacobi, s. Philippi, s. Luce ewangeliste, s. Barnabe et omnium apostolorum. Sequenti vero die, quod est id. Octobris, consecrata sunt tria altaria, unum super criptam, in quo continentur reliquie de sudario Domini, de spinea corona eius, de sepulchro eiusdem, de s. cruce, s. Marie, s. Iohannis bapt., s. Iohannis apostoli et evangeliste; aliud altare sub cripta, in quo continentur reliquie ss. Cosme fratrumque eius; item in capella, que est a sinistra parte ecclesie, altare, in quo continentur reliquie s. crucis, s. Laurentii mart., s. Blasii episcopi et martyris, s. Mauricii mart., s. Pancratii mart. Deinde tercia die, quod est XVII. kal. Novembris consecrata sunt duo altaria, unum a dextris, in quo continentur reliquie s. Martini, ss. Iohannis et Pauli, s. Tyburcii mart., s. Glebii et socii eius, ss. Benedicti, Iohannis et Pauli, s. Tyburcii mart., s. Glebii et socii eius, ss. Benedicti, Iohannis, Ysaac, Mathei, Christiani, s. Nykolai, s. Ieronimi, s. Udalrici, s. Portunati<note>Fortunati?</note>, s. Odolphii, s. Lazarii; aliud altare a sinistris, in quo continentur reliquie s. Stephani prothomart., s. Andree, s. Thome apostolorum, s. Clementis pape et mart., s. Georgii mart., s. Pantaleonis mart. Adsrib. A 3</rdg></app></note>.</p>
<p>Anno dominice incarnationis MXCVI. XVIII. <note><app><lem>XVIII.</lem> <rdg wit="B">fehlt B</rdg> <rdg wit="A 3">XVIII. kal. Maii fehlt A 3</rdg></app></note> kal. Maii. iubente gloriosissimo duce Boemorum Bracizlao a venerabili episcopo Cosma consecratum est monasterium sanctorum martirum Viti, Wencezlai atque Adalberti. Eodem anno tanta fuit commotio<note><app><lem>commotio</lem> <rdg wit="A 3">comm. Christianorum A 3</rdg></app></note>, immo divina compunctio in populo Hierosolimam<note><app><lem>Hierosolimam</lem> <rdg wit="A 3a, C 2">ierosol- A 3a, C 2</rdg> <rdg wit="A 3b">ihesozol- A 3b</rdg> <rdg wit="C 1a">ierozol- C 1a</rdg></app></note> proficiscendi, ut perpauci in Teutonicis<note><app><lem>Teutonicis</lem> <rdg wit="A 2a*">teuth- A 2a*</rdg></app></note> partibus et maxime in orientali Francia per urbes et villas remanerent<note><app><lem>remanerent</lem> <rdg wit="B">permanerent B</rdg></app></note> coloni. Qui quoniam propter multitudinem exercitus una via simul ire non poterant, quidam ex eis per hanc nostram terram dum transirent, permittente Deo irruerunt super Iudeos et eos invitos baptizabant, contradicentes vero trucidabant<note>Uber den unter Folkmars oder Folchers Führung durch Böhmen gehenden Kreuzfahrerzug und die Judenverfolgungen daselbst vgl. Meyer v. Knonau IV, 493; Novotný Č. D. I, 2, S. 372, N. 1; 377, N 1 nebst der dort angeführten Literatur.</note>. Videns autem Cosmas episcopus contra statuta canonum hec ita fieri, zelo iusticie ductus frustra temptavit prohibere, ne eos invitos baptizarent, quia non habuit qui eum adiuvarent. Nam dux Bracizlaus eo tempore cum omni exercitu suo in Polonia super ripam fluminis nomine Nizam<note><app><lem>Nizam</lem> <rdg wit="B">Nizzam B</rdg> <rdg wit="C 1b">Nissam C 1b</rdg> <rdg wit="C 2">Nyzam C 2</rdg></app></note><note>Neiße.</note> castro eorum destructo nomine Brido<note><app><lem>Brido</lem> <rdg wit="A 3">Bryd A 3</rdg> <rdg wit="B">Byrdo B</rdg></app></note><note>Warthe.</note> longe inferius eiusdem fluvii similiter edificabat firmissimum castrum super altum scopulum, unde nomen traxit Kamenec<note><app><lem>Kamenec</lem> <rdg wit="A 1a, C 2">Kamenc A 1a, C 2</rdg> <rdg wit="C 1a">Kamenc, korr. Kamencz C 1a</rdg> <rdg wit="C 1b">Kamenecz C 1b</rdg> <rdg wit="C 3">Kamene C 3</rdg></app></note><note>Kamenz im Reg.-Bez. Breslau. Die Nachricht ist fast wörtlich wiederholt in der Chron. princ. Polon. (herausgeg. von G. A. Stenzel, Script. rer. Siles. Breslau 1835, I, 70; Monum. Polon. histor. III Lemberg 1878, 457).</note>. Quod autem Iudei non<note><app><lem>non</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> post multos dies reiecerunt a se iugum<note><app><lem>iugum</lem> <rdg wit="A 1a">iug. – sprev. fehlt A 1a</rdg></app></note> Christi<note><bibl>Vgl. Matth. 11, 29:</bibl> <q>iugum meum.</q></note> et spreverunt<note><app><lem>spreverunt</lem> <rdg wit="A 1a">iug. – sprev. fehlt A 1a</rdg></app></note> gratiam baptismi atque salutem fidei catholice et iterum submiserunt colla iugo<note><bibl>Jes. Sir. 51, 34:</bibl> <q>collum vestrum subicite i.</q></note> legis Mosayce<note><app><lem>Mosayce</lem> <rdg wit="A 2a, C 1a*">moysaice A 2a, C 1a*</rdg> <rdg wit="C 1, 2*">moys. sed C 1, 2*; Grandaur (s. S. 163, N. 4) ließ sed unübersetzt</rdg></app></note>, episcopi et prelatorum ecclesie poterat hoc ascribi negligentie. Iamque<note><app><lem>Iamque</lem> <rdg wit="A 1a">iamque – benigne (Z. 22) A 1a</rdg></app></note> condito predicto castro Kamenec<note><app><lem>Kamenec</lem> <rdg wit="C 1a">Kamencz C 1a</rdg> <rdg wit="C 1b">Kamenecz C 1b</rdg> <rdg wit="C 2">Kamenc C 2</rdg> <rdg wit="C 3">Kamene C 3</rdg></app></note>, priusquam inde abiret dux Bracizlaus, Mutinam filium Bosa<note><app><lem>Bosa</lem> <rdg wit="C 3">Boza C 3</rdg></app></note>, suum collateralem et secretarium<note><app><lem>secretarium</lem> <rdg wit="A 3">consecrarium A 3</rdg></app></note>, apprehendens seorsum et multa exprobrans sibi, quibus<note><app><lem>quibus</lem> <rdg wit="C 3">quia C 3</rdg></app></note> sepe eum offenderat, dixit: <quote>Ego si non<note><app><lem>non</lem> <rdg wit="A 2a, C 2">fehlt A 2a, C 2</rdg></app></note> Deum offendere metuerem<note><app><lem>metuerem</lem> <rdg wit="C 2a">non met. C 2a</rdg> <rdg wit="A 2a, C 2b">non timerem A 2a, C 2b (offendere fehlt C 2b)</rdg></app></note>, uti meritus es, profecto oculos tibi eruerem<note><app><lem>eruerem</lem> <rdg wit="A 2a">oculos prof. er. tuos A 2a</rdg></app></note>; sed nolo, quia grande nefas est corrumpere, quod Dei digitus operatus est<note><bibl>Isai. 17, 8:</bibl> <q>quae operati sunt digiti eius non respiciet.</q></note> in homine.</quote> Et permittens secum duos milites tantum ab aspectu suo et latere amovit eum et mittens in Boemiam omnem eius iussit infiscari substantiam. Nec mora, dum rediret, misit dux<note><app><lem>dux</lem> <rdg wit="A 1a">rex A 1a</rdg></app></note> manus, ut apprehenderent<note><app><lem>apprehenderent</lem> <rdg wit="B">app-ret B</rdg> <rdg wit="A 2a">-rent, korr. –ret A 2a</rdg></app></note> Bosey<note><app><lem>Bosey</lem> <rdg wit="A 3">Bosen A 3</rdg> <rdg wit="C 1a">Bozley C 1a immer</rdg> <rdg wit="C 2b">Bozy C 2b</rdg></app></note>, filium Cac<note><app><lem>Cac</lem> <rdg wit="C 1b">Czak C 1b</rdg></app></note><note>Im Necrol. Bohem. S. 12 ist der Todestag eines Cac zu II. id. iun., eines Cae (soll wohl auch Cac heißen) zu II. id. ian. verzeichnet, was nur aus Verwechslung der beiden ähnlichen Monatsnamen entstanden sein dürfte.</note>, cognatum Mutine; semper enim illam nationem Wrissovici<note><app><lem>Wrissovici</lem> <rdg wit="A 3">Wrissow(u)ic A 3</rdg> <rdg wit="B">Versouie B</rdg> <rdg wit="C 1, 2b">Wrsse(o)uicz C 1a öfter, 2b</rdg> <rdg wit="C 1b">Wyrssowicz C 1b</rdg> <rdg wit="C 3">Wryssouic C 3</rdg> <rdg wit="C 2a">W-uie C 2a</rdg></app></note> habuit exosam, quia<note><app><lem>quia</lem> <rdg wit="C 2b">quia – dolosam fehlt C 2b</rdg></app></note> sciebat eam superbam esse valde et dolosam<note><app><lem>dolosam</lem> <rdg wit="C 2b">quia – dolosam fehlt C 2b</rdg></app></note>. Quem cum apprehendissent, statim, ut iussum fuerat, inpositus puppi cum uxore et duobus filiis relegatus<note><app><lem>relegatus</lem> <rdg wit="A 2a">revelatus, korr. von 2. Hd. revectus A 2a</rdg></app></note> est in Zribiam<note><app><lem>Zribiam</lem> <rdg wit="A 3a, C 1b">Zirbiam A 3a, C 1b</rdg> <rdg wit="A 1a, 3b, B">Zrbiam A 1a, 3b, B</rdg> <rdg wit="C 2b">Sribiam C 2b</rdg></app></note> et exinde perrexit in Poloniam et ibi invenit fratrem<note>Auch hier nicht in der Bedeutung Bruder, da er ihn kurz vorher (Z. 16) als cognatum bezeichnet hat; Grandaur übersetzt S. 164, N. 2 <quote>Vetter</quote>; vgl. unten S. 176, N. 4.</note> suum Mutinam, quos dux Polonie satis recepit benigne<note><app><lem>benigne</lem> <rdg wit="A 1a">iamque – benigne (Z. 22) A 1a</rdg></app></note>.</p>
</div>
<div n="1.6.5">
<head>Capitulum quintum</head>
<p>Anno dominice incarnationis MXCVII. <note>Die in A 3 hier eingefügte Einführung Diethards, des Propstes von Brewnow, als Abt des Sazawaklosters s. im Anhang III.</note> Dux Bracizlaus vocans ad se Ŏdalricum<note><app><lem>Ŏdalricum</lem> <rdg wit="A 2a, 3b">so A 2a, 3b</rdg> <rdg wit="B">Ŏalr- B</rdg> <rdg wit="A 3a">Vdalr- A 3a</rdg> <rdg wit="C 1, 2">Odalr- C 1, 2</rdg> <rdg wit="C 3">Udalr- C 3</rdg> <rdg wit="A 1a">Dedalr- A 1a</rdg></app></note> filium Conradi <note><app><lem>Conradi</lem> <rdg wit="A 2a*">Chonr- A 2a*</rdg> <rdg wit="A 3a">Cunr- A 3a</rdg> <rdg wit="A 3b">Chunr- A 3b</rdg></app></note> iussit eum capere et misit in castrum Kladzko<note><app><lem>Kladzsko</lem> <rdg wit="A 2a*">Cladsco A 2a*</rdg> <rdg wit="C 1b">Cladsko C 1b</rdg></app></note> ad custodiendum.</p>
<p>Anno dominice incarnationis MXCVIII. Delatum<note><app><lem>Delatum</lem> <rdg wit="A 3">relatum A 3</rdg></app></note> est duci Bracizlao, quod quidam ex Iudeis lapsi fuga, nonnulli furtim divitias suas subtraherent partim in Poloniam, partim in Pannoniam. Unde dux valde iratus misit camerarium suum cum aliquibus militibus, ut eos a vertice usque ad talos<note><app><lem>talos</lem> <rdg wit="A 3">plantas A 3</rdg></app></note><note>Vgl. oben S. 47, N. 2; S. 65, N. 7.</note> expoliarent. Qui veniens<note><app><lem>veniens</lem> <rdg wit="A 3">venientes vocat A 3</rdg></app></note> convocat ad se maiores natu Iudeos et sic orsus<note><app><lem>orsus</lem> <rdg wit="A 2a*">exorsus A 2a*</rdg></app></note> est ad eos: <quote><seg rend="verse">O gens progenita manzeribus<note><bibl>Deut. 23, 2:</bibl> <q>mamzer (so), hc est de scorto natus; Du-Cagne s. v.</q></note> Ismahelita,<note><app><lem>Ismahelita</lem> <rdg wit="B, C 2b">ysm- B, C 2b</rdg> <rdg wit="C 3">hism- C 3</rdg></app></note></seg> <seg rend="verse">Ut sibi dicatis, dux mandat, cur fugiatis</seg> <seg rend="verse">Et partas<note><app><lem>partas</lem> <rdg wit="A 3">so A 3</rdg> <rdg wit="C 3">partis, korr. partas C 3</rdg> <rdg wit="A 1a">partis, korr. partes A 1a</rdg> <rdg wit="die übrigen">partis die übrigen</rdg></app></note> gratis cur gazas attenuatis?</seg> <seg rend="verse">Interea quecumque mea sunt, sunt mea cuncta.</seg> <seg rend="verse">Nullas de Solimis res divitiasve<note><app><lem>divitiasve</lem> <rdg wit="C 3">divitiasque C 3</rdg> <rdg wit="A 3a">d-que, korr. d-ve A 3a</rdg></app></note> tulistis.</seg> <seg rend="verse">Uno pro nummo ter deni Vespasiano<note><app><lem>Vespasiano</lem> <rdg wit="C 1, 2">Vespes- C 1, 2</rdg></app></note></seg> <seg rend="verse">Cesare proscripti<note>Vgl. Wipo Gesta Chuonradi Kap. 33 (herausg. von Bresslau, 3. Aufl. 1915) und dazu Bresslaus Anmerkung S. 53, N. 2.</note>, sparsi sic estis in orbe.<note><bibl>Verg. Aen. I, 602:</bibl> <q>quae sparsa per orbem.</q></note></seg> <seg rend="verse">Macri venistis, macri quo vultis eatis.<note><bibl>Horat. Epist. I, 7, 33:</bibl> <q>Marca cavum repetes artum, quem macra subisti.</q></note></seg> <seg rend="verse">Quod baptizati sitis, Deus est mihi testis,</seg> <seg rend="verse">Non me<note><app><lem>me</lem> <rdg wit="C 1a">non ne C 1a</rdg> <rdg wit="C 2">nonne C 2</rdg> <rdg wit="C 3">nonne, korr. non me C 3</rdg></app></note>, sed Domino sunt ista iubente patrata.</seg> Quod autem iterum relapsi estis in Iudaismum<note>Vgl. unten III, 49.</note>, Cosmas episcopus videat, quid inde agere debeat.</quote> Dixerat hec ex parte ducis, et statim irrumpentes everterunt domos, acceperunt thesauros et quicquid suppellectilis optimum invenerunt. Nihil nisi<note><app><lem>nisi</lem> <rdg wit="B">fehlt B</rdg></app></note>, quod solum<note><app><lem>solum</lem> <rdg wit="C 3">fehlt C 3</rdg></app></note> pertinet ad victum, granum frumenti eis reliquerunt. O quantum pecunie miseris<note><app><lem>miseris</lem> <rdg wit="A 2a*">eis mis. A 2a*</rdg></app></note> Iudeis illa die est sublatum, nec ex<note><app><lem>ex</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg> <rdg wit="A 1a">nec ex – coll. fehlt A 3a</rdg></app></note> succensa Troia tantum diviciarum in Euboyco littore<note><bibl>Vgl. Verg. Aen. IX, 710:</bibl> <q>in Euboico .. litore.</q></note> fuit collatum<note><app><lem>collatum</lem> <rdg wit="A 1a">nec ex – coll. fehlt A 3a</rdg></app></note><note>Vgl. Novotný Č. D. I, 2, S. 386, N. 3, der auf J. Aronius, Regesten zur Geschichte der Juden (1887), S. 95, n. 206 verweist.</note>.
</p>
</div>
<div n="1.6.6">
<head>Capitulum sextum</head>
<p>Eodem anno IIII. id. Decembris<note>Den gleichen Todestag nennt auch das Necrol. Bohem. S. 16.</note> Cosmas episcopus migravit ad Christum. Fuit autem iste presul humilis, simplex, patiens et multum misericors et illatas a quovis homine iniurias equanimiter sustinens, recognoscentibus suas culpas pius indultor, viduarum non surdus auditor, orphanorum<note><app><lem>orphanorum</lem> <rdg wit="B">orph. – adiutor fehlt B</rdg></app></note> non tardus adiutor<note><app><lem>adiutor</lem> <rdg wit="B">orph. – adiutor fehlt B</rdg></app></note>, infirmantium sedulus visitator, ultime sortis non inmemor exequiarum promptus extitit executor<note>Vgl. Meyer v. Knonau V, 37, N. 21, der das Lob des Cosmas mehr rhetorisch als sachlich gelten lassen will; auch bemerkt er, daß die Ann. Prag. (SS. III, 120) den Tod und die Neuwahl zum J. 1097 berichten.</note>.</p>
</div>
<div n="1.6.7">
<head>Capitulum septimum</head>
<p>Post cuius obitum dux Bracizlaus habens curam animarum et perpendens collatam sibi a Deo potestatem eligendi ecclesie sponsum cepit sollicitus et pervigil secum tacita mente suorum inspicere mores clericorum, vitam<note><app><lem>vitam</lem> <rdg wit="B">et vitam B</rdg></app></note> et conversationem discutere singulorum, quem ex eis potissimum proveheret ad summum<note><app><lem>summum</lem> <rdg wit="A 2a">über der Zeile nachgetragen von 2. Hand A 2a</rdg></app></note> sacerdotii gradum. Et quamvis ipse nosset, inter suos quid esset in quoquam<note><app><lem>quoquam</lem> <rdg wit="C 3">quoque C 3</rdg> <rdg wit="A 3">in quoquam esset A 3</rdg> <rdg wit="A 2a">in quoquam cler. (esset über der Zeile von 2. Hd.) A 2a</rdg></app></note> clerico, tamen recolens illud Salomonis dictum<note><bibl>Jes. Sir. 32, 24:</bibl> <q>fili, sine consilio nihil facias.</q></note>: Omnia, fili<note><app><lem>fili</lem> <rdg wit="B">fehlt B</rdg></app></note>, fac cum consilio<note><app><lem>consilio</lem> <rdg wit="A 3">consilio et post factum non peniteberis A 3</rdg></app></note>, advocat Wigbertum, suum per sororem generum<note>Vgl. oben S. 144, Z. 5.</note>, virum sapientem et in talibus negociis eruditum valde et perspicacem, cui et<note><app><lem>et</lem> <rdg wit="A 2a, C 3">fehlt A 3a, C 3</rdg></app></note> ait: <quote>Tu tempore patris mei regis<note><app><lem>regis</lem> <rdg wit="C 3">fehlt C 3</rdg></app></note> Wratizlai semper in curia primus inter amicos fuisti, tu mores et vitam Boemorum perspexisti, tu non solum laicos, verum etiam clericos omnes<note><app><lem>omnes</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> intus et in cute nosti, tuo consilio nunc episcopum eligere volo.</quote> Ad hec<note><app><lem>hec</lem> <rdg wit="A 2a">quem A 2a</rdg></app></note> heros in propria verba non inproprie respondit, <quote>Olim</quote>, inquiens, <quote>dum rex pater tuus viguit, meum consilium valuit; nunc horum vivunt homines morum, qui semetipsos putant aliquid esse, cum nihil sint, et quibus nullius nisi quod ipsi sapiunt placet<note><app><lem>placet</lem> <rdg wit="A 2a">placent, korr. -cet A 2a</rdg></app></note> consilium. Sed vos melius scitis, quod in tam sancto negocio, qui consulunt sancte ecclesie utilitati, vacuos decet esse ab ira et odio, a<note><app><lem>a</lem> <rdg wit="A 2a">a – amic. fehlt A 2a</rdg></app></note> misericordia et amicitia<note><app><lem>amicitia</lem> <rdg wit="A 2a">a – amic. fehlt A 2a</rdg></app></note>, nam ubi ista officiunt<note><bibl>Sall. Cat. 51, 1, 2:</bibl> <q>omnes homines ... qui de rebus dubiis consultant ab odio amicicia ira atque misericordia vacuos esse decet. Haud facile animus verum providet, ubi illa officiunt.</q></note> animo, humana<note><app><lem>humana</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> fallitur opinio; me autem nec alicuius amicicia obligat, nec misericordia supplantat, nec odium exagitat, nec ira inflammat, quo minus coram vobis eloquar, iusticie quod postulat ordo. Est patris tui et nunc tuus capellanus, quem vos melius nostis, nomine Hermannus<note><app><lem>Hermannus</lem> <rdg wit="A 2a, C 2a*">Hermanus A 2a, C 2a* öfter</rdg></app></note>. Hic semper fuit regis in servicio constans, in commisso fidelis, in legationibus agendis fidus executor, castus, sobrius, humilis et modestus, non<note><app><lem>non</lem> <rdg wit="C 3">nec C 3</rdg></app></note> violentus<note><app><lem>violentus</lem> <rdg wit="A 3, B*">vinol- A 3, B*</rdg> <rdg wit="A 2a, C 1b">viol-, korr. vinol- A 2a, C 1b</rdg> <rdg wit="C 2b">non viol- fehlt C 2b</rdg></app></note>, non ambitiosus, non elatus et, que prima est in clerico virtus, adprime litteratus et, quantum spectat ad humanam opinionem, cernitur esse bonus vir et prefectus ad unguem<note><bibl>Hor. Ars poet. 294:</bibl> <q>perfectum deciens non castigavit ad u; vgl. auch Sat. I, 5, 32.</q></note>, si solum<note><app><lem>solum</lem> <rdg wit="C 1a*">solummodo C 1a*</rdg></app></note> non obsit, quod hospes<note>Vgl. unten III, 49.</note> sit.</quote> Tunc dux<note><app><lem>dux</lem> <rdg wit="A 3">dux Br. A 3</rdg></app></note> ammirans suam et eius unanimem voluntatem ait: <quote>Haud aliter cor tuum atque meum sapit. Et quia hospes est, plus ecclesie prodest; non eum parentela exhauriet, non liberorum cura aggravabit, non cognatorum turma despoliet<note><app><lem>despoliet</lem> <rdg wit="A 2a">espoliet, korr. despoliabit A 2a</rdg> <rdg wit="C 3*">despoliabit C 3*</rdg></app></note>, quicquid sibi undecumque veniet, totum sponsa eius et mater ecclesia habebit. 
<seg rend="verse">Hic ergo<note><app><lem>ergo</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> faciam Pragensis episcopus ut sit.</seg></quote> Nec mora, convocatis primatibus terre simul et<note><app><lem>et</lem> <rdg wit="A 2a">et sim. et A 2a</rdg></app></note> prepositis ecclesie Bolezlau<note><app><lem>Bolezlau</lem> <rdg wit="A 2a">Bolezau A 2a</rdg> <rdg wit="C 1, 2">Bolezlaw(u) C 1, 2 fast immer</rdg></app></note> in urbe ad placitum<note><app><lem>placitum</lem> <rdg wit="A 3, C 2b">palat(c)ium A 3, C 2b</rdg></app></note> ducis, collaudante clero cuncto populoque<note><app><lem>populoque</lem> <rdg wit="C 2b">cunctoque populo C 1b, 3</rdg> <rdg wit="A 1a">populo cunctoque A 1a</rdg></app></note> favente Hermannus promotione diaconus, prepositura Bolezlavensi<note><app><lem>Bolezlavensi</lem> <rdg wit="C 3">Bolizlav- C 3</rdg></app></note> sublimatus, sublimiorem invitus subrogatur ad episcopatus honorem. Facta est autem hec electio anno dominice incarnationis MXCVIIII, pridie<note><app><lem>pridie</lem> <rdg wit="A 1a, 3, B">II. A 1a, 3, B</rdg></app></note> kal. Marcii.</p>
</div>
<div n="1.6.8">
<head>Capitulum octavum</head>
<p>Et quia eodem anno imperator tercius<note><app><lem>tercius</lem> <rdg wit="C 3">fehlt C 3</rdg></app></note> Heinricus<note>Kaiser Heinrich IV.</note> celebravit pascha Ratispone, iussus est dux Bracizlaus cum electo suo illuc venire, qui celebrato pascha in urbe Wissegrad tercia die post octavam pasche venit Ratisponam<note><app><lem>Ratisponam</lem> <rdg wit="*, A 2a">Ratisboniam, korr. –bonam *, A 2a</rdg> <rdg wit="C 3">Radisp- C 3</rdg> <rdg wit="A 3">in Ratisponam A 3</rdg></app></note>. Qui quia ante festum caritativa premiserat<note><app><lem>premiserat</lem> <rdg wit="C 3">praemisit C 3</rdg></app></note> donaria tam cesari quam eius satrapis, quotquot erant de eius amicis in curia, obviam ei veniunt ad tria fere<note><app><lem>fere</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> miliaria et ita deducunt eum in<note><app><lem>in</lem> <rdg wit="C 3">ad C 3</rdg></app></note> civitatem cum magna honorificentia. Cuius ad primam<note><app><lem>primam</lem> <rdg wit="C 3">imam C 3</rdg></app></note> peticionem cesar confirmat Boemorum electionem dans Hermanno anulum et virgam episcopalem. Item et hoc<note><app><lem>hoc</lem> <rdg wit="C 3">hic C 3</rdg></app></note> obtinuit precibus<note><app><lem>precibus</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> apud cesarem, ut eius fratri Borivoy vexillum<note>Vgl. E. Werunsky, Böhmens sizialpolitische Entwicklung in vorhussitischer Zeit, in: Neue Jahrbb. f. d. klass. Alterum, Geschichte u. s. w. (hrg. von J. Ilberg u. R. Richter), Jahrg. 1901, 1. Abt. VII, 441.</note> daret et eum Boemis omnibus, qui cum eo venerant, assignaret, quo post obitum suum fratrem eius<note><app><lem>eius</lem> <rdg wit="A 2a">eius, korr. suum A 2a</rdg></app></note> Borivoy sublimaret<note><app><lem>sublimaret</lem> <rdg wit="A 1a, 2a, C 3">so A 1a, 2a, C 3</rdg> <rdg wit="die übrigen">sublevarent die übrigen</rdg></app></note> in<note><app><lem>in</lem> <rdg wit="C 1b">fehlt C 1b</rdg> <rdg wit="C 3">ad C 3</rdg></app></note> solium.</p>
</div>
<div n="1.6.9">
<head>Capitulum nonum</head>
<p>Eodem anno idem<note><app><lem>idem</lem> <rdg wit="C 3">fehlt C 3</rdg> <rdg wit="B">ibidem B</rdg></app></note> dux Bracizlaus veniens cum exercitu in Moraviam reedificat castrum Podiuin<note><app><lem>Podiuin</lem> <rdg wit="C 2a, 3">Pody(i)win C 2a, 3</rdg> <rdg wit="C 2b">Podywym C 2b</rdg> <rdg wit="C 1a">Podwin C 1a</rdg></app></note> et reddit<note><app><lem>reddit</lem> <rdg wit="A 2a">reddit, korr. reddidit A 2a</rdg></app></note> eum<note><app><lem>eum</lem> <rdg wit="Freh., *">id Freh., *; vgl. oben S. 88, N. o.</rdg></app></note>, sicut antea fuerat, in potestatem Hermanni episcopi atque<note><app><lem>atque</lem> <rdg wit="A 1a">atque – celebravit fehlt A 1a</rdg></app></note> ibidem in villa Sliunica<note><app><lem>Sliunica</lem> <rdg wit="A 3">so A 3</rdg> <rdg wit="C 1b">Sliwinka C 1b</rdg> <rdg wit="A 2a*">Zlaunica A 2a*</rdg> <rdg wit="die übrigen">Zliunica (Zluin-) die übrigen</rdg></app></note> pentecosten celebravit<note><app><lem>celebravit</lem> <rdg wit="A 3">celebrat A 3</rdg></app></note>. Deinde occurrens Pannonico regi Colomanno<note><app><lem>Colomanno</lem> <rdg wit="A 1a, B">so A 1a, B</rdg> <rdg wit="A 3, C 1b">Colm- A 3 fast immer, C 1b</rdg> <rdg wit="A 2a, C 2b">Cholman(n)o A 2a, C 2b</rdg> <rdg wit="C 1a, 2a">Chlom- C 1a, 2a</rdg> <rdg wit="C 3*">Cholom- C 3*</rdg></app></note><note>Der Nefe seines Vorgängers Ladislaus I., ein Sohn Geisas I., regierte 1095 – 1114.</note> in campo, qui dicitur Luczko<note><app><lem>Luczko</lem> <rdg wit="A 3">Luczco A 3</rdg> <rdg wit="C 1b">Luzko C 1b</rdg></app></note><note>Vgl. unten III, 42; auf mährischen Boden zwischen Ung. Brod und Ostra. Heute besteht eine Ortsgemeinde Hluk bei Ung. Hradisch.</note>, multa sunt<note><app><lem>sunt</lem> <rdg wit="C 3">sibi C 3</rdg></app></note> in<note><app><lem>in</lem> <rdg wit="A 3a, B, C 1, 2*">fehlt A 3a, B, C 1, 2*</rdg></app></note> invicem concionati placitantes<note><app><lem>placitantes</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> ad placitum utrarumque partium. Ac inter se inmensis<note><app><lem>inmensis</lem> <rdg wit="B, C 1a, 3">fehlt B, C 1a, 3</rdg></app></note> mutuatim datis muneribus renovant antiqua amicicie et pacis<note><app><lem>pacis</lem> <rdg wit="A 3">et pacis fehlt A 3</rdg></app></note> federa et ea sacramentis confirmant. Ibi dux Bracizlaus suum electum Hermannum diaconum<note><app><lem>diaconum</lem> <rdg wit="A 2a">episcopum A 2a</rdg></app></note> committit Seraphim<note><app><lem>Seraphim</lem> <rdg wit="A 3, C 1, 2b">Seraphy(i)n A 3, C 1, 2b</rdg></app></note> archiepiscopo<note>Erzbischof von Gran, 1089 (oder 1100) – 1104.</note> ordinandum. Qui veniens ad sedem suam urbis Strigonie tempore, quo sacri ordines celebrantur, III. id. Iunii ordinat eum presbiterum et me, quamvis indignum, similiter ad eundem promovit gradum. Dux autem post habitum concilium rediens castra metatus est iuxta urbem Brynen<note><app><lem>Brynen</lem> <rdg wit="A 1a">so A 1a</rdg> <rdg wit="C 2, 3">Brinen C 2, 3</rdg> <rdg wit="A 2a, 3, B, C 1a*">Brnen A 2a, 3, B, C 1a*</rdg> <rdg wit="C 1b">Brno C 1b (r auf Rasur)</rdg></app></note>; erat enim valde iratus filiis patrui sui Conradi <note><app><lem>Conradi</lem> <rdg wit="A 3a">Cůnradi A 3a</rdg> <rdg wit="A 3b">Chunr- A 3b</rdg></app></note>, Ŏdalrico<note><app><lem>Ŏdalrico</lem> <rdg wit="A 3b">so A 3b</rdg> <rdg wit="A 1a, C 1, 2">Odal- A 1a, C 1, 2</rdg> <rdg wit="A 2a">Vdal- A 2a</rdg> <rdg wit="C 3*">Udal- C 3*</rdg> <rdg wit="A 3a">Vdal- A 3a</rdg> <rdg wit="B">Ŏalr- B</rdg></app></note> et Lutoldo<note><app><lem>Lutoldo</lem> <rdg wit="B, C 2a, 3">Luioldo B, C 2a, 3</rdg></app></note>. Qui fugientes a facie<note><bibl>Ps. 67, 2:</bibl> <q>fugiant ... a facie eius.</q></note> eius oppilaverunt se in munitis oppidis et mittentes tradunt ei ceteras civitates, timentes, ne hostiliter devastaret terram. Interea dux Bracizlaus dispositis presidiis per civitates, quas sibi tradiderant, et eas fratri suo Borivoy committens reversus est in Boemiam; Ottonis autem filii Zuatopluk<note><app><lem>Zuatopluk</lem> <rdg wit="A 1a, 3, B">so A 1a, 3, B</rdg> <rdg wit="C 3">Z-plyk C 3</rdg> <rdg wit="A 2a*">Suatopluc A 2a*</rdg> <rdg wit="C 2b">Suatopli(y)k C 2b</rdg></app></note> et Ottik<note><app><lem>Ottik</lem> <rdg wit="A 2a*">Otto A 2a*</rdg></app></note> cum matre sua Eufemia<note>Nach einer Quelle des 15. Jahrhunderts (Johannes de Thurocz) Tochter des ungarischen Königs bela I.; vgl. B. Dudik, Gesch. Mährens II, 374. Als ihren Todestag nennt das Necrol. Bohem. S. 11 den 2. April.</note> multum obedientes duci erant et fideles. Item eodem<note><app><lem>eodem</lem> <rdg wit="A 1a">et – oport. fehlt A 1a</rdg></app></note> anno dux Bracizlaus in nativitate Domini Bolezlaum per sororem sibi propinquum<note>Die Mutter des polnischen Königs Boleslaus III., Judith, war die Schwester des Nerzogs Bretislaus II., also der Böhme der Oheim des Polen.</note> invitat ad convivium, quod erat in urbe Satc dispositum, ubi in ipso festo consentientibus omnibus comitibus Boemie factus est Bolezlaus ensifer avunculi sui. Quem post festum dux remittens ad propria dono<note><app><lem>dono</lem> <rdg wit="A 2a*">Wiberto A 2a*</rdg></app></note> dat sibi et constituit, quatenus ensifere dignitatis pro ministerio ex tributo, quod pater suus Wladizlaus solvebat, annuatim semper C marcas argenti et X auri talenta habeat.</p>
</div>
<div n="1.6.10">
<head>Capitulum decimum</head>
<p>Anno dominice incarnationis MC. Dux Bracizlaus quibusdam referentibus habens compertum pro certo, quod imperator in urbe Magoncia<note><app><lem>Magoncia</lem> <rdg wit="A 3a, C 1b">Magontina A 3a, C 1b</rdg> <rdg wit="B">Maguntina B</rdg> <rdg wit="A 2a*">Maguntia A 2a*</rdg></app></note> pascha celebrare vellet, optimum ratus fore, ut illuc electum suum Hermannum mitteret, qui et munera sua cesari deferret et quam expectabat a magistro suo benedictionem acciperet, et<note><app><lem>et</lem> <rdg wit="A 1a">et – oport. fehlt A 1a</rdg></app></note> committens eum Wigberto<note><app><lem>Wigberto</lem> <rdg wit="A 2a*">Wiberto A 2a*</rdg></app></note><note>Novotný Č. D. I, 2, 396, N. 3 berichtig das Versehen bei Meyer v. Knonau V, 100, N. 6, der unter diesem Wibert den Papst Clemens III. anstatt Wiprecht von Gruitzsch verstandt.</note>, qui similiter debuit interesse cesaris palatio, rogat, ut in<note><app><lem>in</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> omni suo faveret negocio tempore oportuno<note><app><lem>oportuno</lem> <rdg wit="A 1a">et – oport. fehlt A 1a</rdg></app></note>. Sed quoniam archipresul Rŏthardus<note><app><lem>Rŏthardus</lem> <rdg wit="A 2a, *">so A 2a (Routh- *)</rdg> <rdg wit="A 1a">Rutardus A 1a</rdg> <rdg wit="C 2">Roth- C 2</rdg> <rdg wit="die übrigen">Ruth- die übrigen</rdg></app></note> symoniaca heresi infamatus<note>Vgl. Meyer v. Knonau V, 28 ff.</note> relicta Magoncia hisdem diebus<note><app><lem>diebus</lem> <rdg wit="A 2a*">temporibus A 2a*</rdg></app></note> morabatur in Saxonia, iubente imperatore et collaudantibus omnibus suffraganeis Magonti[n]e<note><app><lem>Magonti[n]e</lem> <rdg wit="Freh.*">Maguntinae Freh.*</rdg> <rdg wit="B">Maguntiẹ B</rdg> <rdg wit="A 2b">Maguncie A 2b</rdg> <rdg wit="A 3">Magontie A 3</rdg> <rdg wit="die übrigen">Magoncie die übrigen</rdg></app></note> ecclesie a cardinali Rŏperto<note><app><lem>Rŏperto</lem> <rdg wit="A 2a, *">so A 2a (Roup- *)</rdg> <rdg wit="C 2">Rop- C 2</rdg> <rdg wit="B">Rutperto B</rdg> <rdg wit="die übrigen">Rup- die übrigen</rdg></app></note><note>Robert, Bischof von Faenza; vgl. über ihn Schwartz, Die Besetzung der Bistümer Reichsitaliens (1913), S. 171, N. 2 [H. Br.].</note>, Clementis pape apocrisario<note><app><lem>apocrisario</lem> <rdg wit="A 3a, B">apocrisiario A 3a, B</rdg></app></note>, qui forte ibi aderat, ordinatus est Hermannus<note><app><lem>Hermannus</lem> <rdg wit="A 3">dominus Herm. A 3</rdg></app></note> episcopus in octavis pasche VI. <note><app><lem>VI.</lem> <rdg wit="A 2a">VII A 2a</rdg></app></note> id. Aprilis.</p>
</div>
<div n="1.6.11">
<head>Capitulum undecimum</head>
<p>Eodem anno ammirabile et seclis commemorabile quod divina gratia per merita sanctissime martiris<note><app><lem>martiris</lem> <rdg wit="C 3*">matris C 3*</rdg> <rdg wit="die übrigen">mris die übrigen</rdg></app></note> Ludmile dignata est revelare miraculum<note>Vgl. hierzu meine beiden Aufsätze Cosmas u. Christian S. 22 ff. und Zur Lösung der Christianfrage S. 42 ff.; dann gegen die Einwendungen Pekař’s Novotný Č. D. I, 2, 398.</note>, uti ipsi vidimus, vestre caritati pandimus. Nam domna abbatissa Windelmuth<note><app><lem>Windelmuth</lem> <rdg wit="A 1a">Windeimuzt A 1a</rdg></app></note><note>Dobner, Annales VI, 35 indentifiziert sie mit jener Vencelmunt abbatissa, deren Todestag im Necrol. Bohem. S. 15 zu VIII. kal. Nov. verzeichnet ist.</note>, famula Deo devota, ecclesiam sancti Petri apostoli sitam in territorio eiusdem monasterii, cui preerat, ex vetustate a fundamento dirutam usque ad perfectionem deducens reedificavit<note><app><lem>reedificavit</lem> <rdg wit="C 3">reaedificiat C 3</rdg></app></note><note>In der Cosmasausgabe Font. rer. Bohem. II, S. VIII, N. 2 wird darauf aufmerksam gemacht, daß bei Dobrowsky – Pelzel und Köpke irrig diese Peterskirche nach Prag verlegt wird; sie lag wahrscheinlich auf einem zum Kloster gehörigen Gut außerhalb Prags. Vgl. Novotný I, 2, 719.</note>. Quam ut consecraret presul<note><app><lem>presul</lem> <rdg wit="A 3">presul – more fehlt A 3</rdg></app></note>, cum impetrasset abbatissa, dum ex more<note><app><lem>more</lem> <rdg wit="A 3">presul – more fehlt A 3</rdg></app></note> reliquias sanctorum collocat<note><app><lem>collocat</lem> <rdg wit="A 3">collocans A 3</rdg></app></note> in pixide, inter alia obtulit domna presuli pannum unius palme latum, quem acceperat de peplo sancte Ludmile, rogans, ut similiter inter reliquias sanctas ponat eum in pixide. Tunc presul quasi indignans ait: <quote>Tace, domna, de eius sanctitate, dimitte anum<note><app><lem>anum</lem> <rdg wit="A 1a, 2a">so A 1a, 2a</rdg> <rdg wit="A 3">aviam A 3</rdg> <rdg wit="B">auum aviam B</rdg> <rdg wit="C *, C 3">anum aviam C* (am Rande von später Hand: <quote>Die alte große Mutter</quote> C 3</rdg></app></note><note>Die Verbindung anus via (vgl. oben N. f.) findet sich bei Curtius III, 11, 25: in gremio anus aviae; vgl. Thes. ling. Lat. s. v. anus (I, 199) und avia (I, 1419).</note> quiescere<note><app><lem>quiescere</lem> <rdg wit="A 2a">in pace quiescere. Noli inquit abbatissa, noli domine talia A 2a</rdg></app></note> in pace<note><bibl>Luc. 2, 29:</bibl> <q>dimittis servum tuum .. in p.</q></note>!</quote> Ad hec abbatissa, <quote>Noli</quote>, inquit, <quote>domine, noli talia<note><app><lem>talia</lem> <rdg wit="A 2a">in pace quiescere. Noli inquit abbatissa, noli domine talia A 2a</rdg></app></note> dicere; multa enim Deus per eius merita cotidie operatur magnalia<note>Vgl. oben S. 66, N. 2.</note></quote>. Mox iussu presulis sartago affertur<note><app><lem>affertur</lem> <rdg wit="C 3">offertur C 3</rdg></app></note> magna prunis ardentibus plena, ubi invocato sancte trinitatis nomine presul iniecit pannum super flammivomos carbones. Mira res, fumiculus et flammicula circa pannum emicuit, sed minime nocuit. Et hoc etiam magni fuit in augmentum miraculi, quod propter nimium ardorem diu non potuit pannus de flammis eripi et tandem ereptus sic visus est integer et firmus, ac si eadem die foret textus. Quo tam evidenti presul<note><app><lem>presul</lem> <rdg wit="A 3">presul Hermannus A 3</rdg></app></note> et omnes nos perculsi miraculo lacrimas fundimus<note><app><lem>fundimus</lem> <rdg wit="A 3">fudimus A 3</rdg> <rdg wit="C">lacrimis fundimur C</rdg></app></note> pre gaudio et gratias retulimus Christo. Dedicata<note><app><lem>Dedicata</lem> <rdg wit="A 1a">dedicata – oct. fehlt A 1a</rdg></app></note> est autem ecclesia in honore sancti Petri apostoli V. non. Octobris<note><app><lem>Octobris</lem> <rdg wit="A 1a">dedicata – oct. fehlt A 1a</rdg></app></note>.</p>
</div>
<div n="1.6.12">
<head>Capitulum duodecimum</head>
<p>Item eiusdem anni XV. kal. Novembris<note><app><lem>Novembris</lem> <rdg wit="A 1a">XV. kal. Nov. fehlt A 1a</rdg></app></note> Borivoy, frater ducis Bracizlai, in urbe Znogem<note><app><lem>Znogem</lem> <rdg wit="A 1a">Znoyem A 1a</rdg></app></note> faciens permagnificum convivium duxit uxorem nomine Helbirk<note><app><lem>Helbirk</lem> <rdg wit="C 1, 3">Helbyrk C 1, 3</rdg> <rdg wit="A 3">Kerberk A 3</rdg></app></note>, orientalis marchionis Lupoldi<note>Leopold III., der Heilige, 1096 – 1136, Krones (vgl. Stammtafel im 2. Bd. der österreich. Gesch.) nennt sie Gerberga, ebenso Juritsch, Gesch. der Babenberger S. 119. Vgl. auch Mayer v. Knonau V, 65, N. 11; Riezler, Gesch. Bayerns 1, 559.</note> sororem. Et quia hisdem diebus filius Conradi Lutoldus<note><app><lem>Lutoldus</lem> <rdg wit="A 3">Luth- A 3 öfter</rdg> <rdg wit="C 1a, C 3">Liut- oder Luit- C 1a und C 3 öfter</rdg> <rdg wit="C 2">Lutt- C 2</rdg></app></note> per concessum Gotfridi<note>Aus dem Geschlecht der Grafen von Raabs; vgl. Vancsa, Gesch. von Niederösterreich I, 255, N. 2.</note> admissus in castrum Racouz<note><app><lem>Racouz</lem> <rdg wit="A 1a, 3">so A 1a, 3</rdg> <rdg wit="C 2b">Rakouss C 2b</rdg> <rdg wit="die übrigen *">Rakouz die übrigen *</rdg></app></note><note>Nicht Retz, sondern Raabs; vgl. meine Gesch. Mährens S. 229, N. 2.</note> multas Borivoy inferebat iniurias singulis noctibus devastans eius villas et refugium habens in predictum castrum, unde dux Bracizlaus valde iratus iterum coadunato exercitu movit castra in Moraviam, volens ulcisci fratris iniuriam. Sed prius mittit ad Gotfridum obtestans eum per antique amicitie<note><app><lem>amicitie</lem> <rdg wit="A 2a">fiedei A 2a</rdg></app></note> federa, quo<note><app><lem>quo</lem> <rdg wit="A 3, C 2b">quod A 3, C 2b</rdg></app></note> sibi Lutoldum<note><app><lem>Lutoldum</lem> <rdg wit="A 2a, 3b">Luth- A 2a, 3b</rdg> <rdg wit="C 2a">Lud- C 2a auch sonst</rdg></app></note> aut vinctum mittat sine mora aut de castello suo eum expellat eadem hora. Quod cum non lateret Lutoldum, castellanis per fraudem foras exclusis ipse cum suis militibus vi obtinuit castrum. Tunc Gotfridus<note><app><lem>Gotfridus</lem> <rdg wit="A 2a*">Godf- A 2a*</rdg> <rdg wit="A 3, C 2a">Gothf- A 3, C 2a</rdg></app></note> cum legatis, quid ad eum missi fuerant, occurit duci iuxta oppidum Wranou<note><app><lem>Wranou</lem> <rdg wit="A 2a, C 1a*">Wranov A 2a, C 1a*</rdg> <rdg wit="C 1b, 2b">-now C 1b, 2b</rdg></app></note><note>Frain bei Znaim an der Thaya.</note> et coram omnibus clamat Lutoldum<note><app><lem>Lutoldum</lem> <rdg wit="C 2a">Luith- C 2a auch sonst</rdg></app></note> perfidum esse et rei publice inimicum, castrum vero sibi sub fide amicabiliter prestitum, iam hostiliter ad expugnandum postulat ducis auxilium. Cuius petitioni dux non abnuens admovit exercitum urbis per circuitum, ubi per sex ebdomadas vi<note><app><lem>vi</lem> <rdg wit="C 2a">in C 2a</rdg> <rdg wit="A 2a, C 1b">in, korr. vi A 2a, C 1b</rdg> <rdg wit="C 2b">tercia C 2b</rdg></app></note> summa nocte et die conseritur pugna, donec fames<note><bibl>Lucan. Phars. IV, 410:</bibl> <q>expugnat quae tuta fames.</q></note>, que firmas expugnat urbes, prevaluit in castro. Ea victus<note><app><lem>victus</lem> <rdg wit="A 3">ea victa victus A 3</rdg></app></note> Lutoldus et bello fractus noctu clam elapsus vix solus aufugit omissis ibi suis militibus, qui facto mane semetipsos et castrum tradunt in manum ducis. Interea dum hec pugna geritur, Paulik<note><app><lem>Paulik</lem> <rdg wit="A 2a*">Paulic A 2a*</rdg> <rdg wit="C 1b, 2b">Pawli(y)k C 1b, 2b</rdg></app></note>, filius Marquardi<note><app><lem>Marquardi</lem> <rdg wit="C 1a">Markwardi C 1a</rdg></app></note><note>Wohl derselbe wie oben S. 118, Z. 2.</note>, pedagogus Wladizlai<note>Das ist der nachmalige König Wladislaus I., Sohn des Königs Wratislaus I.</note>, sagittatus moritur, item Dobes<note><app><lem>Dobes</lem> <rdg wit="C 1b, 2b">Dobess C 1b, 2b</rdg></app></note>, filius Lztimir<note><app><lem>Lztimir</lem> <rdg wit="A 3">so A 3</rdg> <rdg wit="A 1a">Lztimr A 1a</rdg> <rdg wit="A 2a, B*">Lstimr A 2a, B*</rdg> <rdg wit="C 1a, 2b, 3">Lyz(s)timir C 1a, 2b, 3</rdg> <rdg wit="C 2a">Liztimr C 2a</rdg> <rdg wit="C 1b">Litmiri C 1b</rdg></app></note>, dum per vicem suam servat vigilias noctis, occiditur. His duobus amissis et reddita urbe Gotfrido dux victor cum suis remeat in Boemiam.</p>
</div>
<div n="1.6.13">
<head>Capitulum tercium decimum</head>
<p>Iamque Christi nativitate appropinquante et propter venationem in villa Stbecna<note><app><lem>Stbecna</lem> <rdg wit="B, C 2a">so B, C 2a</rdg> <rdg wit="C 1">Stbe(c)zna C 1</rdg> <rdg wit="A 1a">Stbechna A 1a</rdg> <rdg wit="A 3">Sbencna A 3</rdg> <rdg wit="C 3">Stebna C 3</rdg> <rdg wit="C 2b">Stebecna C 2b</rdg> <rdg wit="A 2a*">Stibecna A 2a*</rdg></app></note><note>S. oben S. 62, Z. 31.</note> duce morante quadam die inter prandendum fertur dixisse dux ad quendam venatorem<note><app><lem>venatorem</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note>, qui non longe ab eo ad quartam sedebat mensam: <quote>Heus Cucata<note><app><lem>Cucata</lem> <rdg wit="C 1b, C 3">Luc- C 1b und übergeschrieben C 3</rdg> <rdg wit="C 2a">Cucata C 2a</rdg> <rdg wit="C 2b">tucata C 2b</rdg> <rdg wit="A 1a">pucata A 1a</rdg></app></note>, putas me nescire, quis sit inter vos<note><bibl>Ioann. 3, 21:</bibl> <q>unus ex vobis tradet me.</q></note><note><bibl>Ioann. 7, 20:</bibl> <q>quid me quaeritis interficere.</q></note><note>Vgl. auch unten N. 7.</note>, qui me querit interficere?</quote> Et ille, sicut homo erat vehemens in verbis, clamat<note><app><lem>clamat</lem> <rdg wit="A 3">procl. A 3</rdg></app></note>: <quote>Procul Deus hoc<note><app><lem>hoc</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> avertat nec tuus oculus parcat<note><bibl>Deut. 13, 8:</bibl> <q>neque arcat ei oculus tuus; vgl. Deut. 7, 16.</q></note>, quin ipse cicius occidatur, qui talia machinatur.</quote> Ad hec dux: <quote>Ah<note><app><lem>Ah</lem> <rdg wit="C 1, 2">ach C 1, 2</rdg> <rdg wit="A 3">ach ach A 3</rdg></app></note> bone vir</quote>, ait, <quote>nulli fas est evitare inevitabile fatum<note><bibl>Curt. IV, 6, 17; Manilius II, 112:</bibl> <q>inevit. fat.</q></note> </quote>. Postera autem die, quia sancti Thome apostoli erat vigilia, mane audita missa it venatum, et cum in nocte iam rediret, occurrunt in ante villam apparitores cum laternis et facibus<note><app><lem>facibus</lem> <rdg wit="A 3">fac. et armis A 3</rdg></app></note><note><bibl>Ioann. 18, 3:</bibl> <q>Iudas ... venit illuc cum laternis et facibus.</q></note>. Moxque Lork<note><app><lem>Lork</lem> <rdg wit="A 2a*">Lorck A 2a*</rdg> <rdg wit="A 3">Lark A 3</rdg></app></note>, impius latro missus a diabolo, prosilit ex latibulo precinctus gladio et, ut fortius valuit, inter ipsa ilia ducem percussit venabulo. Non aliter dux<note><app><lem>dux</lem> <rdg wit="A 3">dux BR A 3</rdg></app></note> cadit in medio luto<note><app><lem>luto</lem> <rdg wit="B*">luco B*</rdg></app></note>, ac <seg rend="verse">Si clarus Lucifer<note><bibl>Isai, 14, 12:</bibl> <q>quomodo de caelo, Lucifer.</q></note> celo cecidisset ab alto.</seg> <seg rend="verse">Advolat extimplo<note><app><lem>extimplo</lem> <rdg wit="C 3*">extemplo C 3* auch sonst</rdg></app></note> lugubris turma suorum,</seg> et extracta hasta<note><app><lem>hasta</lem> <rdg wit="A 2a">asta A 2a</rdg></app></note> seminecem levant ducem. Ille autem minister Satane<note><app><lem>Satane</lem> <rdg wit="A 1a, 3, B, C">sath- sehr oft A 1a, 3, B, C</rdg></app></note>, dum accelerat fugam per noctem opacam, precipitatur cum equo in cisternam, <seg rend="verse">Quam preceps torrens decurrens fecerat ymbre.</seg> Incertum est, utrum ipse manu sua an gladius lapsus de vagina ita eum precidit per mediam<note><app><lem>mediam</lem> <rdg wit="C 1b, 2">medium C 1b, 2</rdg> <rdg wit="A 3a">mediam, korr. –um A 3a</rdg></app></note> alvum, ut omnia sibi effluerent exta. Fit tumultus per villam, alii insiliunt equos, alii cum armis huc et illuc<note><app><lem>illuc</lem> <rdg wit="C 2b">huc illuc C 2b</rdg> <rdg wit="A 2a">huc illuc, korr. huc illucque A 2a</rdg> <rdg wit="A 3a">huc illucque A 3a</rdg></app></note> discurrunt investigantes tanti mali machinatorem. Mox quidam invenit eum semivivum et, quamvis satis ad mortem habuit<note><app><lem>habuit</lem> <rdg wit="C 3">habuerit C 3</rdg></app></note> vulnus, tamen amputat<note><app><lem>amputat</lem> <rdg wit="C 1b">amputavit C 1b</rdg></app></note> ense<note><app><lem>ense</lem> <rdg wit="A 2a">ense A 2a</rdg></app></note> caput eius dicens: <quote><seg rend="verse">Inferni furvas<note><app><lem>furvas</lem> <rdg wit="A 2a">furias A 2a</rdg> <rdg wit="A 1a, 3">furias A 1a, 3</rdg> <rdg wit="C 1b, 2b">so vielleicht auch C 1b, 2b</rdg></app></note> non insons ibis<note><bibl>Verg. Aen. II, 547:</bibl> <q>referes ergo haec et nuntius ibis – Pelidae genitori, illi mea tristia facta – degeneremque Neoptolemum narrare memento.</q></note> ad umbras,</seg> <seg rend="verse">Et Cereris<note><app><lem>Cereris</lem> <rdg wit="C 1">ceteris C 1</rdg> <rdg wit="A 2a">ceteris, korr. Cereris A 2a</rdg></app></note> genero<note>Vgl. oben S. 21, N. 6.</note> mea facta referre memento.</seg></quote> Dux autem<note><app><lem>autem</lem> <rdg wit="A 3">autem Br. A 3</rdg></app></note>, licet in tanto dolore sit positus et merore, illa nocte et insequenti die non relaxabat spiritum et ora a laude Dei nunc lacrimosam penitenciam offerendo<note><app><lem>offerendo</lem> <rdg wit="C 3">eff- C 3</rdg></app></note>, nunc sua peccata confitendo tam episcopo Hermanno quam aliis sacerdotibus Dei. Tributum autem, quod eo tempore fuit de Polonia allatum et quicquid in sua invenit<note><app><lem>invenit</lem> <rdg wit="A 1a, 2a">inv. in sua A 1a, 2a</rdg></app></note> camera, per manus episcopi fecit dari per monasteria. Et cum disposuisset omnia, que erant disponenda pro anima: <quote>Date</quote>, inquit, <quote>filiolo meo lituum meum et iaculum, cetera non est meum sibi dare, que Deus posuit in sua potestate<note><bibl>Vgl. Act. apost. 1, 7:</bibl> <q>momenta, quae Pater posuit in sua potestate.</q></note>.</quote> Et ita insequenti nocte post gallicinium inter manus sacerdotum XI.<note><app><lem>XI.</lem> <rdg wit="C 1b">IX C 1b</rdg></app></note> kal. Ianuarii<note>Gemeint ist die Nacht vom 21. zum 22. Dezember nach Mitternacht, wie Novotný Č. D. I, 2, 402, N. 2 wahrscheinlich zu machen sucht mit Hinweis auf Fr. Lehner, Die mittelalterliche Tageseinteilung in den österreichischen Ländern (Quellenstudien aus dem histor. Seminar der Universität Innsbruck III), Innsbr. 1911, S. 53.</note>, velut bonus Dei athleta utramque hominis substantiam in sua divisit exordia, quem procul dubio credimus aut iam<note><app><lem>iam</lem> <rdg wit="C 3">eum C 3</rdg></app></note> accepisse aut<note><app><lem>aut</lem> <rdg wit="*">aut lam *</rdg></app></note> accepturum celestia consortia. Cuius feretrum<note><bibl>II. Reg. 3, 31:</bibl> <q>David sequebatur f.</q></note> unus ex clero sequens usque ad sepulchrum huiusmodi planctum iterabat dicens: <quote>Anima Bracizlai, Sabaoth Adonay, vivat expers thanaton, Bracizlaus yskiros<note><app><lem>yskiros</lem> <rdg wit="A 3b">so A 3b</rdg> <rdg wit="A 1a">yskirok, korr. –roc A 1a</rdg> <rdg wit="*">yskiroc *</rdg> <rdg wit="C 3">yskiroe C 3</rdg> <rdg wit="C 1">yskyros C 1</rdg> <rdg wit="C 2">yskyroc C 2</rdg> <rdg wit="A 3a">ysciroc A 3a</rdg> <rdg wit="A 3a">yschyros A 3a</rdg> <rdg wit="B">iskyros B</rdg> <rdg wit="Gess., A 2a, B">χύριος oder ίοχυρός Gess. – Über die Akzente auf den Worten Anima – yskiros in A 2a und B vgl. die Einleitung.</rdg></app></note><note>Nejedly, Dějiny předhus. zpěvu a. a. O. S. 11 bestreitet, da§ die vom 10. bis 13. Jahrh. in liturgischen Gesängen Böhmens vorkommenden griechischen Worte, wie man angenommen hat, Überbleibsel der griechsichen Liturgie und cyrillo-methodeischer Melodien bilden. Er sieht es als eine Mode jener auch in Gebeten nachweisen lassen sollen, in denen von cyrillo-methodeischen Gesängen keine Rede sein könne; R. Batka, Studien zur Musikgeschichte Böhmens (vgl. oben S. 46, N. 1) S. 280, spricht, was aber nicht sehr wahrscheinlich ist, von einfacher Rezitation eines zu diesem Zwecke eigens abgefaßten Liedes.</note></quote>. Mira res, sic fletu suo clerum et populum ciebat<note><app><lem>ciebat</lem> <rdg wit="A 1a">ciebat, korr. inciebat A 1a</rdg> <rdg wit="A 2a*">concitabat A 2a*</rdg></app></note> ad fletum, ut, dum fleres, magis flere velles. Sepultus est autem cum maximo<note><app><lem>maximo</lem> <rdg wit="A 2a">magno A 2a</rdg></app></note> planctu suorum<note><app><lem>suorum</lem> <rdg wit="C 1b">capellanorum am Rande nachgetragen C 1b</rdg></app></note> in poliandro<note><app><lem>poliandro</lem> <rdg wit="A 3b, C 3*">poly- A 3b, C 3</rdg> <rdg wit="A 2a">podiandro A 2a</rdg></app></note> sancti Wencezlai ecclesie forinsecus ante portam a sinistris, uti ipse disposuerat. Ubi soror eius Ludmila<note>Vgl. oben S. 112, Z. 3.</note>, Deo devota famula, supra testudines construxit arcuatam in honore sancti Thome apostoli capellam et constituit, ut cotidie ibi celebraretur missa pro defunctis. Et quoniam statim percrebruit<note><app><lem>percrebruit</lem> <rdg wit="A 2a">procr-, korr. percrebruit A 2a</rdg> <rdg wit="C 2b">procrebuit, korr. percr- C 2b</rdg> <rdg wit="B, C 2a, 3*">percrebuit B, C 2a, 3*</rdg> <rdg wit="C 1b">percrebuit, korr. percrebruit C 1b</rdg></app></note> fama<note><bibl>Ruth 1, 19:</bibl> <q>velox apud cunctos f. percrebuit.</q></note> in populo ducem<note><app><lem>ducem</lem> <rdg wit="A 3">ducem BR A 3</rdg></app></note> esse interfectum Bosey et Mutine consilio<note>Gumplowicz, Zur Gesch. Polens a. a. O. S. 73 bestreitet, daß, wie Cosmas andeutet, die Wrschowitze die Anstifter des Mordes gewesen seien, mit Hinweis darauf, daß ihnen von Boriwoi, dem Bruder und Nachfolger des Ermordeten, die früher weggenommenen Güter wieder zurückgebieten worden seien, wie Cosmas im folgenden Kapitel angibt. Das scheint aber um so weniger ein Beweis zu sein, als diese Rückgabe doch nur notgedrungen, wie Cosmas sagt, erfolgte.</note>, quos antea expulerat dux<note><app><lem>dux</lem> <rdg wit="B">fehlt B</rdg> <rdg wit="A 2a">dux exp. A 2a</rdg></app></note> de regno suo, dubitari a quibusdam solet, utrum soncior<note><app><lem>soncior</lem> <rdg wit="A 3">sancior A 3</rdg></app></note> sit, qui consilium dat, an, qui consentit, ut faciat; sed revera uterque reus, veruntamen soncior<note><app><lem>soncior</lem> <rdg wit="A 3">sancior A 3</rdg></app></note> is<note><app><lem>is</lem> <rdg wit="A 3">est is A 3</rdg> <rdg wit="A 2a">est is, korr. is est A 2a</rdg></app></note> est<note><app><lem>est</lem> <rdg wit="A 3">est is A 3</rdg> <rdg wit="A 2a">est is, korr. is est A 2a</rdg></app></note>, qui homicidium consiliatur, quia et se ipsum et alium criminatur. Ergo vos Bracizlaum occiditis, qui, ut occideretur, consilium dedistis. Mittunt ilico presul et comites cum festinatione in Moraviam ad Borivoy legatum<note><app><lem>legatum</lem> <rdg wit="A 3">legatos ad Bor. A 3</rdg></app></note>, quo acceleret olim<note><app><lem>olim</lem> <rdg wit="*">sibi a ces. ol. *</rdg> <rdg wit="C 1a">a ces. ol. sibi C 1a</rdg></app></note> sibi a cesare datum tocius Boemie accipere ducatum. Qui festinus veniens in ipsa die nativitatis Christi omnibus simul faventibus intronizatur. Tunc Cillenia<note><app><lem>Cillenia</lem> <rdg wit="A 3, C 3">cyll- A 3, C 3</rdg> <rdg wit="C 2">cile- C 2</rdg></app></note><note>Ein Beiname der Asträa, Göttin der Gerechtigkeit, Grandaur S. 174, N. 1, ohne Beleg.</note> delet<note><app><lem>delet</lem> <rdg wit="A 2a">dolet A 2a (deleta von später Hd. über vestigia geschrieben)</rdg> <rdg wit="A 2a">est is, korr. is est A 2a</rdg></app></note> omnino sua vestigia, que vix inpressa reliquerat<note><app><lem>reliquerat</lem> <rdg wit="A 2a">liquerat A 2a</rdg></app></note> in Boemia, cum exosa terras<note><bibl>Ov. Met. I, 150:</bibl> <q>ultima caelestum terras Astraea reliquit; vgl. auch Verg. Georg. II, 473.</q></note> peteret celestia. Iusticia enim erat Boemorum, ut semper inter principes eorum maior natu solio potiretur in principatu<note>Vgl. oben S. 102, Z. 23.</note>.</p>
</div>
<div n="1.6.14">
<head>Capitulum quartum decimum</head>
<p>Anno dominice incarnationis<note><app><lem>incarnationis</lem> <rdg wit="C 1a, 2">anno Christi C 1a, 2</rdg></app></note> MCI.<note><app><lem>MCI.</lem> <rdg wit="A 2a">Mill. C II A 2a</rdg></app></note> Ŏdalricus<note><app><lem>Ŏdalricus</lem> <rdg wit="A 3b">so A 3b</rdg> <rdg wit="A 2a*">Udolr- A 2a*</rdg></app></note> et Lutoldus<note><app><lem>Lutoldus</lem> <rdg wit="A 3b, C 2a">Luth- A 3b, C 2a</rdg></app></note>, filii Conradi, expulsis presidiis de<note><app><lem>de</lem> <rdg wit="A 2a">in A 2a</rdg></app></note> Moravia, que ibi Borivoy abiens reliquerat ob custodiam, rehabuerunt civitates suas, similiter Bosey<note><app><lem>Bosey</lem> <rdg wit="C 1b, 2b">Bozel C 1b, 2b</rdg> <rdg wit="C 1a">Boziey C 1a</rdg></app></note> et Mutina redeunt de Polonia, quibus duce Borivoy non ex corde, sed pro ncessitate temporis concedente gratiam suam recipiunt civitates suas, quas antea<note><app><lem>antea</lem> <rdg wit="B, C 2, 3">ante B, C 2, 3</rdg></app></note> habuerant, Bosey Satc<note><app><lem>Satc</lem> <rdg wit="A 1a">so A 1a</rdg> <rdg wit="C 2, 3">Sate C 2, 3</rdg> <rdg wit="C 1">Zat(e)cz C 1</rdg> <rdg wit="A 2a*, B">Satec A 2a*, B</rdg> <rdg wit="A 3">Sathec A 3</rdg></app></note> et Mutina Lutomerice<note><app><lem>Lutomerice</lem> <rdg wit="A 1a, 3, B">Lutomir- A 1a, 3, B</rdg> <rdg wit="C 1b, 2">Luthom(y)erice C 1b, 2</rdg> <rdg wit="C 1a">Liutomierziczie C 1a</rdg></app></note>.</p>
</div>
<div n="1.6.15">
<head>Capitulum quintum decimum</head>
<p>Eodem anno Ŏdalricus adit<note><app><lem>adit</lem> <rdg wit="A 3">adiit A 3</rdg></app></note> imperatorem in urbe Ratispona<note><app><lem>Ratispona</lem> <rdg wit="*, A 2a">Ratisp-, korr. Ratisb- *, A 2a fortan meistens</rdg></app></note><note>Ein Aufenthalt Kaiser Heinrichs IV. in Regensburg im J. 1101 ist sonst nicht überliefert. Meyer v. Knonau V, 130, N. 29 möchte ihn in den Herbst d. J. verlegen, wodurch aber die Schwierigkeit entsteht, daß dann der Einbruch in Böhmen, den Cosmas in den Monat August verlegt, eingentlich erst 1102 erfolgt sein könnte, was zwar vom Ann. Saxo (SS. VI, 733) angegeben wird, aber sehr unwahrscheinlich ist. Novotný Č. D. I, 2, S. 408 möchte daher die Zusammenkunft in Regensburg doch in den Anfang 1101 setzen, da nur bekannt ist, daß Heinrich Weihnachten 1100 in Mainz und am 26. März 1101 in Speyer verweilte. Diese Annahme ist gewiß nicht abzuweisen und vor allem ist kein Grund, an einer Zusammenkunft Udalrichs mit Heinrich in der ersten Hälfte 1101, vor August zu zweifeln.</note>et eum per amicos sollicitat precibus et fatigat immensis promissionibus, quo sibi restituat iniuste preereptum<note><app><lem>peereptum</lem> <rdg wit="A 3a, B, C 3*">pr(a)erept. A 3a, B, C 3*</rdg> <rdg wit="A 2a, 3b">preer-, korr. prer- A 2a, 3b</rdg> <rdg wit="A 1a">perept- A 1a</rdg></app></note> a fratre suo iuniore<note>Boriwoi war Udalrichs Vetter. Für die Verwendung des Wortes frater für Vetter bei Cosmas und den Schriftstellern, Gesch. Böhmens I, 281, N. 1 erhebt daraus mit Unrecht den Vorwurf gegen Cosmas, wie wenig man sich <quote>auf ihn im Detail verlassen kann</quote>, selbst wenn er <quote>Selbserlebtes</quote> erzählt.</note> Borivoy Boemie ducatum. A quo cesar accepta pecunia dat sibi<note><app><lem>sibi</lem> <rdg wit="A 2a">dat sibi fehlt (nach vexillum am Rande nachgetragen sibi tradat, korr. –dit) A 2a</rdg></app></note> ducatus insignia et vexillum; sed in ducem eligendi obtentum ponit in arbitrio Boemorum<note>R. Needon, Beiträge zur Gesch. Heinrichs V. (Inauguraldiss., Leipzig 1885), S. 53 wist auf den Widerspruch zwischen diesem und dem 8. Kap., wo Kaiser Heinrich IV. Boriwoi mit böhmen belehnt, hin, während Novotný I, 2, S. 409, Ann. 1 die Darstellung bei Cosmas für durchaus glaubwürdig erklärt.</note>. Tunc Ŏdalricus<note><app><lem>Ŏdalricus</lem> <rdg wit="A 2a">Udalr- (o übergeschrieben) A 2a</rdg> <rdg wit="*">Uodalr- *</rdg></app></note> mittens legatum<note><app><lem>legatum</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> valde disertum virum, Neusse<note><app><lem>Neusse</lem> <rdg wit="A 3">Neussa A 3</rdg> <rdg wit="C 2">Neuse C 2</rdg></app></note> nomine, filium<note><app><lem>filium</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg> <rdg wit="A 1a">fil. Dobr. fehlt A 1a</rdg></app></note> Dobremil, arguit fratrem suum<note><app><lem>suum</lem> <rdg wit="A 1a">fr. s. fehlt A 1a</rdg></app></note> Borivoy, increpat comites et minatur eis, iactat se esse etate maiorem et secundum patrie morem debitum, sibi iniuste sublatum per fratrem iuniorem poscit principalis sedis honorem. Qui quamvis iustam causam habeat, tamen frustra caudam captas<note><app><lem>captas</lem> <rdg wit="*, A 2a">captas, korr. captat *, A 2a</rdg> <rdg wit="A 1a">captas, korr. captans A 1a</rdg></app></note>, cum cornua<note><app><lem>cornua</lem> <rdg wit="B">cornu B</rdg></app></note> amittas<note><app><lem>amittas</lem> <rdg wit="A 2a, *">amittas, korr. amittit A 2a (amittat *)</rdg></app></note><note>Gessin. in seiner Einl.: quomodo diceremus: fronte capillata.</note> Sic Ŏdalricus fratrem suum Borivoy iam<note><app><lem>iam</lem> <rdg wit="B">fehlt B</rdg></app></note> confirmatum in solio tarde nititur pellere de regno. Postquam vero suo referente legato animadvertit Ŏdalricus nec fratrem suum cedere solio nec comites acquiescere suo consilio, hoc solum obtinuit precibus, ut cesaris per licentiam<note><app><lem>licentiam</lem> <rdg wit="A 3">licentiam sibi deb. invaderes A 3</rdg></app></note> liceat sibi debitam vi invadere provinciam; cuius<note><app><lem>cuius</lem> <rdg wit="A 3, C 3">cui A 3, C 3</rdg></app></note> mox associantur in contubernium viri in rebus bellicis strennui, Sigardus<note><app><lem>Sigardus</lem> <rdg wit="C 1a, 2a, 3">Sigh- C 1a, 2a, 3</rdg> <rdg wit="C 1b">Zigh- C 1b</rdg> <rdg wit="C 2b">Sykh- C 2b</rdg></app></note><note>Sighard hatte einen jüngeren Bruder namens Friedrich; ein Swager dieses Namens ist nicht bekannt. Der Bischof von Freising, gleichfalls ein Bruder Sighards, hieß Heinrich (1098 – 1137); Udalrich, wie ihn Cosmas wohl aus Versehen nennt, hieß der damalige Bischof von Passau (1092 – 1121). Vgl. Witte, Geneal. Untersuchungen, in: Mitt. d. Inst. f. österr. Geschichtsforschung, V. Erg. – Bd. S. 378; dazu Novotný I, 2, 411, N. 1.</note> comes de oppido Sala et eius frater Frisensis<note><app><lem>Frisensis</lem> <rdg wit="C">Frisiensis C auch sonst</rdg></app></note> episcopus, nomine Ŏdalricus, atque suus per sororem gener nomine Fridericus<note><app><lem>Fridericus</lem> <rdg wit="A 2a, C 1a, 2*">Fridr- A 2a, C 1a, 2*A</rdg></app></note>. Quorum seccenderat animum ad belli studium, promittens eis aureos montes<note><bibl>Terent., Phorm. 68:</bibl> <q>montes auri pollicens.</q></note><note><bibl>Sal. Cat. 23, 3:</bibl> <q>maria montesque polliceri.</q></note><note><bibl>Pers. III, 65:</bibl> <q>magnos promittere montes.</q></note> et pollicitans suos esse fautores omnes Boemie natu maiores. Preterea<note><app><lem>Preterea</lem> <rdg wit="A 3">propterea A 3</rdg></app></note> undecumque potuit, non paucos sibi in auxilium acquirit Teutonicos, qui pro sui stulticia estimabant in Boemia auri et argenti pondera fore in plateis sparsa<note><bibl>Apoc. 21, 21:</bibl> <q>platea civitatis aurum mundum.</q></note><note><bibl>vgl. auch Zach. 9, 3; Deut. 17, 17:</bibl> <q>auri et argenti immensa pondera.</q></note> et exposita. Quibus insimul coadunatis Ŏdalricus<note><app><lem>Ŏdalricus</lem> <rdg wit="A 1">Ŏdaricus A 1</rdg></app></note> cum fratre Lutoldo<note><app><lem>Lutoldo</lem> <rdg wit="C 3">suo L. C 3</rdg> <rdg wit="A 1">Lutholto A 1</rdg> <rdg wit="A 3b, C 2a">Lutholdo A 3b, C 2a</rdg></app></note> Augusto mense intrant partes<note><app><lem>partes</lem> <rdg wit="A 1">portes, korr. partes A 1</rdg></app></note> Boemie, sed sinistro omine<note><app><lem>omine</lem> <rdg wit="A 1a, 2a, C 1b*">homine A 1a, 2a, C 1b*</rdg></app></note>. Nam Borivoy collecto exercitu occurrens eis castra metatus est<note><app><lem>est</lem> <rdg wit="A 3">metati sunt A 3</rdg></app></note> supra duos colles iuxta oppidum Malin<note><app><lem>Malin</lem> <rdg wit="A 1">Malyn A 1</rdg></app></note><note>Burg und Ort nächst Kuttenberg.</note>, paratus in crastinum cum eis committere bellum. Teutonici vero non longe ex altera parte rivuli Wyzplisa<note><app><lem>Wyzplisa</lem> <rdg wit="A 1, C 3">so A 1, C 3</rdg> <rdg wit="A 1a, C 1a">Wi(y)zpliza A 1a, C 1a</rdg> <rdg wit="A 3">Wzli(y)psa A 3</rdg> <rdg wit="B">Wzlpsa B</rdg> <rdg wit="C 1b">Wispliza C 1b</rdg> <rdg wit="C 2">Wiz(ys)plisa C 2</rdg> <rdg wit="A 2a*">Vysplisa A 2a*</rdg></app></note><note>Vgl. W. Friedrich, Die hist. Geographie Böhmens S. 109: <quote>jetzt Wildbach oder potok Kutnohorský [Kuttenberger Bach]</quote> nach Jireček in: Čas. česk. mus. LXVI (1892), Novotný I, 2, 412, N. 2.</note> applicuerunt castra, ita ut uterque ab utrisque possit<note><app><lem>possit</lem> <rdg wit="A 2a">possit, korr. posset A 2a</rdg></app></note> videri exercitus. Qui postquam animadverterunt unanimem esse cum<note><app><lem>cum</lem> <rdg wit="A 1">fehlt A 1</rdg></app></note> duce Borivoy<note><app><lem>Borivoy</lem> <rdg wit="A 1">Boryuoy A 1</rdg></app></note> constantiam Boemorum, inquiunt Ŏdalrico: <quote>Ubi sunt illi<note><app><lem>illi</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> Boemie natu maiores, quos dicebas tuos esse fautores? Recte mentitus es in caput<note><bibl>Dan. 13, 55:</bibl> <q>recte - tuum.</q></note> tuum et nos decepisti atque in magnum deduxisti periculum.</quote> Reverti volunt, sed nequeunt, quia eadem via post illos Zuatoplik<note><app><lem>Zuatoplik</lem> <rdg wit="A 1, 1a, C 3">so A 1, 1a, C 3</rdg> <rdg wit="A 3a">Zwatopluk A 3a öfter</rdg> <rdg wit="A 3b">Zuatopluck A 3b</rdg> <rdg wit="B">Zuatopluc B immer</rdg> <rdg wit="A 2a*">Suatopluk A 2a*</rdg> <rdg wit="C 2a">Suatopli(y)k C 2a öfter</rdg></app></note> cum fratre suo Ottone ducens secum duas scaras veniebat duci Borivoy in auxilium. Quid facerent? Magna undique coartati<note><app><lem>coartati</lem> <rdg wit="A 2a">coartari A 2a</rdg></app></note> angustia per angustam viam et nimis artam semitam, qua itur trans silvam ad Gabr<note><app><lem>Gabr</lem> <rdg wit="C 1b">Habr C 1b</rdg></app></note><note>Vgl. W. Friedrich S. 83: <quote>Der Weg von Haber</quote> von Iglau nach Tschaslau.</note>, turpem noctu maturaverunt fugam. Ibi episcopus Frisensis<note><app><lem>Frisensis</lem> <rdg wit="A 3">Fris. V(O)dalricus A 3</rdg></app></note> amisit capellam<note><bibl>Du-Cange Gloss. pag. 125, 3:</bibl> <q>capella: ministeria ac vasa sacra, quae sacerdoti ad sacra peragenda necessaria sunt.</q></note> suam, ibi propter <pb ed="1" n="301v"/> difficilem viam omnem<note><app><lem>omnem</lem> <rdg wit="A 3">omnis A 3</rdg></app></note> exercitus cum rebus usualibus proiecit sarcinam. Mane autem facto advenientes Boemi hoste carentia<note><app><lem>carentia</lem> <rdg wit="C 3">carentes C 3</rdg></app></note> diripiunt spolia. Erant autem illo tempore Borivoy et Zuatoplik<note><app><lem>Zuatoplik</lem> <rdg wit="A 1, 1a, C 3">so A 1, 1a, C 3</rdg> <rdg wit="A 2a*">Suatopluk A 2a*</rdg></app></note> concordes et ad invicem unanimes, sed unde orta sit inter eos discordia, parum superiora repetens exordia referam pauca.</p>
</div>
<div n="1.6.16">
<head>Capitulum sextum decimum</head>
<p>Anno dominice incarnationis MCII. <note><app><lem>MCII.</lem> <rdg wit="A 2a">Mill. CIII. A 2a</rdg></app></note> Wladizlaus dux Polonie habens duos filios, unum de concubina progenitum, nomine Izbigneu<note><app><lem>Izbigneu</lem> <rdg wit="C 2">l(I)zbi(y)gneu(w) C 2</rdg> <rdg wit="A 3b, B">Zbigneu A 3b, B</rdg> <rdg wit="A 2a*">Sbigneu(v) A 2a*</rdg> <rdg wit="C 1b">Zbihniew C 1b</rdg> <rdg wit="A 3a">Zpitigneu A 3a</rdg></app></note><note>Die anonyme Chron. Polonorum II, 4 (SS. IX, 446; auch Font. rer. Polonic. in usum scholarum, Tom. I. ed. L. Finkel u. St. Ketrzyński, Leopoli 1899, S. 45) nennt ihn Zbigniew und bezeichnet ihn auch als unehelichen Sohn; vgl. Gumplowicz a. a. O. S. 1, wo Anm. 1 die Identität der beiden Namensformen Zbigniew (poln.) und Spitignew (böhm.) betont wird.</note>, alterum ex Iuditha Wratizlai regis filia editum, nomine Bolezlaum, hos inter suum regnum<note><app><lem>regnum</lem> <rdg wit="A 2a">int. hos reg. suum A 2a</rdg></app></note> dividit per medium<note>Ausführlicher hierüber die Chron. Polon. (SS. IX, 448; Font. rer. Polon. S. 49); vgl. Meyer v. Knonau V, 240.</note>; sed quoniam iuxta vocem dominicam omne regnum in se ipsum<note><app><lem>ipsum</lem> <rdg wit="C 2b">fehlt C 2b</rdg> <rdg wit="C 3">ipso C 3</rdg> <rdg wit="A 3b">divisum fehlt A 3b</rdg></app></note> divisum desolabitur et domus supra domum cadet<note><bibl>Luc. 11, 17:</bibl> <q>omne - cadet.</q></note> et, sicut vulgo dicitur, duo catti uno sacco capti<note><app><lem>capti</lem> <rdg wit="A 2a">c. in u. s. positi A 2a</rdg></app></note> insimul esse non possunt<note>Gess. vergleicht in seiner Einl. Lucan. I, 93 (omnisque potestas impatiens consortis erit) und Bonfinii HIst. Heinrici IV. et Rudolphi Suevi lib. III: regnum non patitur duos, sicut una vagina non possunt recondi duo gladii.</note>, <pb ed="2" n="56v"/> anno dominice incarnationis MCIII. Izbigneu post obitum patris<note>H. Wladislaus von Polen strab 4. Juni 1102.</note> mox contra fratrem suum sumit arma et promittens pecuniam associat ducem Borivoy sibi in auxilium. Qui statim misit post Zuatopluk<note><app><lem>Zuatopluk</lem> <rdg wit="A 2a">so A 2a</rdg> <rdg wit="A 1">Zuatopluc A 1</rdg></app></note> in Moraviam, et convenientes simul castra metati sunt iuxta oppidum Recen<note><app><lem>Recen</lem> <rdg wit="C 1b">Rzieczen C 1b auch sonst</rdg> <rdg wit="C 2">Rocen C 2</rdg></app></note><note>S. oben S. 161, Z. 29.</note>. Quod audiens Bolezlaus<note><app><lem>Bolezlaus</lem> <rdg wit="A 1">Bracizlaus voe Bol. getilgt A 1</rdg></app></note> mittit pedagogum<note><app><lem>pedagogum</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a (legatum am Zeilenende nachgetragen).</rdg></app></note> suum Zkribimir<note><app><lem>Zkribimir</lem> <rdg wit="A 1a, C 3">so A 1a, C 3</rdg> <rdg wit="C 1a, 2a">Zkrbimir C 1a, 2a</rdg> <rdg wit="B">Zkarbimir B</rdg> <rdg wit="A 1">Zribir (mi übergeschrieben) A 1</rdg> <rdg wit="A 2a*">Skribimir A 2a*</rdg> <rdg wit="C 1b">Skrbimir C 1b</rdg> <rdg wit="C 2b">Skrybimir C 2b</rdg></app></note> et rogat ducem Borivoy, ut sit memor affinitatis; se sibi per Iuditham, eius sororem, dicit propinquiorem et insuper offert ei<note><app><lem>ei</lem> <rdg wit="C 3">sibi C 3</rdg></app></note> ad manum X marsupia mille marcis plena. O pecunia, tocius mali regina, fraudis<note>Vgl. oben S. 98, N. 3.</note> amica, fidei hostis et inimica, tu iusticiam comprimis, recta iudicia subvertis! Te corrupti Grabissa<note><app><lem>Grabissa</lem> <rdg wit="C 2b">Grabyssa C 2b öfter</rdg> <rdg wit="C 1b">Hrabissie C 1b</rdg></app></note> et Protiuen<note><app><lem>Protiuen</lem> <rdg wit="A 1">Protyuen A 1</rdg> <rdg wit="A 1a">prociuen A 1a auch sonst</rdg> <rdg wit="C 1b">Protiua C 1b auch sonst</rdg> <rdg wit="C 1a, 2">Proti(y)wen C 1a, 2</rdg> <rdg wit="C 3">Potiwon C 3</rdg></app></note>, ducis Borivoy<note><app><lem>Borivoy</lem> <rdg wit="A 1">Boryuoy A 1</rdg></app></note> consiliarii, compellunt ipsum ducem, fidem Izbigneu promissam abnuere. Qui statim accepta pecunia<note><app><lem>pecunia</lem> <rdg wit="A 1">fide vor pecunia getilgt A 1</rdg></app></note> reversus est ad propria<note><app><lem>propria</lem> <rdg wit="A 2a">patriam A 2a</rdg></app></note> et, quia nec unum obulum dedit Zuatopluk<note><app><lem>Zuatopluk</lem> <rdg wit="A 2a">Zuatopluk ipse vero (ipse vero getilgt) A 2a</rdg> <rdg wit="A 1">Zuatopluc A 1</rdg></app></note>, indignatus valde et succensus ira discedens fertur dixisse: <quote>Incendium meum ruina extinguam<note><bibl>Sall. Cat. 31, 9:</bibl> <q>incendium – ext.</q></note>.</quote></p>
</div>
<div n="1.6.17">
<head>Capitulum septimum decimum</head>
<p>Anno dominice incarnationis MCIIII. Iohannes electus est<note><app><lem>est</lem> <rdg wit="A 1">fehlt A 1</rdg></app></note> in episcopum Moravie<note><app><lem>Moravie</lem> <rdg wit="A 1a">fehlt A 1a</rdg> <rdg wit="A 1">maraue, korr. moravie A 1</rdg></app></note><note>Über die Schwierigkeiten in der Aufeinander der Olmützer Bischöfe zwischen Andreas und Johann vgl. meine gesch. Mährens I, 2, S. 263, Novotný Č. D. I, 2, S. 378, 420.</note>. Eodem anno Zuatoplik<note><app><lem>Zuatoplik</lem> <rdg wit="A 3b">Zwatopluk A 3b öfter</rdg> <rdg wit="A 2a, *">Swatop- A 2a auch sonst (mittit Suatopluk *)</rdg></app></note> mittit in Boemiam indagatores nequitie, delatores iusticie, seminatores discordie et omnium malarum arcium inventores<note><bibl>II. Mac. 7, 3:</bibl> <q>omnis malitiae inventor.</q></note>, qui<note><app><lem>qui</lem> <rdg wit="A 1">so A 1</rdg> <rdg wit="die übrigen">quique die ürbigen</rdg></app></note> <seg rend="verse">Possent unanimes armare in prelia fratres.<note><bibl>Verg. Aen. VII, 335:</bibl> <q>tu potes unanimos a. i. p. f.</q></note></seg> Hi fere universas Boemie civitates circueuntes<note><app><lem>circueuntes</lem> <rdg wit="A 2a*">circuientes A 2a*</rdg> <rdg wit="A 1">circuentes, korr. circuientes A 1</rdg> <rdg wit="A 3">circumeuntes A 3</rdg> <rdg wit="C 2b">circuentes C 2b</rdg></app></note> alios pecunia corrumpunt, alios muneribus, alios promissionibus obligant et, quos sciebant novarum rerum avidos<note><bibl>Sall. Iug. 19, 1:</bibl> <q>n. r. av.</q></note> aut<note><app><lem>aut</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> dignitatibus privatos aut versatiles et animo inconstantes, omnibus<note><app><lem>omnibus</lem> <rdg wit="A 1">omnibus, korr. omnes A 1</rdg> <rdg wit="die übrigen *">omnes suis die übrigen *</rdg></app></note> versuciis asciscunt<note><app><lem>asciscunt</lem> <rdg wit="A 1">afficiunt (ass- ?) A 1</rdg> <rdg wit="C 2b">assistunt C 2b</rdg></app></note> in partes Zuatoplik ducis. His ita patratis<note><app><lem>patratis</lem> <rdg wit="A 1">paratis (korr. patratis) Zuatoplik A 1</rdg></app></note> anno dominice incarnationis MCV. sole<note><app><lem>sole</lem> <rdg wit="A 1a">sole – libre fehlt A 1a</rdg></app></note> morante in decima parte Libre<note><app><lem>Libre</lem> <rdg wit="A 1a">sole – libre fehlt A 1a</rdg></app></note><note>Nach Dobner, Annales VI, 67 der 1. oder 2. Oktober, nach Novotný a. a. O. 427 mit Berufung auf Grotefend, Zeitrechnung S. 127 Ende September; Meyer v. Knonau V, 244, 245, N. 51 verlegt den Angriff Swatopluks in den Oktober; Bachmann, Gesch. Böhmens I, 283 spricht nur vom Herbst 1105.</note> intrat Zuatoplik cum suo comitatu<note><app><lem>comitatu</lem> <rdg wit="A 3">exercitu A 3</rdg></app></note> Boemiam, et occurrunt sibi prefidorum agmina; quidam vero ex eis expectant, ut eum aperta ianua urbis Prage recipiant infra menia. Sed prius eadem die dux Borivoy valde diluculo veniens preoccupat urbem et ponit in ea fortia presidia atque episcopo Hermanno eam<note><app><lem>eam</lem> <rdg wit="A 1">so A 1</rdg> <rdg wit="die übrigen">ea die übrigen</rdg></app></note> committens se cum suis ad Wissegrad<note><app><lem>Wissegrad</lem> <rdg wit="A 2a*">Viss- A 2a*</rdg> <rdg wit="A 1">(Wiss- A 1; vgl. S. 17, Z. 16)</rdg></app></note> contulit. Et ecce Zuatoplik <pb ed="2" n=""/> ordinatim<note><app><lem>ordinatim</lem> <rdg wit="A 2a">ornatim A 2a</rdg></app></note> pulchre instructis cum sex legionibus<note>Novotný S. 428, N. 1 bezweifelt, daß wie meist angenommen wird, eine Legion 1000 Mann gezählt habe; er möchte es hier und später (III, 20. 42) nur als <quote>Haufen</quote> auffassen; vgl. Waitz, Verfassungsgeschichte VIII, 179 ff.</note> apparet in campo et, quia nullus obviam sibi venit ab urbe, incertus et dubius parum substitit, et mox transvadantes<note><app><lem>transvadantes</lem> <rdg wit="A 1b, 2">transvadentes A 1b, 2</rdg></app></note> fluvium Wlitauam infra villam, que dicitur Bubni<note><app><lem>Bubni</lem> <rdg wit="A 3">Burni A 3</rdg> <rdg wit="C 2a, 3">Bubny C 2a und am Rande 3</rdg> <rdg wit="C 1b">Buben C 1b</rdg> <rdg wit="C 2b">Rubin C 2b</rdg></app></note><note>Heute ein Teil von Prag; zuerst genannt in einer Urkunde von 1088 (Cod. dipl. regni Bohemiae, ed. G. Friedrich I, 1907, S. 383) als <quote>Bubneh</quote>.</note>, applicuerunt urbi, sed inveniunt clausas portas et super muros fortiter resistentes milites. Ibi a quadam ancilla super muros astanti turpiter confusi eadem via repedantes figunt tentoria inter utrasque urbes in loco, ubi sabbato fiunt mercimonia<note>Novotný S. 344, N. 1 glaubt, daß damit nicht, wie Lippert, Sozialgeschichte Böhmens I, 95 angenommen hat, ein Markt bloß am Sonnabend, sondern ein Wochenmarkt gemeint sei (sabbatum in der Bedeutung Woche), was wenig wahrscheinlich ist.</note>, estimantes, quod ex utraque urbe sui coniuratores illa nocte confluerent ad eos. Quod cum minime fecissent, mane facto cetu convocato Zuatoplik<note><app><lem>Zuatoplik</lem> <rdg wit="A 2a*">Suatopluk A 2a* öfter</rdg></app></note> sic orsus est ad eos: <quote>Quamvis non vacet modo, ut prolixo utar alloquio, pro re tamen pauca loquar<note><bibl>Verg. Aen. IV, 337:</bibl> <q>pro re pauca loquar.</q></note>, ne mortis occasionem timere alicui videar. Timidis enim et ignavis, quibus misera vita<note><app><lem>vita</lem> <rdg wit="A 2a">captus oculis et mntula est privatus hinzugefügt, aber getilgt A 2a</rdg></app></note> habetur<note><app><lem>habetur</lem> <rdg wit="A 3">videtur A 3</rdg></app></note> suavis, aptissima<note><app><lem>aptissima</lem> <rdg wit="Grandaur">acerbissima Grandaur S. 178, N. 4.</rdg></app></note> mors est, forti autem viro mortem subire in prelio dulcius est<note><bibl>Verg. Aen. II, 317:</bibl> <q>pulchrumque mori succurrit in armis.</q></note> nectare liquido<note><bibl><note><bibl>Matth. 16, 24:</bibl> <q>Siquis.</q></note>Verg. Georg. IV, 164:</bibl> <q>liqu. distendunt n. cellas.</q></note>. Nam ego olim mecum deliberavi aut potiri pane et honore potiori aut pugnando honeste succumbere morti<note>Vgl. unten S. 189, N. 2.</note>. Sed vobis sola nunc est mors ista cavenda<note><bibl>Sall. Cat. 58, 21:</bibl> <q>cavete, ne inulti animam amittatis, neu capti potius sicuti pecora trucidemini quam virorum more pugnantes cruentam atque luctuosam victoriam hostibus relinquatis.</q></note>, ne quis vestrum captus<note><app><lem>captus</lem> <rdg wit="A 2a">captus post terga manibus atque A 2a</rdg></app></note> et manibus post terga<note><bibl>Vgl. Paul. Petric. Vita s. Mart. 1, 204:</bibl> <q>manibus post t. revinctis.</q></note><note><bibl>Verg. Aen. II, 57:</bibl> <q>manus iuvenem ... post t. revinctum.</q></note> ligatus atque<note><app><lem>atque</lem> <rdg wit="A 2a">captus post terga manibus atque A 2a</rdg></app></note> spectaculum<note><bibl>I. Cor. 4, 9:</bibl> <q>sp. facti sumus mundo et angelis et hominibus.</q></note> hostibus factus, veluti bos<note><bibl>Prov. 7, 22:</bibl> <q>quasi bos ductus ad vict.</q></note> ad victimam ductus, cadat securi peremptus. Victis enim una<note><app><lem>una</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> est victoria et digna laude memoria, ne incruenta hostibus contingat victoria.</quote> Dixerat et continuo cum suo comitatu vertens iter Moraviam<note><app><lem>Moraviam</lem> <rdg wit="A 3">versus Mor. A 3</rdg></app></note> sic fatur Wacek<note><app><lem>Wacek</lem> <rdg wit="B">Vecek B öfter</rdg> <rdg wit="C 1, 2b">Waczek C 1 immer, 2b öfter</rdg></app></note> ad comitem: <quote>O miserabilis fortune conditio, qua<note><app><lem>qua</lem> <rdg wit="A 2a, 3">quia A 2a, 3</rdg> <rdg wit="C 3">quam C 3</rdg></app></note> nunc cogor humi residere ut noctua, qui visus<note><app><lem>visus</lem> <rdg wit="C 3, Freh.">so C 3 (Freh.)</rdg> <rdg wit="die übrigen">usus die übrigen</rdg></app></note> eram veluti agilis aquila<note><bibl>Jer. 49, 22:</bibl> <q>ecce quasi a. ascendet et avolabit.</q></note> ascendisse<note><app><lem>ascendisse</lem> <rdg wit="A 2a">ascendere A 2a</rdg></app></note> fere usque ad nubila.</quote> Cui Wacko<note><app><lem>Wacko</lem> <rdg wit="A 1a, 2a*">Vacko A 1a, 2a*</rdg> <rdg wit="C 1, 2">Waczko C 1, 2 sehr oft</rdg> <rdg wit="B">Vecek B fast immer</rdg></app></note>: <quote>Non te</quote>, inquit, <quote>domine<note><app><lem>domine</lem> <rdg wit="C 3">dux C 3</rdg></app></note> mi, frangat ista adversitas, quam cicius felicior sequetur<note><app><lem>sequetur</lem> <rdg wit="C 3">sequitur C 3</rdg></app></note> prosperitas, quia et solis<note><bibl>Ov. Met. V, 570:</bibl> <q>ut sol, qui tectus aquosis nubibus ante fuit, victis e nubibus exit.</q></note> post aquosam<note><app><lem>aquosam</lem> <rdg wit="A 1a, B, C 2a">so A 1a, B, C 2a</rdg> <rdg wit="C 3">aqueam C 3</rdg> <rdg wit="A 3">aquam et A 3</rdg> <rdg wit="C 1, 2b">aquam C 1, 2b</rdg> <rdg wit="*, A 2a">aquae *, korr. aquam A 2a</rdg></app></note> nubem magis nitet claritas. Talis enim vicissitudo omnium rerum est in mundo.</quote> Quos abeuntes dux Borivoy cum suis prosequitur<note><app><lem>prosequitur</lem> <rdg wit="A 3, C 3">pers. A 3, C 3</rdg></app></note> et, quamvis septies plus de militibus habeat<note><app><lem>habeat</lem> <rdg wit="A 2a, C 1a*">habebat A 2a? C 1a*</rdg></app></note>, tamen non audet cum eis committere prelium, quia timuit suorum<note><app><lem>suorum</lem> <rdg wit="B, C, C 1b">fehlt B, C (nachgetragen C 1b)</rdg></app></note> perfidiam, ne sua castra deserentes ad hostium se transferant miliciam. Prosecutus<note><app><lem>Prosecutus</lem> <rdg wit="C 1b">pers- übergeschrieben C 1b</rdg></app></note> est autem eos a longe usque ad introitum silve.</p>
</div>
<div n="1.6.18">
<head>Capitulum duodevicesimum</head>
<p>Anno dominice incarnationis MCVI. Inventore discordiarum diabolo seminante<note>Vgl. unten S. 203, N. 7.</note> discordias per orbem<note><app><lem>orbem</lem> <rdg wit="A 2a*">universum orb. A 2a*</rdg></app></note> terrarum quidam sui cooperatores extiterunt ex Teutonicis proceres<note><app><lem>proceres</lem> <rdg wit="A 3">proceris A 3</rdg></app></note><note>Zwei nennt er später, s. N. 6.</note>, qui seducentes filium imperatioris, regem videlicet Heinricum quartum, persuaserunt, ut contra genitorem suum arma sumeret<note>Über den Kampf König Heinrichs (V.), den Cosmas als den IV. bezeichnet, mit seinem Vater, der aber nicht ins Jahr 1106, sondern 1105 gehört, vgl. Meyer v. Knonau V, 203 ff. 239 ff., Manitius, Deutsche Gesch. S. 500.</note>; qui filii sui a facie fugiens<note>Vgl. oben S. 169, N. 5.</note> in urbe Ratispona cum paucis munivit se armis<note>Von Fritzlar war Heinrich IV. zunächts nach Mainz gezogen, während Heinrich (V.) bei seinen bayrischen Verbündeten in Regensburg weilte, zuerst Anfang 1105, dann wieder etwa Sept. d. J., von wo er vor dem heranrückenden Vater flüchtete, um alsbald mit einem Heer dahin zurückzukehren.</note> et mittit pro duce Borivoy, ut sibi in auxilium cum exercitu<note><app><lem>exercitu</lem> <rdg wit="A 2a*">exerc. suo A 2a*</rdg></app></note> veniat. Nec mora, venientes Boemi non longe a Ratispona metati sunt castra iuxta fluvium Reznam<note><app><lem>Reznam</lem> <rdg wit="C 1b">Rzez- C 1b</rdg></app></note>; ex altera autem parte eiusdem fluminis erant castra filii imperatoris. Tunc qui videbantur esse fautores cesaris, primus Lupoldus marchio orientalis lapsus fuga noctu repatriat cum suis Depoldus<note><app><lem>Depoldus</lem> <rdg wit="B, C 1b">Di(y)p- B, C 1b</rdg> <rdg wit="A 3a, C 2">Di(y)ep- A 3a, C 2</rdg> <rdg wit="C 3">Dup- C 3</rdg></app></note> autem et Berengerus marchiones<note><app><lem>marchiones</lem> <rdg wit="C 1b">Per- C 1b</rdg> <rdg wit="C 1a, 3">Rer- C 1a, 3</rdg> <rdg wit="B">Regnerus B</rdg></app></note><note>Dietpold aus dem Hause Vohburg war Markgraf im bayrischen Nordgau, Berengar Graf von Sulzbach; außer ihnen waren Hauptverschworene ein nicht näher bekannter Familiare Heinrichs IV. nammens Herimann und Graf Otto von Kaste-Habsberg; vgl. Meyer v. Knonau V, 203. 205.</note> transferunt se ad castra regis Heinrici iunioris. Videntes autem Boemi se undique esse destitutos nihilominus celerius, ut potuerunt, simul noctu maturaverunt<note><app><lem>maturaverunt</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> fugam. Quod videns imperator deserit Ratisponam<note><app><lem>Ratisponam</lem> <rdg wit="A 3">urbem Rat. A 3</rdg></app></note> et transiens per australem plagam via<note>Auf dem uralten sogenannten <quote>Linzer Steig</quote>, der im J. 1198 urkundlich als antiqua via saumstrasse ... que ducit (a castro Wiltperg) versus Bohemiam bezeichnet wird; vgl. W. Friedrich a. a. O. S. 83 ff.</note>, qua itur ad Netolic<note><app><lem>Netolic</lem> <rdg wit="A 3, B">Neth. A 3, B</rdg> <rdg wit="C 1, 2a">Netolicz C 1, 2a</rdg></app></note>, intrat Boemiam; quem dux Borivoy honorifice suscipiens, sicuti ipse cesar disponebat, versus Saxoniam dat sibi conductum per terram suam cesare dignum deducens eum usque ad generum suum Wigbertum<note><app><lem>Wigbertum</lem> <rdg wit="A 2a*, B, C 3">Wicb- A 2a*, B, C 3</rdg> <rdg wit="A 3b">A 3b auch sonst</rdg> <rdg wit="C 1b">Wilb- C 1b</rdg> <rdg wit="C 2b">Wygb- C 2b sehr oft</rdg></app></note><note>Bestimmter sagen die Ann. Grad. et Opatov. (SS. XVII, 648): donec in sumitate montis, qui boemice dicitur Wissechore ..., Wihberto conducendum comisit. Wissechore deutet W. Wattenbach daselbst als Erzgebirge.</note>. Inde per Saxoniam transiens et Renum perrexit Leodium, ubi non post multos dies cum vita amisit imperium VII.<note><app><lem>VII.</lem> <rdg wit="A 3">VI A 3</rdg></app></note> idus Augusti.</p>
</div>
<div n="1.6.19">
<head>Capitulum undevicesimum</head>
<p>Eodem anno Zuatoplik convocans eos, qui secuti eum fuerant de Boemia, quid opus sit facto iam in inncepto negocio, querit consilia. Tunc Budivoy, filius Hren<note><app><lem>Hren</lem> <rdg wit="A 3">Chren A 3</rdg> <rdg wit="C 1b">Hron C 1b</rdg></app></note>, ceteris etate senior linguaque disercior, in adversis et prosperis vir equanimis<note><app><lem>equanimis</lem> <rdg wit="B, C">equanimus B, C</rdg></app></note> et in talibus negotiis ab ineunte etate vir eruditus ac plenus versuciis, his usus est alloquiis: <quote>Varius est eventus<note><bibl>II. Reg. 11, 25:</bibl> <q>varius enim est e. belli.</q></note> in prelio et nunc hii, nunc illi prevaluere bello. Nos autem, fratres,  nondum usque ad sanguinem<note><bibl>Hebr. 12, 4:</bibl> <q>nondum enim u. a. s. restitistis adversum peccatum repugnantes.</q></note> pugnavimus, nondum fecimus capitibus nostris pontem<note><app><lem>pontem</lem> <rdg wit="A 3">viam qua i. a. s. quam A 3</rdg></app></note>, quo itur ad solium, quem utique et facturi sumus, si sors facere compulerit. Sed quoniam non semper armis, sed sepius dolis ad ardua honoris venitur fastigia, nunc positis armis utamur dolis.</quote> Talibus est<note><app><lem>est</lem> <rdg wit="A 2a*">enim A 2a*</rdg> <rdg wit="A 3, C 2a">ē A 3, C 2a</rdg></app></note> artibus Troya<note><app><lem>Troya</lem> <rdg wit="A 3a, B">Troia A 3a, B</rdg></app></note> ab Argi<supplied>vi</supplied>s<note><app><lem>Argivis</lem> <rdg wit="A 3, B, C 1a, 3">so A 3, B, C 1a, 3</rdg> <rdg wit="*, A 2a">ab agris in der Zeile gestrichen, am Rande nachgetragen ab argis est *, A 2a</rdg> <rdg wit="C 1b">ab agris und am Rande später a grecis C 1b</rdg> <rdg wit="C 2a">ab agrecis C 2a</rdg> <rdg wit="C 2b">a grecis C 2b</rdg> <rdg wit="A 1a">a grecis, korr. agris A 1a</rdg> <rdg wit="Gess.">ab Agrivis Gess.</rdg></app></note> in decimo anno capta, et Prudentius refert in Psichomachia<note><app><lem>Psichomachia</lem> <rdg wit="A 3b, B, C 1a">so A 3b, B, C 1a</rdg> <rdg wit="A 3a">psicom- A 3a</rdg> <rdg wit="A 1a">pzichimachia (syco übergeschrieben) A 1a</rdg> <rdg wit="*, A 2a">pzihim-, korr. psihom- *, A 2a</rdg> <rdg wit="C 1b">prihimachia C 1b</rdg> <rdg wit="C 2a">sycomachia C 2a</rdg> <rdg wit="C 2b">psihymatica C 2b</rdg> <rdg wit="C 3">plihimathia C 3</rdg></app></note> dicens<note><app><lem>dicens</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note>: <quote><seg rend="verse">Nil differt, armis contigat palma dolisve.<note>Vers 550: nil refert (übergeschrieben distat in Vind. 247, saec. XI, fol. 171 v.) armis c. p. d.</note></seg></quote> Nec mora, mittitur alter, ut ita dixerim, versipellis Sinon<note><app><lem>Sinon</lem> <rdg wit="A 1a, B, C 1, 1b">Synon A 1a, B, C 1 (y auf Rasur 1b)</rdg> <rdg wit="A 3">Symon A 3</rdg></app></note> in Boemiam, multimodis instructus dolis, nepos Gapate<note><app><lem>Gapate</lem> <rdg wit="A 3">Gapathe A 3</rdg> <rdg wit="C 3">gapati C 3</rdg></app></note>, qui paratus<note><bibl>Verg. Aen. II, 61:</bibl> <q>in utrumque paratus.</q></note> in<note><app><lem>in</lem> <rdg wit="B, C 1, 2">ut B, C 1, 2</rdg></app></note> utramque fortunam casus<note><app><lem>casus</lem> <rdg wit="C 3">casum C 3</rdg></app></note> non timuit mortis, cui apte sonat nomen virilis, quia viriliter egit. Nam sicut olim Sinon<note><app><lem>Sinon</lem> <rdg wit="A 1a, 3a, B, C 1, 2b">Synon A 1a, 3a, B, C 1, 2b</rdg> <rdg wit="A 3b, C 2a">Symon A 3b, C 2a</rdg></app></note> Argivos armatos equo inclusos per sua mendacia traxit Troye in menia, ita per istius falsidica commenta duci Zuatoplik victa patuit Boemia. Hic ut pervenit ad ducem Borivoy, genibus provolutus<note><bibl>Matth. 17, 14:</bibl> <q>accesit ad eum homo g. p. ante eum.</q></note> fictis lacrimis rigat pedes<note><bibl>Luc. 7, 38:</bibl> <q>lacr. coepit rigare p. eius.</q></note> ducis et tandem surgere iussus talia fatur: <quote>O me miserum vix <seg rend="verse">Delituisse<note><bibl>Verg. Aen. II, 134:</bibl> <q>eripui, fateor, leto me et ... in ulva delitui.</q></note> fuga et<note><app><lem>et</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> vix evasisse<note><bibl>Silius IX, 567:</bibl> <q>semel, improbe, nostras sit satis evasisse manus.</q></note> scelestas</seg> manus impii Zuatoplik, qui si me cepisset, procul dubio hosce oculos mihi eruisset. In quo quoniam me aliter ilcisci nequeo<note><app><lem>nequeo</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note>, o Deus omnipotens, fas<note><bibl>Verg. Aen. II. 157:</bibl> <q>fas mihi Graiorum sacrata resolvere iura, fas odisse viros atque omnia ferre sub auras, si qua tegunt.</q></note> mihi sit eius secreta detegere, fas mihi sit omnes, qui sunt in hac terra eius familiares prodere.</quote> Sicque miscens vera falsis<note>Vgl. oben S. 93, Z. 20.</note> multis criminatur Zuatoplik flagiciis et, ut sibi magis credatur, dicta sua confirmat sacramentis. Talibus artibus atque insidiis<note><bibl>Verg. Aen. II, 195:</bibl> <q>talibus insidiis periurique arte Sinonis credita res captique dolis.</q></note> vir bonus et simplex dux<note><app><lem>dux</lem> <rdg wit="B">fehlt B</rdg></app></note> Borivoy deceptus et multum mendaciis credulus ramos robustos, quibus et ipse innixus sedit et honor<note><app><lem>honor</lem> <rdg wit="*">honorem suus pep. *</rdg> <rdg wit="A 2a">honorem suspendit A 2a</rdg></app></note> suus pependit, incaute precidit<note><bibl>Dan. 4, 11:</bibl> <q>succidite arborem et praecidite ramos eius; vgl. auch 17: arborem ... robustam.</q></note> et ab alto culmine<note><bibl>Verg. Aen. II, 290:</bibl> <q>ruit alto a culmine Troia.</q></note> cecidit. Nam amicos suos fideles Bosey et Mutinam sepe capere et ut hostes rei publice punire voluit, sed quia consiliarios suos Grabissam<note><app><lem>Grabissam</lem> <rdg wit="A 2a*">Grabisam A 2a*</rdg> <rdg wit="C 1b">Hrabissam C 1b auch sonst.</rdg></app></note> et Protiuen<note><app><lem>Protiuen</lem> <rdg wit="C 2a, 3">Protiwen C 2a, 3</rdg> <rdg wit="C 2b">Protyven C 2b</rdg></app></note> plenos rimarum habuit, velle suum predictos comites non latuit. Qui statim transferunt se ad fratrem eius Wladizlaum et iam frementi et sevienti<note><app><lem>sevienti</lem> <rdg wit="B">sitienti B</rdg></app></note> addunt stimulos, ut magis seviat contra germanum suum Borivoy, cui iam abrenunciarat<note><app><lem>abrenunciarat</lem> <rdg wit="A 2a*">abrenunciaverat A 2a*</rdg></app></note> fidelitatem et fraternitatem suam et amiciciam, et palam miserat pro<note><app><lem>pro</lem> <rdg wit="A 2a*">ad A 2a*</rdg></app></note> Zuatoplik in Moraviam Willehalmi<note><app><lem>Willehalmi</lem> <rdg wit="A 2a">Villalmi, korr. Vilalmi A 2a</rdg> <rdg wit="A 3">Willalmi A 3</rdg> <rdg wit="C 2b">Wyllehalm C 2b</rdg> <rdg wit="*">Wilalmi *</rdg></app></note> fratrem, nomine Pulonem<note><app><lem>Pulonem</lem> <rdg wit="A 1a">Pdlonem (nomine fehlt) A 1a</rdg> <rdg wit="C, 3">Polonem C (Pul-, ŏ über u 3).</rdg></app></note>. Quem advenientem Wladizlaus et ceteri comites<note><app><lem>comites</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note>, heu insensati<note><bibl>Gal. 3, 1:</bibl> <q>o ins. Galatae.</q></note> et quasi suimet hostes et patrie inimici, ad suam perniciem trahunt rabidum<note><app><lem>rabidum</lem> <rdg wit="A 2a">rap- A 2a</rdg></app></note> lupum<note>Vgl. oben S. 31, Z. 4; 42, N. 3; unten S. 191, Z. 30.</note> in ovile ovium<note><app><lem>ovium</lem> <rdg wit="A 3">suarum ov. A 3</rdg></app></note>, qui non solum oves, verum etiam ipsos dilaniaret<note><app><lem>dilaniaret</lem> <rdg wit="A 3">dilaniaverunt A 3</rdg></app></note> oppiliones. Ergo Borivoy mitis ut agnus regno privatur, et Zuatoplik sevior tigride, ferocior leone intronizatur anno dominice incarnationis MCVII. pridie<note><app><lem>pridie</lem> <rdg wit="A 3, B">II. A 3, B</rdg></app></note> id. Maii.</p>
</div>
<div n="1.6.20">
<head>Capitulum vicesimum</head>
<p>Hoc novum nev prius in Boemia factum circa adiacentes mirantur gentes et peiora in futurum Boemis vane mentis per presagia auguriantur. Hinc filii Pannonie Cassandri letantur, inde Polonie nequam trapi<note>Koepke: Trapus est pannus, igitur hoc loco homines abiectissimi.</note> incircumcisis<note>Grandaur übersetzt: <quote>mit unbeschnittenen Lippen</quote>; vgl. Ex. 6, 12 (vgl. 30): quomodo audiet Pharao, praesertim cum incircumcisus sim labiis; Du-Cagne: intemperans, qui flagitiose et libidinose vivit.</note> labiis gratulantur<note>Mit Recht rügt Novotný Č. D. I, 2, S. 433, N. 1 die Deutung bei Gumplowicz a. a. O. S. 58 N., daß Sbigniew den Böhmenherzog Swatopluk durch eine Gesandtschaft beglückwünscht habe.</note>, quia, dum isti principes semetipsos inquietant, illi quiete potiuntur. Multi autem ex comitibus, quos ipse<note><app><lem>ipse</lem> <rdg wit="A 3">ipse dux A 3</rdg></app></note> Borivoy de proselitis<note>Novotný S. 434, N. 1 tritt der seit Dobner immer wiederholten Ansicht entgegen, als ob damit Fremde gemeint sein müßten, die der Herzog zur Grafenwürde erhoben habe; es dürfte hier wohl eher Niedriggeborene bedeuten, wie schon J. Lippert, Socialgesch. Böhmens I, 188. 248 angedeutet hat; vgl. aber oben S. 116, Z. 2.</note> fecerat comites, comitantur<note><app><lem>comitantur</lem> <rdg wit="A 2a*">comitabantur A 2a*</rdg></app></note> eum et secum in Poloniam proficiscuntur. Videns autem, que fiebant, Zobezlaus<note><app><lem>Zobezlaus</lem> <rdg wit="A 2a*">Sobezl- A 2a* sehr oft</rdg> <rdg wit="C 1b">Boleslaus, korr. Zob- C 1b</rdg></app></note>, tercius<note><app><lem>tercius</lem> <rdg wit="A 2a">terc. – Bor. fehlt A 2a</rdg></app></note> natu post Borivoy<note><app><lem>Borivoy</lem> <rdg wit="A 2a">terc. – Bor. fehlt A 2a</rdg></app></note>, iam bone indolis iuvenis<note>Ähnlich die Chron. Polon. III, 20 (SS. IX, 472; Font. rer. Polon. S. 97): Tertium quoque fratrem habebat, aetate quidem minorem, probitate vero non inferiorem.</note>, secutus est fratrem<note><app><lem>fratrem</lem> <rdg wit="A 3">fratrem suum A 3</rdg></app></note> in Poloniam. Hisdem temporibus rex Heinricus quartus<note>König Heinrich V., vgl. oben S. 183, N 3.</note> forte aderat in Saxonia<note>Die Ann. Patherbrunn. (herausg. von Scheffer Boichorst S. 118) nennen Goslar, wo Heinrich V. spätestens seit 26. Juli weilte, und Merseburg als die Orte, wo die Verhandlungen wegen Böhmen geführt wurden; vgl. Meyer v. Knonau VI, 61 ff. mit allen übrigen Quellenangaben.</note>, ad quem Borivoy accelerat et illatam sibi iniuriam applorat et, ut ei iniuste sublatum restituat Boemie ducatum, inmensa auri et argenti pondera<note>Vgl. oben S. 177, N. 4.</note> promittit se daturum<note>Die genaue Summe wird auch S. 187, Z. 9 nicht genannt; bei Swatopluk ist von 7000 Mark, S. 188, Z. 20 von einem Rest von 3000 Talentem die rEde. Die Ann. Patherbrunn. z. J. 1107 (a. a. O. S. 119) sprechen in diesem Zusammenhang von 5000 Mark.</note>. Protinus rex mittens unum de satrapis sic mandat Zuatoplik paucis: <quote>Per coronam<note><bibl>Thre. 5, 16:</bibl> <q>cecidit c. capitis nostri.</q></note> capitis mei mando tibi et precipio<note><app><lem>precipio</lem> <rdg wit="B">et prec. fehlt B</rdg></app></note>, ut sine dilatione ad me venias, aut si venire tardaveris, procul dubio ego<note><app><lem>ego</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> in iusticia<note>Vgl. z. B. Os. 2, 19.</note> et iudicio<note><app><lem>iudicio</lem> <rdg wit="B, C*, C 1b">et iud. fehlt B, C* (am Rande nachgetragen C 1b)</rdg></app></note> te et tuam Pragam celeriter visitabo.</quote> Qui mox coadunato exercitu veniens sub ipso introitu silve iuxta oppidum Hlumec<note><app><lem>Hlumec</lem> <rdg wit="A 1a, C 1a">Hlimec(z) A 1a, C 1a</rdg> <rdg wit="C 3">Hlymec, am Rande fortasse Chlumec C 3</rdg> <rdg wit="C 1b">Hlimek C 1b</rdg> <rdg wit="C 2">Li(y)mec C 2</rdg></app></note><note>Vgl. oben S. 95, Z. 4.</note> convocat proceres et satrapas et preponit<note><app><lem>preponit</lem> <rdg wit="B*">prop- B*</rdg></app></note> eis fratrem suum Ottonem dicens: <quote>Ego solus ibo et mei capitis<note><bibl>I. Par. 12, 19:</bibl> <q>periculo c. nostri.</q></note> periculo scrutabor ancipites<note><app><lem>ancipites</lem> <rdg wit="A 2a">anticipes, korr. ancipites A 2a</rdg> <rdg wit="alle anderen">anticipes alle anderen</rdg></app></note> animos<note><app><lem>animos</lem> <rdg wit="B*">amicos B*</rdg></app></note> regis. Vos hic expectate dubios<note><app><lem>dubios</lem> <rdg wit="A 3">expectat dubius A 3</rdg></app></note> casus incerti eventus; de cetero Deus omnipotens<note><app><lem>omnipotens</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> vestros<note><app><lem>vestros</lem> <rdg wit="C 2b">fehlt C 2b</rdg> <rdg wit="A 2a, C 1a, 2a*">nostros A 2a, C 1a, 2a*</rdg></app></note> preveniat<note><bibl>Ps. 58, 11:</bibl> <q>Deus meus, misericordia eius praevenit me; 22, 6: mis. tua subsequetur me.</q></note> et subsequatur actus.</quote> Et assumptis secum paucis it temere in<note><app><lem>in</lem> <rdg wit="B">fehlt B</rdg></app></note> apertum ruiturus laqueum. O stulta<note><bibl>I. Cor. 1, 20:</bibl> <q>nonne stultam fecit sapientiam?</q></note> sapientia viri, immo audax audacia ducis! Vadit haud ignarus, quid sibi<note><app><lem>sibi</lem> <rdg wit="Weinb. sibi [sit] Weinb.">fehlt A</rdg></app></note> facturus rex auro <pb ed="2" n="57r"/> corruptus et avarus<note><app><lem>avarus</lem> <rdg wit="A 1">ausus A 1</rdg></app></note> ut infernus. Quem advenientem sine omni audiencia rex iussit retrudi in custodiam<note><app><lem>custodiam</lem> <rdg wit="A 3">custodia A 3</rdg></app></note> et convocans eos, qui secum venerant<note>Grandaur versteht darunter wohl irrig das Gefolge König Heinrichs V. und beruft sich auf die Jahrb. von Hildesheim (dsh. die Ann. s. Albani), die melden, der König habe Boriwoi durch dessen Schwager Wigbert von Groitzch nach Böhmen bringen lassen.</note>, tradit<note><app><lem>tradit</lem> <rdg wit="A 2a, C 1b">tradidit A 2a, C 1b</rdg></app></note> eis Borivoy ducem, ut reducentes<note><app><lem>reducentes</lem> <rdg wit="A 1">reducens, korr. reducentes A 1</rdg></app></note> eum in urbem Pragam iterum relevent<note><app><lem>relevent</lem> <rdg wit="A 1">relevant, korr. relevent A 1</rdg> <rdg wit="A 3">relev. eum A 3</rdg></app></note> in principalem cathedram. Qui remeantes cum eo tercia<note><app><lem>tercia</lem> <rdg wit="A 3">tercio A 3</rdg></app></note> die metati sunt castra iuxta castellum Donin<note><app><lem>Donin</lem> <rdg wit="B">nomine Donin B</rdg> <rdg wit="C 2b">Donyn C 2b</rdg> <rdg wit="A 1a">Dnoyn A 1a</rdg></app></note><note>Needon a. a. O. S. 45 hält es für unmöglich, daß man in drei Tagen von Goslar nach Dohna (Amtsh. Pirna in Sachsen) gekommen sei, und verdächtigt deshalb die ganze Erzählung des Cosmas.</note>. Audiens hec Otto<note><app><lem>Otto</lem> <rdg wit="A 1">aud. hec Otto audiens A 1</rdg></app></note> ait ad suos: <quote>Quid expectamus hic? Iam quod timebamus evenit et quod verebamur accidit. Eamus et videamus novum ducem, si regis dextra eum nostra<note><app><lem>nostra</lem> <rdg wit="C 2b">fehlt C 2b</rdg> <rdg wit="C 3">vestra C 3</rdg></app></note> defendat ab asta<note><app><lem>asta</lem> <rdg wit="A 1">astra, korr. asta A 1</rdg> <rdg wit="A 3">hasta A 3</rdg> <rdg wit="B, C, 1b">ista B, C (korr. von 2. Hd. hasta 1b)</rdg></app></note> </quote>. Et ordinans<note><app><lem>ordinans</lem> <rdg wit="B">ordinatis B (legiones)</rdg></app></note> ex electis militibus VI legiones<note>Vgl. oben S. 180, Z. 18.</note>, noctu transcendens montes mane diluculo irruit in castra Borivoy. Sed ille<note><app><lem>ille</lem> <rdg wit="A 3a">horum am Rande nachgetragen A 3a</rdg></app></note> prescius iam lapsus fuga delituerat, quia quidam profugus ex castris Ottonis causam sibi clam innotuerat.</p>
</div>
<div n="1.6.21">
<head>Capitulum vicesimum primum</head>
<p>Presul autem Hermannus, vir prudens et iustus, inter varios casus utriusque ducis quasi inter Scillam et Caribdim<note><app><lem>Caribdim</lem> <rdg wit="A 3, C 3">c(h)aribdim A 3, C 3</rdg></app></note><note><bibl>Verg. Aen. III, 684:</bibl> <q>Scyllam atque Charybdim inter utramque viam</q></note><note><bibl>Ausonii Perioch. Odyss. (MG. AA. V, 2, 239, 5):</bibl> <q>ut Sc. praetervehatur et Ch. freti Siculi portenta.</q></note><note><bibl>Hier. Epist. 108, 7:</bibl> <q>inter Sc. et Ch. Adriatico se credens pelago.</q></note> positus, ne videretur utramvis partem eorum incertam secutus, secessit ad amicum suum Ottonem Bamberiensis<note><app><lem>Bamberiensis</lem> <rdg wit="A 2a, *">bbbg A 2a (Babenbergensis *)</rdg> <rdg wit="A 3a">Babinbergensis A 3a</rdg> <rdg wit="B">Bambergensis B auch sonst</rdg> <rdg wit="C 1b">Bramburiensis, übergeschrieben Pampergensis C 1b</rdg></app></note> ecclesie episcopum<note>Vgl. Needon S. 46, dessen Annahme, daß Swatopluk durch Ottos von Bamberg und Hermanns von Prag Fürbitte befreit worden wäre, Novotný Č. D. I, 2, 440 entgegentritt.</note>. Borivoy autem, licet quod pecierat non obtinuit, tamen quam promiserat regi pecuniam persolvit<note><app><lem>persolvit</lem> <rdg wit="A 3">solvit A 3</rdg></app></note>. Quia vero omnes homines, ut res se habent, ita<note><app><lem>ita</lem> <rdg wit="A 3">ita ut A 3</rdg></app></note> magni atque parvi sumus, ecce dux magni nominis positus in custodia cuiuslibet parvissimi hominis obtemperat iussis et<note><app><lem>et</lem> <rdg wit="A 1">a, korr. et A 1</rdg></app></note> a minus<note><app><lem>minus</lem> <rdg wit="A 1, 1a, B">so A 1 (übergeschrieben a minimis), 1a, B</rdg> <rdg wit="die übrigen">animus die übrigen</rdg></app></note> dignis laceratur obprobriis. <seg rend="verse">Ah<note><app><lem>Ah</lem> <rdg wit="A 2a, 3, C 1, 2b">ach A 2a, 3, C 1, 2b</rdg></app></note>! secum quantas curas in pectore versat,<note><bibl>Verg. Aen. V, 702:</bibl> <q>nunc huc ingentes, nunc illuc pectore curas mutabat versans.</q></note></seg> quociens per primos palacii iram flectere temptat! Sed quoniam manu vacua frustra pulsatur<note><bibl>Vgl. Propert. IV, 5, 47:</bibl> <q>ianitor ad dantes vigilet; si pulset inanis, surdus in obductam somniet usque seram und unten S. 224, Z. 12.</q></note> regum ianua, manus vero uncta frangit adamanta, promittit regi<note><app><lem>regi</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> decies mille marcas argenti. Ah<note><app><lem>Ah</lem> <rdg wit="A 3, C 1, 2">ach A 3, C 1, 2</rdg></app></note>! quid non dabit homo imminente<note><app><lem>imminente</lem> <rdg wit="A 1">īmitente A 1</rdg></app></note> cervicibus gladio? Quis in angustia<note><app><lem>angustia</lem> <rdg wit="A 1, C 1b">aug- A 1, C 1b</rdg></app></note> constitutus<note><app><lem>constitutus</lem> <rdg wit="A 3">positus A 3</rdg></app></note> non libenter daret pro se, quicquid haberet? Atqui<note><app><lem>Atqui</lem> <rdg wit="A 1">aut qui A 1</rdg></app></note> si rex ab eo cencies mille talenta exigeret, nihilo stultius esset, si pro vita sua etiam montes aureos<note>Vgl. oben S. 177, N. 3.</note> non promitteret? Huius gratia rei accipiens<note><app><lem>accipiens</lem> <rdg wit="A 3">acceptis A 3</rdg></app></note> ab eo rex<note><app><lem>rex</lem> <rdg wit="C 1a, 3">fehlt C 1a, 3</rdg></app></note> sacramentum<note><app><lem>sacramentum</lem> <rdg wit="A 1, 3, B">sacramentis A 1, 3, B</rdg> <rdg wit="A 2a">-tis, korr. –tum A 2a</rdg></app></note> fidei dimittit eum et mittit secum ex clientibus unum, qui acciperet censum denominatum. Qui cum venisset Pragam, continuo<note><app><lem>continuo</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> sacra spoliat delubra, <pb ed="2" n="57v"/> ornamenta contrahit muliebria et, quicquid micabat auri et argenti<note><app><lem>argenti</lem> <rdg wit="A 3">argentique A 3</rdg></app></note> in Boemia, corrasit et vix collegit VII marcarum milia; de cetero fratrem suum Ottonem dat regi obsidem. Similiter et presul Hermannus adveniens<note><app><lem>adveniens</lem> <rdg wit="A 3">advenientes A 3</rdg></app></note> de dote sancte ecclesie prestitit duci<note><app><lem>duci</lem> <rdg wit="A 3">duci Zuatopluc(k)A 3</rdg></app></note> LXX marcas obrizi<note><app><lem>obrizi</lem> <rdg wit="C 1">obrisi C 1</rdg></app></note><note><bibl>II. Par. 3, 5:</bibl> <q>laminas auri o.</q></note> auri; item eiusdem ecclesie V pallia cum limbis Ratispone apud Iudeos sunt posita in vadimonio pro quingentis marcis argenti. Certe non abbas, non prepositus, non clericus, non laicus<note><app><lem>laicus</lem> <rdg wit="B">non laic. fehlt B</rdg></app></note>, non Iudeus, non mercator, non trapezita<note><app><lem>trapezita</lem> <rdg wit="A 2a, 3, *">trapezeta A 2a,  3, *</rdg></app></note>, non citharista<note><app><lem>citharista</lem> <rdg wit="A 1a, 2a*">cita- A 1a, 2a*</rdg> <rdg wit="A 3, B, C 2b">cyth- A 3, B, C 2b</rdg></app></note> fuit, qui non conferret invitus aliquid duci<note><app><lem>duci</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg> <rdg wit="A 2a">regi A 2a</rdg></app></note> de sua apotheca<note><app><lem>apotheca</lem> <rdg wit="A 2a, C 1a, 2a*">apoteca A 2a, C 1a, 2a*</rdg> <rdg wit="A 1">apath-, korr. apoth- A 1</rdg></app></note>. Post paucos vero dies Otto elapsus fuga reversus<note><app><lem>reversus</lem> <rdg wit="A 2a, C 1a*">regressus A 2a, C 1a*</rdg></app></note> est ad fratrem suum de curte regia, quod valde regi displicuit<note>Vgl. meine Gesch. Mährens I, 2, 237.</note>.</p>
</div>
<div n="1.6.22">
<head>Capitulum vicesimum secundum</head>
<p>Anno dominice incarnationis MCVIII. Sicut sepe fit, ubi mas et femina uno lecto cubant duo, <seg rend="verse">Gignitur extimplo tercius ut sit homo,</seg> ita<note>Daraus ist beim Ann. Saxo (SS. VI, 746) eine Gemahlin namens Ita entstanden, wie Köpke S. 112, N. 94 gegen Dobner VI, 79 klar gelegt hat.</note> coniunx nobilis Zuatopluk<note><app><lem>Zuatopluk</lem> <rdg wit="A 2a*">Zuatopluc A 2a*</rdg></app></note> ducis <seg rend="verse">Edidit et tenerum suspendit ad ubera natum.<note><app><lem>natum</lem> <rdg wit="A 3">natum nomine Wacezlaum A 3</rdg></app></note><note><bibl>Sedul. Pasch. I, 113:</bibl> <q>edidit et serum s. a. u. n.; vgl. auch Verg. Aen. VI, 764; II. Mac. 6, 10.</q></note></seg> Pro quo rex Heinricus post quinque menses misit et de sacro fonte baptismatis eum levat atque nomine suo Heinricum<note>Ein Sohn Swatopluks namens Wenzel ist bezeugt durch den Can. Wiss. (SS. IX, 134) z. J. 1129: Wenzeslaus filius Swatopluk. Es muß wohl dahingestellen bleiben, ob dieser mit dem obigen zu identifizieren ist und – wie so häufig – zwei Namen geführt habe, oder ob zwei Kinder anzunehmen sind; ausführlich darüber Novotný Č. D. I, 2, 445, N. 3.</note> vocat. Quem remittens ad patrem<note><app><lem>patrem</lem> <rdg wit="A 3">patrem suum A 3</rdg></app></note> omne debitum, scilicet tria milia talentorum, compatri suo Zuatopluk dimisit et precepit<note><app><lem>precepit</lem> <rdg wit="A 1">precessit, korr. precepit A 1</rdg> <rdg wit="A 2a, C 2b*">precipit A 2a, C 2b*</rdg></app></note>, ut paratus sit secum in expeditionem contra seviciam Ungarorum; quia rogatu quorundam Teutonicorum illuc proposuerat ultum ire necem Hierosolimitanorum, quos illa gens ob crudelitatem suam alios gladio interemit, alios in servitutem<note><app><lem>servitutem</lem> <rdg wit="A 3">serv. suam A 3</rdg></app></note> redegit<note>Anderen Quellen zufolge (vgl. Meyer v. Knonau VI, 82 ff.) war die Veranlassung zum Feldzug die, daß Almus, von seinem Bruder König Koloman aus Ungarn vertrieben, sich an König Heinrich V. um Hilfe gewandt hatte. Der ungünstig verlaufene Feldzug endete mit der erfolglossen Belagerung von Preßburg, vgl. unten Kap. 25.</note>. Iamque mense Septembri, dum moratur Zuatopluk dux cum rege in Pannonia iuxta civitatem Possen<note><app><lem>Possen</lem> <rdg wit="C 1b">Pozzon, korr. Pozzen C 1b (Pozzen immer)</rdg></app></note>, Borivoy cum Polonis hostiliter intrat Boemiam, Wackone<note><app><lem>Wackone</lem> <rdg wit="B">Veck- B</rdg> <rdg wit="C 2a">Wachk- C 2a</rdg></app></note> et Mutina in fugam versis cum suis presidiis<note><app><lem>presidiis</lem> <rdg wit="A 1">predictis A 1</rdg></app></note> de municione<note>Nach alter Annahme (Pubitschka, Chronol. Geschichte Böhmens IV (1778), 129) Kamenz, das als polnische Grenzfestung (s. oben III, 4) errichtet wurde; Glatz, für das Dudik, Allg. Geschichte Mährens II (1863), 540 eintrat, kommt gewiß nicht in Betracht; Novotný S. 451, N. 1 möchte daher an Warthe denken, von dem es aber (III, 4) hieß, daß es zerstört worden sei. Gumplowicz a. a. O. S. 69 bringt diesen Kampf in Zusammenhang mit einem polnischen Angriff auf Ratibor und KOsel, von dem polnische Quellen in dieser Zeit sprechen.</note>, que fuit firmiter posita versus terminos Polonie; nam dux Zuatopluk abiens his duobus<note><app><lem>duobus</lem> <rdg wit="A 1">duob his A 1</rdg></app></note> omnem curam suam commiserat et, ut essent in tutelam Boemie, cunctis eos prefecerat. Cumque Wacko<note><app><lem>Wacko</lem> <rdg wit="B">Vecek B</rdg></app></note> socium Mutinam vidisset non acriter pugnare nec viriliter hostibus resistere super municionem, ex hac occasione ratus, quod consilio eius Borivoy Boemiam intraret, mox unum ex militibus clam misit, qui <pb ed="2" n="58r"/> hec omnia duci Zuatopluk intimaret. Similiter alium militem instruxit dolis et misit in castra Borivoy ducis; qui paratus in utrumque <seg rend="verse">Et versare dolos simul aut succumbere morti,<note><bibl>Verg. Aen. II, 61:</bibl> <q>in utrumque paratus seu vers. d. seu cerae occumbere m.</q></note></seg> veniens ad predictum ducem Borivoy finxit se aufugisse<note><app><lem>aufugisse</lem> <rdg wit="B*">fugisse B*</rdg></app></note> de castris Zuatopluk ducis et nunciat iam de Ungaria eum redisse atque in crastinum cum eis pugnaturum confirmat<note><app><lem>confirmat</lem> <rdg wit="A 3">confirmans (per fehlt) A 3</rdg></app></note> per sue fidei sacramentum. His mendaciis illi<note><app><lem>illi</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> perterriti eadem nocte in Poloniam sunt reversi. Quibus auditis rex Heinricus fertur dixisse compatri Zuatopluk: <quote>Nisi tuas iniurias in Poloniis ulciscar, proiecta vilior<note><app><lem>vilior</lem> <rdg wit="C">fehlt C</rdg> <rdg wit="B">alga vil. B</rdg></app></note> alga<note>Vgl. oben S. 62, N. 2.</note> semper habear.</quote> Interea Zuatopluk inflammatus ira absens in absentem Mutinam dentibus stridet<note><bibl>Marc. 9, 17:</bibl> <q>stridet dentibus und ähnlichen öfter in der Vulgata.</q></note>, oculis scintillat et alte suspirat. Vix diem expectat, quo in illum suam effundat iram<note><bibl>Vgl. Ps. 78, 6:</bibl> <q>effunde i. tuam in gentes.</q></note>; pro nihilo reputat, si unum Mutinam puniat, iam diris promissis cum iuramento se obligat, quod illam totam generationem<note><bibl>Ann. Pegav. (SS. XVI, 250):</bibl> <q>Rex (Heinrich V.) autem Zuetipolco consuluit, ut omnes primates, qui Worswice ducebantur, decollaret, illeque paruit.</q></note> ut lucernam gladio extinguat<note><bibl>Job. 21, 17:</bibl> <q>lucerna impiorum extinguetur.</q></note>, et quia quosdam ex illis<note><app><lem>illis</lem> <rdg wit="A 3">ipsis A 3</rdg></app></note> in obsequio suo<note><app><lem>suo</lem> <rdg wit="A 3">so A 3</rdg> <rdg wit="A 1, 2a, C 3">se, korr. suo A 1, 2a, C 3</rdg> <rdg wit="C 3b">seu C 3b</rdg> <rdg wit="die übrigen, C 3, Freh.">se die übrigen (sibi über der Zeile C 3, auch Freh.)</rdg></app></note> pre oculis habet, corde dolet, vultu autem ad omnes se hylarem<note><app><lem>hylarem</lem> <rdg wit="C 3">hilari C 3</rdg></app></note> exhibet. Cui post advenienti sub ipso exitu silve iuxta oppidum Lutomisl<note><app><lem>Lutomisl</lem> <rdg wit="A 3">Lut(h)omizl A 3</rdg> <rdg wit="A 1a">Luttomisil A 1a</rdg> <rdg wit="C 1a">Liutomysl C 1a</rdg> <rdg wit="C 1b">Litom- C 1b</rdg></app></note> Wacek<note><app><lem>Wacek</lem> <rdg wit="A 1">Vacek A 1</rdg> <rdg wit="C 2b">Waczko C 2b</rdg></app></note> cum Mutina occurrunt, nuncia<pb ed="1" n="302v"/>tumque est illa die ter ab amicis suis Mutine, quod, nisi aufugeret, procul dubio aut vitam aut oculos amitteret. Sed quia iam eum premebant sua fata, visa<note><app><lem>visa</lem> <rdg wit="A 1">iussa, korr. visa A 1</rdg></app></note> sunt sibi verba amicorum suorum quasi deliramenta<note>Vgl. oben S. 85, N. 5.</note>. <quote>Neque est</quote>, inquit, <quote>vir fortis, fatum qui timet mortis.</quote>
</p>
</div>
<div n="1.6.23">
<head>Capitulum vicesimum tercium</head>
<p>Ut autem intraverunt castrum Wratizlau<note><app><lem>Wratizlau</lem> <rdg wit="A 1">Vratizvl A 1</rdg> <rdg wit="C 1, 2">Wratislaw(u) C 1, 2</rdg></app></note><note>Wratslau bei Hohenmaut; in einer Urkunde von 1073 zuerst erwähnt, s. Cod. dipl. regni Bohem. edid. G. Friedrich I, 370.</note>, postera luce summo mane convocat omnes proceres in cetum; quibus congregatis in unum, sicut leo de sua emissus cavea<note><bibl>Rhet. Her. IV. 39, 51:</bibl> <q>sicut e. c. leo emissus.</q></note><note><bibl>Ps. 21, 14:</bibl> <q>sicut leo rapiens et rugiens.</q></note><note>Vgl. auch oben S. 150, N. 3.</note> in theatrum<note><app><lem>theatrum</lem> <rdg wit="A 1">teathrum A 1</rdg> <rdg wit="A 2a*">teatrum A 2a*</rdg></app></note> stat rugiens et erectis iubis expectat edulium, sic Zuatopluk intrans stubam sedit in medio super truncum fornacis plus succensus ira quam fornax, qui<note><app><lem>qui</lem> <rdg wit="B">que B</rdg></app></note> septies succenditur flamma, et circumspectis omnibus intuens torvis oculis Mutinam taliter indignantia solvit ora<note><bibl>Ov. Met. I, 181:</bibl> <q>talibus inde modis ora ind. solv.</q></note>: <quote><seg rend="verse">O gens invisa propagoque diis odiosa,</seg> o nequam filii Wrisowici<note><app><lem>Wrisowici</lem> <rdg wit="A 1">so A 1</rdg> <rdg wit="A 2a*">Vrisouici A 2a*</rdg> <rdg wit="A 3">Wrssow(u)ic A 3 auch sonst</rdg> <rdg wit="B">Wersouici B</rdg> <rdg wit="C 1a, 2b">Wrsseuic(z)i C 1a, 2b</rdg> <rdg wit="C 3">Wrisseuici, korr. Wirss- C 3</rdg></app></note>, nostri generis familiares ini<pb ed="2" n="58v"/>mici<note>Vgl. oben S. 61, N. 4.</note>! An umquam mihi excidet de memoria, quod super atavum<note><app><lem>atavum</lem> <rdg wit="A 1">anumquam, korr. ah numquam A 1</rdg> <rdg wit="A 2a">annum quam, korr. an umquam A 2a</rdg></app></note> meum Iaromir in monte Weliz<note><app><lem>Weliz</lem> <rdg wit="A 2a*">Veliz A 2a*A</rdg> <rdg wit="A 1a">Welih A 1a</rdg> <rdg wit="A 3b, C 2b">Welyz(ss) A 3b, C 2b</rdg></app></note> vobis quidem ludicra, nobis autem fecistis sempiterna ludibria<note>Vgl. oben S. 61, Z. 27 ff.</note>? An inmemor ero, quod fratrem meum<note><app><lem>meum</lem> <rdg wit="B">fehlt B</rdg></app></note> Bracizlaum<note><app><lem>Bracizlaum</lem> <rdg wit="A 2a">bolezlaum, korr. Bracizlaum A 2a</rdg></app></note>, quasi eximium sydus in toto orbe ducum, tu et frater tuus Bosey fraude maligna<note><app><lem>maligna</lem> <rdg wit="A 1">malicia A 1</rdg></app></note> necastis<note>Vgl. oben S. 175, Z. 9.</note>? Quid autem meruit frater meus Borivoy, qui sub vestra potestate regnabat et per omnia vobis ut proprius empticius parebat? Atqui per innatam vobis superbiam ducis non sustinuistis modestiam et me, quantum, solitis versuciis inquietastis, donec vestris pravis acquiescens consiliis peccans in fratrem meum Borivoy valde peccavi<note><bibl>II. Reg. 22, 10:</bibl> <q>peccavi valde.</q></note>, quia solio eum privavi. Et hoc <seg rend="verse">Est unum, mihi quod dolet atque dolebit in evum.</seg> Adhuc etiam atque etiam audite, o mei proceres, quid filius iniquitatis<note>Vgl. oben S. 62, N. 4.</note> et caput tocius impietatis fecerit iste Mutina<note><app><lem>Mutina</lem> <rdg wit="A 1, 1a">Mutine A 1, 1a</rdg> <rdg wit="B">Mutine, korr. -na B</rdg></app></note>, quem ego nuper, cum vobiscum irem in expeditionem, post me secundum reliqui huius terre presidem et preceptorem. Ille autem bonus vir fingens se <supplied>ire</supplied><note>ire ergänzt Freher, vgl. S. 66, Z. 19.</note> venatum, non pertimuit noctu ire in Poloniam Zvini<note><app><lem>Zvini</lem> <rdg wit="A 3">Zwini A 3</rdg> <rdg wit="C 1b, 2b">Sw(v)ini C 1b, 2b</rdg> <rdg wit="C 1a">Swidnicz C 1a</rdg></app></note><note>Nach W. Schulte, Die Kastellanei Svini, in: Zeitschrift f. Gesch. Schlesiens XXVIII (1894), 421 Schwinhaus bei Bolkenhaim, was vielleicht der früheren Deutung Schweidnitz vorzuziehen ist.</note> ad oppidum, ut cum suo patruo Nemoy<note><app><lem>Nemoy</lem> <rdg wit="A 3">nomine Nemoy A 3</rdg></app></note> ageret consilio, quo me pelleret de solio</quote>. Fit murmur confusum<note><app><lem>confusum</lem> <rdg wit="A 2a">confissum A 2a</rdg></app></note>, et ardentem ira ducis animum magis magisque ut ardeat per suum succendunt assensum. Tunc dux<note><app><lem>dux</lem> <rdg wit="A 3">Zv(w)atopluc(k) A 3</rdg></app></note> astanti et conscio sui conatus lictori<note><app><lem>lictori</lem> <rdg wit="A 3">lictore A 3</rdg></app></note><note>Vgl. meine Gesch. Böhmens und Mährens S. 211, N. 2.</note> ex obliquo<note><app><lem>obliquo</lem> <rdg wit="C 3">ex obl. fehlt C 3</rdg></app></note> innuens exiit<note><app><lem>exiit</lem> <rdg wit="A 2a, B, C 1b, 2">exit A 2a, B, C 1b, 2</rdg></app></note> foras. Qui statim super Mutinam nihil tale metuentem irruit. O mira pacientia comitis! Ad duos ictus sedit inmobilis, ad tercium vero cum surgere<note><app><lem>surgere</lem> <rdg wit="B">fugere B</rdg></app></note> conatur, capite plecitur. Eadem hora et in eadem stuba capti sunt Vnizlau<note><app><lem>Vnizlau</lem> <rdg wit="A 2a, *">Vnezlau A 2a (Un- *)</rdg> <rdg wit="C 1a, 2b">Vni(y)slaw C 1a, 2b</rdg> <rdg wit="C 1b">Vniesl- C 1b</rdg></app></note>, Domasa<note><app><lem>Domasa</lem> <rdg wit="A 1, 2a, C 1a">so A 1, 2a, C 1a</rdg> <rdg wit="B">Damassa B</rdg> <rdg wit="die übrigen">Domassa die übrigen</rdg></app></note> et duo filii Mutine. Unus autem Neussa<note><app><lem>Neussa</lem> <rdg wit="A 2a, C 1b*">Neusa A 2a, C 1b*</rdg></app></note>, qui erat ex altera natione, valde tamen familiaris Mutine, videns que fiebant fugit; et<note><app><lem>et</lem> <rdg wit="A 1a, 2a">ut übergeschrieben von 2. Hd. A 1a, 2a</rdg></app></note> aufugeret<note><app><lem>aufugeret</lem> <rdg wit="C 2b, 3">aufugerat C 2b, 3</rdg></app></note> iam<note><app><lem>iam</lem> <rdg wit="A 2a">iamque (que nachgetragen) e. u. fugens (so, korr. fugant) A 2a</rdg></app></note> extra urbem fugiens per arbusta, si non eum notabilem redderet rubra tunica: qui<note><app><lem>qui</lem> <rdg wit="A 2">qui – priv. fehlt A 2a</rdg></app></note> ilico captus oculis et mentula est privatus<note><app><lem>privatus</lem> <rdg wit="A 2">qui – priv. fehlt A 2a</rdg></app></note>. Et sicut sepe fit, cum irrumpit cruentus<note><app><lem>cruentus</lem> <rdg wit="A 3">cruentus fehlt A 3</rdg></app></note> lupus<note>Vgl. oben S. 96, Z. 7.</note> in ovile ovium, sevit, mactat nec prius rabiem suam placat aut a cede cessat quam<note><app><lem>quam</lem> <rdg wit="A 3">quomodo A 3</rdg></app></note> omnibus mactatis ovibus, ita Zuatopluk oblitus unius cede hominis exarsit in iram et iussit, ut omnis illa <pb ed="2" n="59r"/> natio sine etatis discretione et sine temporis dilatione plecteretur capite, et astante comitum agmine dixit: <quote>Qui non aborret<note><app><lem>aborret</lem> <rdg wit="A 1, 2a">so A 1, 2a</rdg> <rdg wit="die übrigen">abh- die übrigen</rdg></app></note> mea implere iussa, dabitur ei crassa auri massa. Qui autem Bosey et eius filium interficiet, centuplum<note><bibl>Matth. 19, 29:</bibl> <q>c. accipiet et vitam aeternam poss.</q></note> accipiet et hereditatem illorum possidebit.</quote> Non ocius evolant venti, quando<note><app><lem>quando</lem> <rdg wit="C 3">cum C 3</rdg></app></note> rex eorum Eolus<note><app><lem>Eolus</lem> <rdg wit="A 2a*">heolus A 2a*</rdg> <rdg wit="A 1a">eolum, korr. eolus A 1a</rdg></app></note> perforat cuspide latera montis<note><bibl>Verg. aen. I, 81:</bibl> <q>conversa cuspide montem impulit in latus.</q></note>, sub quo inclusi<note><app><lem>inclusi</lem> <rdg wit="B">fehlt B</rdg></app></note> tenentur, quam proceres Wacula<note><app><lem>Wacula</lem> <rdg wit="A 2a, C 1a*">Vac- A 2a, C 1a*</rdg></app></note>, Hermannus, Kyrassa<note><app><lem>Kyrassa</lem> <rdg wit="A 2a*">Kirassa A 2a*</rdg> <rdg wit="A 3">Krai(y)ssa A 3</rdg></app></note> et alii quam plurimi insiliunt equos<note><app><lem>equos</lem> <rdg wit="B, C 1">eos B, C 1</rdg> <rdg wit="C 2">in eos C 2</rdg></app></note> et volant prepeti cursu in fata Bosey et filii eius; ceteri per terram discurrunt et investigant, ut totam<note><app><lem>totam</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> gentem illam de medio tollant<note>Die Ann. Rosenveld. (SS. XVI, 103) schreiben übereinstimmend mit den Ann. s. Disibodi (XVII, 20) z. J. 1108: Eodem anno Boemorum fere ad tria milia (virorum) a proprio duce necati sunt; die Ann. Grad. et OPatov. (XVII, 648): Zuatopluc rediens de Ungaria interfecit Ursenses VI. kal. Novemb.; das Necrol. Bohem. verzeichnet zu V. kal. Novemb.: hic interfecti sunt Ursenses; vgl. auch oben S. 189, Z. 28. S. Meyer v. Knonau VI, 87; Novotný Č. D. I, 2, S. 457.</note>.</p>
</div>
<div n="1.6.24">
<head>Capitulum vicesimum quartum</head>
<p>Interea Bosey in villa Lubic, heu ignarus fatorum, dum se locat cum filio et uxore ad prandium<note><app><lem>prandium</lem> <rdg wit="A 3">prandendum A 3</rdg></app></note>, astitit puer, qui diceret: <quote>Ecce, domine, multi sine ordine accurrunt per campum festinando.</quote> At ille: <quote>Veniunt</quote>, inquit, <quote>de expeditione; veniant<note><app><lem>veniant</lem> <rdg wit="C 3">veniant – bened. fehlt C 3</rdg></app></note> ad nos cum Dei benedictione<note><app><lem>benedictione</lem> <rdg wit="C 3">veniant – bened. fehlt C 3</rdg></app></note> </quote>. Dum hec loquitur, ecce truculentus Kyrassa<note><app><lem>Kyrassa</lem> <rdg wit="A 2a*">Kyrasa A 2a*</rdg> <rdg wit="A 1, 3">Kirassa A 1, 3</rdg></app></note> aperit ostia et fulgurans evaginato gladio clamat<note><app><lem>clamat</lem> <rdg wit="A 3">clamat dicens A 3</rdg></app></note>: <quote>Exi, sceleste, exi, male conciliate, qui meum cognatum Thomam occidisti sine causa in<note><app><lem>in</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> tempore quadragesime.</quote> Et surgens<note><app><lem>surgens</lem> <rdg wit="A 1">quadr. Esurgens A 1</rdg></app></note> filius eius Boruth: <quote>Quid</quote>, inquit, <quote>fratres, agitis? Si iussi sumus, ut capiamur, sine armis et tumultu capi possumus</quote>, et excipit incautus gladium capulo<note><app><lem>capulo</lem> <rdg wit="C 3">fehlt C 3</rdg></app></note> tenus<note><app><lem>tenus</lem> <rdg wit="C 3">fehlt C 3</rdg></app></note> per mediam alvum. Nec mora, et adhuc nati <seg rend="verse">Sanguine madentem iugulo pater excipit ensem.<note><bibl>Verg. Aen. X, 907:</bibl> <q>iuguloque haud inscius accipit ensem.</q></note></seg> At illi invasores, velut urbium expugnatores<note><app><lem>expugnatores</lem> <rdg wit="C 1, 2a, 3">inpugn. C 1, 2a, 3</rdg> <rdg wit="A 1">in expugn. A 1</rdg></app></note>, inmensas diripiunt gazas, et, sicut ait Cato<note>Catonis disticha II, 17.</note>: <seg rend="verse">Labitur exiguo quod partum est tempore longo;</seg> namque<note><app><lem>namque</lem> <rdg wit="A 1">so A 1</rdg> <rdg wit="die übrigen">iamque die übrigen</rdg></app></note> de tantis diviciis nec unus superfuit pannus, quo eorum tegeretur corpus, sed sine sarcophago<note><app><lem>sarcophago</lem> <rdg wit="A 2a*">sarchophago A 2a*</rdg> <rdg wit="B, C 1b, 2">sarc(th)of- B, C 1b, 2</rdg></app></note> et obsequio funebri Bosey<note><app><lem>Bosey</lem> <rdg wit="A 1">Bosei A 1</rdg></app></note> et eius filius Boruth, velut iumenta, sunt nudi in fossam precipitati VI. kal. Novembris<note>Wegen des Tages vgl. oben S. 192, N. 3. Novotný erklärt die kleine Verschiedenheit daraus, daß die Ereignisse in Wratislau auf den 27. Oktober, die zu Libitz auf den folgenden Tag fielen.</note>. Scire mihi non licuit, quot capita gente ex illa<note><app><lem>illa</lem> <rdg wit="B">ex i. g. B</rdg> <rdg wit="*">ex g. i. *</rdg></app></note> leto sunt dedita, quia nec in una die nec uno<note><app><lem>uno</lem> <rdg wit="A 2a">in uno A 2a, C 2b</rdg> <rdg wit="C 1b">in fehlt C 1b</rdg></app></note> in loco sunt perempti. Alii namque in forum ducti ceu bruta animalia sunt mactati, alii in monte Petrin decollati, multi in tectis sive in<note><app><lem>in</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> plateis sunt<note><app><lem>sunt</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> trucidati<note><bibl>I. Mac. 2, 9:</bibl> <q>tr. sunt senes eius in pl.</q></note>. Quid autem referam de morte natorum Mutine, <pb ed="2" n="59v"/> quorum mors visa est omni<note><app><lem>omni</lem> <rdg wit="C 3">omnium C 3</rdg></app></note> crudelior morte? Erant enim bone indolis pueruli, vultu spectabiles, visu amabiles, quales nec sagax artifex in albo ebore nec pictor in pariete valet exprimere. Vidimus enim eos miserabiliter in forum trahi et sepius clamantes<note><app><lem>clamantes</lem> <rdg wit="A 3">clam ac plorantes A 3</rdg></app></note> <quote>Mater mi! Mater mi!</quote>, cum cruentus carnifex<note><app><lem>carnifex</lem> <rdg wit="A 1, 2a">artifex A 1, 2a (vgl. oben Z. 13).</rdg></app></note> ambos ceu<note><app><lem>ceu</lem> <rdg wit="A 1">seu A 1</rdg></app></note> porcellos sub ascella interficeret cultello<note><app><lem>cultello</lem> <rdg wit="A 1a, 2a, C 2*">cutello A 1a, 2a, C 2*</rdg></app></note>. <seg rend="verse">Diffugiunt omnes sua pectora percutientes,<note><bibl>Verg. Aen. XII, 155:</bibl> <q>manu pectus percussit honestum.</q></note></seg> ne viderent<note><app><lem>viderent</lem> <rdg wit="A 1">so A 1</rdg> <rdg wit="die übrigen">so die übrigen</rdg></app></note> carnificem tam crudele facinus operantem. Ceteri vero, qui superstites fuerunt ex gente illa, delituerunt fuga, alii in Poloniam, alii fugientes in Pannoniam, de quorum excidio simul et discidio<note><app><lem>discidio</lem> <rdg wit="C 3">dissidio C 3</rdg></app></note> licet amplam<note><app><lem>amplam</lem> <rdg wit="A 1">aplica A 1</rdg></app></note> habeamus ad scribendum materiam, sed ne videamur velut hyrcino<note><app><lem>hyrcino</lem> <rdg wit="A 1">yrc- A 1</rdg> <rdg wit="A 2a*">hirc- A 2a*</rdg> <rdg wit="A 3">cantu fehlt A 3</rdg></app></note> cantu explicuisse tragediam, redeamus, unde paulo digresssi sumus<note><bibl>Cic. Nat. deor. III, 60:</bibl> <q>unde huc digressi sumus, revertamur; vgl. auch Verr. II, 4, 35.</q></note>, ad chronicam.</p>
</div>
<div n="1.6.25">
<head>Capitulum vicesimum quintum</head>
<p>Factum est autem, postquam rex Heinricus reverteretur soluta obsidione a civitate Possen, Colomannus<note><app><lem>Colomannus</lem> <rdg wit="A 2a, C 1a, 2b*">Colmann- A 2a, C 1a, 2b*</rdg> <rdg wit="B">Cholomann-  B öfters</rdg> <rdg wit="A 1">Colomanus A 1</rdg></app></note> rex Ungarie non longo post tempore volens sibi illatas a Zuatopluk<note><app><lem>Zuatopluk</lem> <rdg wit="A 2a*">Zuatopluc A 2a*</rdg></app></note> duce ulcisci iniurias intrat Moraviam et eam hostiliter devastare cepit. Nam cum rex Heinricus intentus bellicis armis ex omni parte cingeret obsidione<note><app><lem>obsidione</lem> <rdg wit="A 3">obsidionem A 3</rdg> <rdg wit="2a">o-nem, korr. o-ne 2a</rdg></app></note> urbem Possen, dux predictus cum suis Boemis<note><app><lem>Boemis</lem> <rdg wit="A 1">Boemicis A 1</rdg></app></note>, quicquid erat ex hac parte Wag<note><app><lem>Wag</lem> <rdg wit="A 1a, 2a*">Vag A 1a, 2a*</rdg></app></note> fluminis, a Trencinopoli<note><app><lem>Trencinopoli</lem> <rdg wit="A 2a">a trencinopolim, korr. a tr-li A 2a</rdg> <rdg wit="die übrigen">atrenc(t)inopolim (lī) die übrigen</rdg></app></note> quoad usque predictus amnis influit<note><app><lem>influit</lem> <rdg wit="A 2a*">influat A 2a*</rdg></app></note> Danubium, nihil reliquerat incombustum. Sepe etiam speculatores sive exploratores<note><app><lem>exploratores</lem> <rdg wit="A 1">faculatores s. expl. A 1</rdg> <rdg wit="B">exploratores s. speculatores B</rdg> <rdg wit="A 2a">spec. s. expollatores C 1b</rdg></app></note> a rege Pannonico missos idem dux comprehensos naso privaverat et visu. Quadam similiter die plus quam mille viros ex electis<note><app><lem>electis</lem> <rdg wit="A 1">viros electos A 1</rdg></app></note> militibus a predicto rege ad hoc directos, quatenus per insidias aut pabulantes scutarios<note><app><lem>scutarios</lem> <rdg wit="A 1">scurarios A 1</rdg> <rdg wit="B, C">scrut- B, C</rdg> <rdg wit="A 2a">scrut-, korr. scut- A 2a</rdg></app></note> caperent aut super incautos Teutonicos noctu irruerent, dux Zuatopluk preagnoscens, ubi inter paludes latitabant, repente irruens, omnes usque ad unum, velut pisces missa sagena<note><bibl>Matth. 13, 47:</bibl> <q>sagenae missae in mare et ex omni genere pascium congreganti.</q></note> captos, alios interfici, alios in eculeo suspendi iusserat, paucis<note><app><lem>paucis</lem> <rdg wit="B">ec. suspensos paucis B</rdg></app></note> vero accepta magna pecunia vitam concesserat. <pb ed="2" n="60r"/> Talia ob facta et alia huiuscemodi<note><app><lem>huiuscemodi</lem> <rdg wit="*">huiusmodi *</rdg></app></note>, quibus Ungaros afflixerat, dux Zuatopluk ut audivit regem<note><app><lem>regem</lem> <rdg wit="A 1">rex A 1</rdg></app></note> videlicet<note><app><lem>videlicet</lem> <rdg wit="A 1a">scilicet A 1a</rdg></app></note> Colomannum<note><app><lem>Colomannum</lem> <rdg wit="A 1, C 1a, 2">Colm-A 1 öfter, C 1a, 2</rdg></app></note> invasisse Moraviam, confestim coadunavit<note><app><lem>coadunavit</lem> <rdg wit="C 3">coadunat C 3</rdg></app></note> utrumque exercitum Boemie atque Moravie; cumque festinasset in opaca nocte per silvam ardens latenter subire inimicum et cum eo in crastinum committere pugnam, inter tot milia militum<note><app><lem>militum</lem> <rdg wit="A 1">milium A 1</rdg></app></note> secum festinantium – mira res – ipsius ducis in pupilla<note><app><lem>pupilla</lem> <rdg wit="A 1">puplla (plla auf Rasur) A 1</rdg></app></note> oculi male prominens precisus ramus tam fortiter fixus est, ut surculo vix eruto simul et oculo seminecem tollentes ducem reversus est exercitus ad propria mestus pridie id. Novembris.</p>
</div>
<div n="1.6.26">
<head>Capitulum vicesimum sextum</head>
<p>Anno dominice incarnationis MCVIIII. Decima luna mensis Februarii, quia grande inhorruerat frigus et omnes aque erant congelate valde, dux Zuatopluk<note><app><lem>Zuatopluk</lem> <rdg wit="A 2a*">Suatopluc A 2a*</rdg></app></note> iam eruti sanato vulnere oculi, continuo iterum coadunato exercitu tribus diebus et tribus noctibus continuis<note><app><lem>continuis</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg> <rdg wit="Freh. *">continuo Freh. *</rdg></app></note> festinans intrat Ungariam et nemine eorum presciente ex inproviso applicuit cum exercitu ad urbem Nitram; et irrupisset in eam, si non vigiles, qui semper ibi sunt custodientes, clausissent portam. Depopulato igitur et succenso eius<note><app><lem>eius</lem> <rdg wit="A 2a">eorum A 2a</rdg></app></note> suburbio redeuntibus occurrunt eis agmina multorum in curribus et in<note><app><lem>in</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> equis fugientium ad predictam urbem. Quibus insimul quasi manipulis in agro<note><app><lem>agro</lem> <rdg wit="A 3">agris A 3</rdg></app></note> collectis, villis eorum combustis, omni illa regione devastata maxima onustati iumentorum et ceterarum rerum copia<note><app><lem>copia</lem> <rdg wit="A 1">capia, korr. copia A 1</rdg></app></note> hylares ad proprios reversi sunt lares<note>Uber diesen zweiten Feldzug Swatopluks nach Ungarn, von dem nur Cosmas berichtet, während der erste in mehreren deutschen Quellen überliefert ist, vgl. Meyer v. Knonau VI, 95.</note>.</p>
</div>
<div n="1.6.27">
<head>Capitulum vicesimum septimum</head>
<p>Eodem anno rex excellentissimus<note><app><lem>excellentissimus</lem> <rdg wit="C 1a*">exc. rex C 1a*</rdg></app></note> Heinricus<note><app><lem>Heinricus</lem> <rdg wit="B">fehlt B</rdg></app></note>, memor ire sue et indignationis contra ducem Polonie nomine<note><app><lem>nomine</lem> <rdg wit="A 1">fehlt A 1</rdg></app></note> Bolezlaum, memor pollicitacionis, quam pollicitus erat compatri suo Zuatoplik<note><app><lem>Zuatoplik</lem> <rdg wit="A 1a">Zuatoplyk A 1a</rdg> <rdg wit="A 2a, 3a*">Zuatopluc A 2a, 3a*</rdg></app></note>, iuxta urbem Possen, uti supra retulimus<note>Vgl. oben Kap. 22. Uber den unmittelbaren Anlaß zum Zuge Heinrichs V. gegen Polen und die dortigen Zustände vgl. Meyer v. Knonau VI, 95 ff.; Gumplowicz S. 76 ff.</note>, iter agens per Saxoniam duxit secum Bawarios<note><app><lem>Bawarios</lem> <rdg wit="A 2a, 3*">Bawaros A 2a, 3*</rdg> <rdg wit="C 1, 2b">Bauaros C 1, 2b</rdg></app></note> simul et Alamannos<note><app><lem>Alamannos</lem> <rdg wit="C 3">Alem- C 3</rdg> <rdg wit="A 2a">Alamn-, korr. Alamannos A 2a</rdg> <rdg wit="C 1a, 2">Alman(n)os C 1a, 2</rdg></app></note> atque Francos orientales et eos, qui sunt circa Renum infra Agripinam<note><app><lem>Agripinam</lem> <rdg wit="A 3a, B, C 3">Agripp- A 3a, B, C 3</rdg></app></note> Coloniam<note>Mit dieser Umschreibung sind die Lothringer gemeint.</note>, usque ad occidentales sui imperii terminos; nec defuerunt<note><app><lem>defuerunt</lem> <rdg wit="A 3">defuere A 3</rdg></app></note> Saxones saxis rigidiores<note>Vgl. oben S. 98, Z. 19, auch 34, Z. 11, wo Dragomir als saxis durior bezeichnet wird.</note> cum longis hastis<note><app><lem>hastis</lem> <rdg wit="A 1">austis, korr. hastis A 1</rdg></app></note>. Quibus etiam Boemiis adiunctis<note>Die Ann. Pegav. (SS. XVI, 250) nennen, allerdings mit falscher Jahresangabe 1111, auch Wiprecht von Groitzsch als Teilnehmer.</note> mense Septembri<note>Während die Ann. Hild. (SS. rer. Germ. 1878, S. 58) König Heinrich V. nach Pfingsten (Juni 13) gegen dem König von Polen ausziehen lassen, meldet die Chron. Polon. III, 5 (SS. IX, 468, Font. rer. Polon. S. 89) heinrichs Übergang über die Oder zum 24. August, so daß Cosmas´ Zeitangabe sich auf das späte Eintrefen des bömischen Heeres beim Kaiser beziehen könnte, wie Novotný Č. D. I, 2, 464 anzunehmen scheint. Meyer v. Knonau VI, 96, N. 10 verwirft die Angabe des Cosmas.</note> intrat<note><app><lem>intrat</lem> <rdg wit="A 3">intrant A 3</rdg></app></note> Poloniam et circa primum eius oppidum Glogov disposita obsidione devastat <pb ed="2" n="60v"/> eam ex utraque parte fluminis Odre a predicto oppido usque ad castrum Recen<note>S. oben S. 161, N. 8.</note> et iterum cum magna preda reversus est ad castra. Ibi cum iam disposuisset, uti in crastinum ducem Zuatoplik<note><app><lem>Zuatoplik</lem> <rdg wit="A 2a, *">Zuatop A 2a öfter (Zuatopluk *)</rdg></app></note> et eius dimitteret exercitum, totam in regalibus negociis usque ad noctem deduxerunt<note><app><lem>deduxerunt</lem> <rdg wit="B, C, 1b">duxerunt B, C (-rat 1b)</rdg></app></note> diem. Affuit interim<note><app><lem>interim</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> in castris quidam miles audacissimis<note><app><lem>audacissimis</lem> <rdg wit="A 1, B, C 2b">audacissimus A 1, B, C 2b</rdg> <rdg wit="A 2a, C 1b, 3">-mus, korr. –mis A 2a, C 1b, 3</rdg></app></note> audacior et, ut post a referentibus audivimus<note>Auch diese Cosmas allerdings nur als späteres Gerücht bekannte Anklage ggen die Werschowitze sucht Gumplowicz a. a. O. S. 80 zu entkräften und vermutet, daß am Prager Dom die Erinnerung an die Vernichtung des Slawniksgeschlechts, dem der heil. Adalbert angehörte, lebendig erhalten wurde, als ob diese Werschowitze die <quote>professionellen Fürstmörder</quote> seien, bgl. oben S. 175, N. 3.</note>, missus a Iohanne<note><app><lem>Iohanne</lem> <rdg wit="A 1">iohie A 1</rdg></app></note> filio Csta<note><app><lem>Csta</lem> <rdg wit="A 1, 1a, C 1a 3">Cysta A 1, 1a, C 1a, 3</rdg> <rdg wit="C 1b, 2a">Tysta C 1b, 2a</rdg> <rdg wit="C 2b">Tyssa C 2b</rdg></app></note> de gente Wrissovici<note><app><lem>Wrissovici</lem> <rdg wit="A 1">Wrissouic A 1</rdg> <rdg wit="B, C 1b, 2a">Wrsouici B und Wrssowi(y)cz C 1b, 2a auch sonst</rdg> <rdg wit="C 2a">Wrsewic C 2a</rdg> <rdg wit="C 3">Wersevic C</rdg></app></note>, qui in utrumque<note><app><lem>utrumque</lem> <rdg wit="A 3">utroque A 3</rdg></app></note> paratus<note>Vgl. oben S. 183, N. 5.</note> <seg rend="verse">Aut partam<note><app><lem>partam</lem> <rdg wit="A 2a">aut part. fehlt A 2a</rdg></app></note> magnis ausis<note><app><lem>ausis</lem> <rdg wit="C 3">ausis am Rande C 3 (gessin.); vgl. S. 4., Z. 21; S. 84, Z. 24</rdg> <rdg wit="die übrigen *">ausibus die übrigen *</rdg></app></note> acquirere famam</seg> <seg rend="verse">Aut<note><app><lem>Aut</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> cum morte ducis<note><app><lem>ducis</lem> <rdg wit="A 3">ducis Zv(w)atopluc(k) A 3</rdg></app></note> simul hanc amittere vitam</seg> stetit sub patula fago<note><bibl>Verg. Ecl. I, 1:</bibl> <q>patulae recubans sub tegmine fagi.</q></note> iuxta viam, qua itur ad regalem curiam, observans reditum ducis, dum rediret de curte regis. Quem ut vidit primo iam noctis in crepusculo stipatum ingenti caterva militum obsequentium, insiluit equum et paulisper se inmiscuit agmen in medium et toto annisu virium inter scapulas ducis<note><app><lem>ducis</lem> <rdg wit="A 3">ducis Zv(w)atopluc(k) A 3</rdg></app></note> librans<note><app><lem>librans</lem> <rdg wit="A 3, B, C 2a*">vibrans A 3, B, C 2a*</rdg> <rdg wit="A 2a*">vibr-, korr. libr- A 2a</rdg></app></note> iaculum<note>Die Ermordung wrwähnen zahlreiche Quellen, unter denen die Ann. Pegav. die wichtigsten sind; vgl. Meyer v. Knonau VI, 100; ebenso Novotný Č. D. I, 2, 465; vgl. auch Manitius, Deutsche Gesch. 612. In dem Olmützer Nekrolog des 12. Jahrh. (s. Arch. f. österreich. Gesch. LIX [1879], 650) findet sich zum 21. September die Bemerkung: Zwatapulk, dux Boemie, iaculo perforatur.</note> <seg rend="verse">Intima fatifero rupit precordia ferro.<note><bibl>Ov. Met. VI, 251:</bibl> <q>intima - ferro.</q></note></seg> Qui cicius quam tangeret humum, exalavit spiritum, <seg rend="verse">Scilicet undenis Octobri mense kalendis.</seg> <seg rend="verse">Corpus<note><app><lem>Corpus</lem> <rdg wit="B">fehlt B</rdg></app></note> et exanime<note><app><lem>exanime</lem> <rdg wit="C 1, 2a">exanimem(ē) C 1, 2a</rdg> <rdg wit="A 2a">ex-mē, korr. ex-me A 2a</rdg> <rdg wit="C 3">exanimum C 3</rdg></app></note> sua non sine turma merore</seg> <seg rend="verse">Sublevat et plorat, flens ad sua castra reportat,</seg> <seg rend="verse">In castris multus per noctem fitque tumultus.</seg> Nam huc et illuc palantes<note><app><lem>palantes</lem> <rdg wit="A 3a">bal- A 3a öfter</rdg></app></note> diffugiebant et iterum redibant, donec a rege missus Purchardus<note><app><lem>Purchardus</lem> <rdg wit="A 3">burch- A 3</rdg> <rdg wit="C 2b">purg- C 2b</rdg> <rdg wit="A 2a*">purcardus A 2a*</rdg></app></note> incertos motus plebis vix compescuit. Mane autem facto venit rex<note><app><lem>rex</lem> <rdg wit="A 3">rex Heinricus A 3</rdg></app></note>, ut lugeret super compatre suo<note><app><lem>suo</lem> <rdg wit="A 3">suo Zwatopluk A 3</rdg></app></note> et astantibus universis<note><app><lem>univeris</lem> <rdg wit="B">inmensis B</rdg></app></note> Boemis concessit, ut quecumque voluissent<note><app><lem>voluissent</lem> <rdg wit="A 1">voluisset A 1</rdg></app></note> suorum ex<note><app><lem>ex</lem> <rdg wit="A 1">et, korr. ex A 1</rdg> <rdg wit="B">Wecek B</rdg></app></note> filiis principum sibi in ducem eligerent<note>Vgl. A. Köster, Die staatlichen Beziehungen S. 19. Die Bedeutung der Stelle für die Rechte des deutschen Königs bei der bömischen Könighswahl wird verschieden beurteilt; vgl. Bachmann, Gesch. Böhm. I, 288; Novotný Č. D. I, 2, 469.</note>. Tunc Wacko, sicut erat lugubris, rogat<note><app><lem>rogat</lem> <rdg wit="A 1">roga, korr. rogat A 1</rdg></app></note> obortis<note><app><lem>obortis</lem> <rdg wit="A 2a">exo – A 2a</rdg> <rdg wit="C 1a">abo- C 1a</rdg> <rdg wit="C 2b">ebo- C 2b</rdg></app></note> lacrimis<note><bibl>Verg. Aen. III, 492:</bibl> <q>l. adfabar obortis.</q></note>, ut fratrem interfecti principis Ottonem<note>Bruder des ermordeten Herzogs Swatopluk, damals Herzog von Olmütz.</note> decernat<note><app><lem>decernat</lem> <rdg wit="A 1">decertat, korr. d-nat A 1</rdg></app></note> eis ducem. Quem ilico rex collaudat, et populus inspiens per castra ter Kyrieleison<note><app><lem>Kyrieleison</lem> <rdg wit="C 3">so C 3</rdg> <rdg wit="C 2a">kyrieon C 2a</rdg> <rdg wit="A 2a, *">kirii A 2a (Kirieleison *)</rdg> <rdg wit="A 1a">kirł A 1a</rdg> <rdg wit="C 2b">krless C 2b</rdg> <rdg wit="die übrigen">kirieł die übrigen</rdg></app></note> clamat. Nec mora, paucis scientibus filius Busa<note><app><lem>Busa</lem> <rdg wit="A 1">Bosa A 1</rdg> <rdg wit="B">Busse B immer</rdg> <rdg wit="C 1b">Buze C 1b immer</rdg> <rdg wit="A 2a*">Bugsa A 2a*</rdg></app></note> nomine Detrisek<note><app><lem>Detrisek</lem> <rdg wit="A 1a, B">Detrissek A 1a, B immer</rdg> <rdg wit="C 1">Dietrzis(s)ek C 1 immer</rdg> <rdg wit="C 2a">Dietri(y)sek C 2a immer</rdg> <rdg wit="C 2b">Dyetrzyssek C 2b immer</rdg> <rdg wit="A 2a*">Detrih A 2a*</rdg></app></note> currit curriculo<note><app><lem>curriculo</lem> <rdg wit="A 1">clanculo von 2. Hd. übergeschrieben A 1</rdg></app></note> atque quarta die summo diluculo adducit Pragam<note>Über die Frage, ob Herzog Otto aus dem Lager oder von Olmütz nach Prag gebracht wurde, vgl. Köster a. a. O.; Novotný S. 470, N. 1.</note> Ottonem, quem Wacek<note><app><lem>Wacek</lem> <rdg wit="A 1">Uacek A 1</rdg> <rdg wit="B">Wecek B</rdg> <rdg wit="A 2a*">Vacko A 2a*</rdg></app></note> et <pb ed="2" n=""/> universi, qui erant de Moravia, satagebant principalis sedis provehere ad fastigia. Quod quia sine consensu Boemorum et episcopi efficere<note><app><lem>efficere</lem> <rdg wit="C 1b">eligere C 1b</rdg> <rdg wit="C 2b">facere C 2b</rdg></app></note> conabantur, frustratur<note><app><lem>frtustratur</lem> <rdg wit="A 3">frustra A 3</rdg></app></note> eorum temeritas, et sacramenta olim exhibita in medio concilio recitantur. Nam cum Zuatoplik<note><app><lem>Zuatoplik</lem> <rdg wit="A 2a">Z. eligerent ducem cuncti A 2a</rdg></app></note> ducem intronizarent, cuncti Boemi sacramentis confirmaverant, ut post eius obitum Wladizlaus<note>Ein Sohn König Wratislaws, Bruder Boriwois und Vetter Swatopluks und Ottos; vgl. Meyer v. Knonau VI, 101.</note>, si superstes esset, provehetur ad solium.</p>
</div>
<div n="1.6.28">
<head>Capitulum vicesimum octavum</head>
<p>Hos inter tantos populi motus Hermannus presul et Fabianus comes, qui habuit in urbe Wissegrad prefecturam – hii quia ceteros sicut dignitate, ita et sapientia preminebant – consilio prevaluerunt et toto<note><app><lem>toto</lem> <rdg wit="A 3">tanto A 3</rdg></app></note> annisu effecerunt, ut et sacramenta fierent<note><app><lem>fierent</lem> <rdg wit="B">essent B</rdg></app></note> inviolata et Wladizlaus iura principatus iure adoptata omnibus assentientibus obtineret; elevatus<note><app><lem>elevatus</lem> <rdg wit="A 1a">Anno d. inc. MoCoIX elev. est autem A 1a</rdg></app></note> est autem in solium sole morante in nona parte Libre<note>Die Gleichsetzung mit dem 2. Oktober in den SS. IX, 116 erklärt Grotefend, Zeitrechnung 178 (unter sole intrante) für nicht zutreffend; nach seiner Tabelle S. 127 wäre es der 25. September; doch ist daselbst N. 1 ausdrücklich bemerkt, daß die Kalender des 11. – 15. Jahrhunderts den Eintritt der Sonne in die einzelnen Monatszeichen nicht gleichmäßig angeben; vgl. auch Grotefend, Abriß der Chronologie, S. 31.</note>. Cuius de virtutibus et gloria mihi videtur ut interim sileatur, dum in hac vita conversatur, ne aut adulationis notam incurramus aut dum  minus de laudibus suis<note><app><lem>suis</lem> <rdg wit="B">eius B</rdg></app></note> scribamus, derogationis offensam incidamus. Unde quidam admonet dicens: <quote>Lauda virtutem ducis, sed post huius bravium lucis.</quote> Ut autem audivit Borivoy, quod frater eius iunior Wladizlaus post obitum Zuatoplik regni potiretur solio, continuo descendens a Polonia perrexit in Zribiam ad Wigbertum, suum per sororem generum<note>Vgl. oben S. 112, N. 4; 186, N. 7.</note>. Cuius consilio fretus et auxilio nec non et quorundam perfidorum ex nostris promisso confisus amminiculo in vigilia nativitatis Domini mane diluculo nemine resistente urbem<note><app><lem>urbem</lem> <rdg wit="C 3">fehlt C 3</rdg></app></note> ingressus est Pragam, heu ad perniciem et exhauriendam multorum crumenam.</p>
</div>
<div n="1.6.29">
<head>Capitulum vicesimum nonum</head>
<p>Hoc inopino<note><app><lem>inopino</lem> <rdg wit="A 3a">inopinato A 3a</rdg></app></note> rerum eventu urbani valde turbati trepidant<note><app><lem>trepidant</lem> <rdg wit="A 1a, 3">terpidabantA 1a, 3</rdg></app></note> incerti, quas partes inter repentinos fortune casus sequi debeant. Multi<note><app><lem>Multi</lem> <rdg wit="A 2a*, C 1b">multi eorum A 2a* und (eorum am Rande) C 1b</rdg></app></note>, quorum sors fortunatior erat, <seg rend="verse">Rebus in urbe suis cara cum prole relictis</seg> <seg rend="verse">Aufugiunt nec<note><app><lem>nec</lem> <rdg wit="A 3">ne A 3</rdg></app></note> scire queunt, que castra sequantur.</seg> Multi novarum rerum cupidi<note><bibl>Sall. Cat. 28, 4:</bibl> <q>plebem ... nov. rer. cupidam und sonst; s. Thes. ling. lat. IV, 1425, 62.</q></note> gaudent et exultant fugientibusque insultant, quia bona eorum duce Borivoy permittente diripiebant. Presul autem Hermannus in suo palatio deprehensus, quasi hostibus septus, ita a suis pacificis servabatur obclusus; sciebant enim, quod libenter aufugeret, si aufugere quiret. Hos inter ancipites populi metus Fabianus, urbis Wissegrad prefectus, quo se vertat<note><app><lem>vertat</lem> <rdg wit="*, A 2a">verterat, korr. verteret *, A 2a</rdg></app></note>, incertus <seg rend="verse">Maluit audire<note><app><lem>audire</lem> <rdg wit="*, A 2a">audire, korr. habire *, A 2a</rdg></app></note> quam presto nefanda videre</seg> <seg rend="verse">Et sibi commissa discedens urbe relicta</seg> <seg rend="verse">De re communi, cure sibi que fuit uni,</seg> <seg rend="verse">Plurima conquestus stans fatur talia mestus:</seg> <quote><seg rend="verse">Ve tibi Boemia, que non adeo nimis ampla,</seg> <seg rend="verse">Cum<note><app><lem>Cum</lem> <rdg wit="A 3">heu A 3</rdg></app></note> sis communis dominis subiectaque multis,</seg> <seg rend="verse">Herili de stirpe sati sexuque virili</seg> <seg rend="verse">Iam sunt bis deni, nisi fallor ego, dominelli.<note>Novotný Č. D. I, 2, 670, N. 1 führt aus, daß diese Bemerkungen besser für die zeit um 1120, da Cosmas seine Chronik schrieb, als für das J. 1109 passen, und Cosmas nur die damals allgemeine Anschauung über die Throneverhältnisse durch den Burggrafen aussprechen läßt.</note></seg> <seg rend="verse">Unde poeta catus fertur dixisse Lucanus:<note>Vgl. oben S. 60, N. 2.</note></seg> <seg rend="verse">Non sibi sed populo gravis est nimis aucta potestas.</seg> <seg rend="verse">Nam quodcumque<note><app><lem>quodcumque</lem> <rdg wit="A 1a">quic- A 1a</rdg> <rdg wit="*">quidcumque *</rdg></app></note> duces delirant, plecitur<note><bibl>Hor. epist. I, 2, 14:</bibl> <q>quidquid delirant reges, plectuntur Achivi.</q></note> hoc plebs.</seg></quote> Dixerat et, ut supra dictum est, relicta<note><app><lem>relicta</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> Wissegrad civitate morabatur per villas in eius vicinitate fortune suspensus ambiguitate. <seg rend="verse">Ocior<note><bibl>Verg. Aen. V, 319:</bibl> <q>et ventis et fulminis ocior alis.</q></note> interea ventis et fulmine fama</seg> <seg rend="verse">Diversis omnes implet<note><app><lem>implet</lem> <rdg wit="A 3">impient A 3</rdg></app></note> rumoribus<note><bibl>Verg. Aen. VII, 549:</bibl> <q>finitimas in bella feram rumoribus urbes.</q></note> urbes,</seg> <seg rend="verse">In populo multus per terram fitque tumultus.</seg> Multi enim, quibus bone desunt artes, rerum novitate gaudentes, huc et illuc per villas palantes et eas devastantes expectabant ambiguos fortune casus; ast alii, quibus mens erat altior et fides purior, tendunt ad principalem sedem in urbem Pragam. Quid facerent? Haud inscii in apertam ruunt foveam et<note><app><lem>et</lem> <rdg wit="A 2a">et fides purior et (korr. fide puriores, vgl. Z. 13) nolantes uolantesque A 2a</rdg></app></note> nolentes volentesque accedunt ducis Borivoy ad fatorum aleam<note><bibl>Lucan. Phars. VI, 7:</bibl> <q>placet alea fati.</q></note>. Quos ille benigne suscipiens obligat sacramentis et promissionibus multis et comittens eos Grabisse<note><app><lem>Grabisse</lem> <rdg wit="A 3">Grabissi A 3</rdg></app></note> comiti eadem die transfert se cum aliis ad tutiora urbis Wissegrad menia. Inde mane ad horam primam in ipso festo die regreditur Pragam et cum magna cleri processione suscipitur atque ibi audita missa iterum reversus est ad predictam urbem<note>Vgl. dazu die Darstellung in den Ann. Pegav. (SS. XVI, 251), die, wie Meyer v. Knonau VI, 112 ff. beton, mit Cosmas nicht zu vereinigen ist.</note>.</p>
</div>
<div n="1.6.30">
<head>Capitulum tricesimum</head>
<p>Eadem nocte Otto, frater Zuatoplik<note><app><lem>Zuatoplik</lem> <rdg wit="A 2a*">Suatopluc A 2a*</rdg></app></note>, et Wacek<note><app><lem>Wacek</lem> <rdg wit="B">Wecek B</rdg></app></note> comes venientes de castro Gradec<note><app><lem>Gradec</lem> <rdg wit="A 1a">Gradeck A 1a</rdg> <rdg wit="C 2a">Hradec C 2a</rdg> <rdg wit="C 1b">Hradecz C 1b</rdg></app></note> cum tribus scaris militum castra metati sunt circa Rokitnicam<note><app><lem>Rokitnicam</lem> <rdg wit="C 1">Rokytnic(z)am C 1</rdg> <rdg wit="C 2b">Rokythn- C 2b</rdg> <rdg wit="B">Bruznicam B</rdg></app></note> rivulum. Mane autem facto Wissegrad <pb ed="1" n="302v"/> oppido applicuerunt et<note><app><lem>et</lem> <rdg wit="A 3">et – oppil. fehlt A 3</rdg></app></note> omnes vias circumquaque custodibus oppilaverunt<note><app><lem>oppilaverunt</lem> <rdg wit="A 3">et – oppil. fehlt A 3</rdg></app></note>, ita ut nec egredi<note><app><lem>egredi</lem> <rdg wit="A 3">egredi quisquam A 3</rdg> <rdg wit="B">egr. nec ingr. posset B</rdg></app></note> posset nec ingredi quisquam in auxilium Borivoy. Disposuerat enim antea dux Wladizlaus, quod in predicta urbe Gradec ipse natale Domini celebraret. Sed quia interim regis Heinrici vocatione debuit in octavis<note><app><lem>octavis</lem> <rdg wit="C 3">oct. nativitatis C 3</rdg></app></note> Domini interesse regali synodo Ratispone<note>Ekkehard, Chron. univ. (SS. VI, 243) spricht von einem colloquim König Heinrichs V. mit den Fürsten, das für den 6. Januar 1110 bestimmt war. Meyer v. Knonau VI, 114, N. 2 nimmt an, daß es zuerst für den 8. Tag nach Wihnachten, dann für den 6. Januar festgesetzt war, aber wieder vershoben wurde, da doch nach Cosmas Heinrich erst am 1. Januar in Böhmen einrückte.</note>, preceperat Wacek<note><app><lem>Wacek</lem> <rdg wit="B">Wecek B</rdg></app></note> comiti, ut, quam studiosius posset, Ottoni, quem invitarat ad festum amministraret convivium. Ipse autem propter iussum regis accelerans in civitate Plizen<note><app><lem>Plizen</lem> <rdg wit="B, C 1a">Plzen B, C 1a</rdg> <rdg wit="C 1b">Pilzen, korr. Plzen C 1b</rdg> <rdg wit="C 2a">Pilzen C 2a</rdg> <rdg wit="C 2b">Pyken C 2b</rdg></app></note> cum ceteris comitibus festis diebus mansit duobus, tercia autem die, ut cognovit ea, que gerebantur in urbe Praga, distulit et postposuit regis iussa et in festo sancti Iohannis apostoli et euangeliste cum his<note><app><lem>his</lem> <rdg wit="A 3">eis A 3</rdg></app></note>, qui secum fuerant in curte<note><app><lem>curte</lem> <rdg wit="C 3">urbe C 3</rdg></app></note>, ad menia predicte urbis advolat, sed clausas invenit portas, <seg rend="verse">Vidit et armatos<note><bibl>Verg. Aen. II, 485:</bibl> <q>aramtosque vident.</q></note> secum pugnare paratos.</seg> <seg rend="verse">Ad quos excelsa per propugnacula<note><bibl>Verg. Aen. IX, 664:</bibl> <q>it clamor totis per p. muris.</q></note> stantes</seg> sic orsus<note><app><lem>orsus</lem> <rdg wit="A 2a">exorsus A 2a</rdg></app></note> est dicens: <quote>Pacificus ad vos venio<note><bibl>Vgl. Gen. 42, 11:</bibl> <q>pacifici venimus.</q></note>, recognoscite me et aperite vestro<note><app><lem>vestro</lem> <rdg wit="C 2, 3">vestras C 2, 3</rdg></app></note> ianuas domino.</quote> Ad hec verba ducis cum nullus respondisset, valde iratus<note><app><lem>iratus</lem> <rdg wit="A 3">iratus Boriwoy A 3</rdg></app></note> et multum eis minatus flectit<note><app><lem>flectit</lem> <rdg wit="C 3">vertit C 3</rdg></app></note> iter trans torrentem Bruznicam<note><app><lem>Bruznicam</lem> <rdg wit="A 1a">Bruznikam A 1a</rdg> <rdg wit="C 1b">Bruskam, übergeschrieben Rokytnicam C 1b</rdg> <rdg wit="C 3">Bruznica, am Rande beigeschrieben Bruska torrens C 3</rdg> <rdg wit="C 2b">torr. Bruzn. fehlt C 2b</rdg></app></note> et, ut ascendit supercilium<note><bibl>Luc. 4, 29:</bibl> <q>s. m.</q></note> montis vidit a longe<note><app><lem>longe</lem> <rdg wit="A 1a, B">a longe fehlt A 1a, B</rdg></app></note> in campo longam seriem armorum<note><app><lem>armorum</lem> <rdg wit="C 1b, 2a">armatorum C 1b, 2a</rdg></app></note>, in quibus Wacezlau<note><app><lem>Wacezlau</lem> <rdg wit="A 3">Waceslav A 3</rdg> <rdg wit="C 1">Waczlaw C 1</rdg></app></note>, filius Wigberti<note>Dieser Sohn ist wohl identisch mit jenem, der in anderen Quellen (vgl. die Stammtafel bei Posse, Cod. dipl. Saxoniae reg. I, 1, S. 134 als Wiprechts II. älterer gleichnamiger Sohn (+ 1116?) genannt erscheint; sein jüngerer Bruder heißt Heinrich. Vgl. Novotný Č. D. II, 1, 476 und A. Köster, Die staatl. Beziehungen S. 20. Anm.</note>, veniebat in auxilium Borivoy. Et mittens unum de satrapis<note><app><lem>satrapis</lem> <rdg wit="A 2a">de satr. fehlt A 2a</rdg></app></note> explorat, utrum ex adverso an pacifici veniant<note><bibl>Vgl. Gen. 42, 11:</bibl> <q>pacifici venimus.</q></note>. Ut autem per internuncium<note><app><lem>intenuncium</lem> <rdg wit="A 2a">nuncium A 2s</rdg></app></note> utrique recognoverunt se ad invicem, predictus iuvenis expavit et non aliter retorsit gradum<note><app><lem>gradum</lem> <rdg wit="A 2a">gladium A 2a</rdg></app></note>, ac si durum in vepribus latentem calcaret ydrum<note><bibl>Verg. Aen. II, 378:</bibl> <q>obstipuit retroque pedem cum voce repressit, improvisum aspris veluti qui sentibus anguem pressit humi nitens.</q></note>, et convocans suos in unum manipulum dixit: <quote>Nullus nobis patet locus fuge nec latet nos invitos<note><app><lem>invitos</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> subire aleam pugne. Hoc solum facite, ne hanc pugnam illi inpune ferant.</quote> Dixit, et expandunt vexillum atque<note><app><lem>atque</lem> <rdg wit="B">atque nimis B</rdg></app></note> clamant sanctam Mariam<note><app><lem>Mariam</lem> <rdg wit="A 3">Mariam et s. Wencezlaum A 3</rdg></app></note> sibi in auxilium. Dux autem<note><app><lem>autem</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> per innatam sibi probitatem semper oxosus civilia bella clamorem eorum et ipsos parvi pendens volebat preterie eos.</p>
</div>
<div n="1.6.31">
<head>Capitulum tricesimum primum</head>
<p>Tunc Detrisek, filius Busa<note><app><lem>Busa</lem> <rdg wit="A 3">Buza A 3 auch sonst</rdg></app></note>, fomes mali, incentor sceleris: <quote>Si te</quote>, inquit, <quote>non mordet nec tangit tua iniuria a minus dignis tibi illata, saltem nobis ignoscas, ut cognoscas, utrum viva an mortua caro simus<note><app><lem>simus</lem> <rdg wit="A 2a, C 2b">sumus A 2a, C 2b</rdg> <rdg wit="A 3b">sumus, korr. simus A 3b</rdg></app></note> </quote>. Ad hec Wladizlaus dux: <quote>Si</quote>, inquit, <quote>non gratie, sed ignavie hoc ascribitur, hac hora videbis<note><app><lem>videbis</lem> <rdg wit="A 2a">videbitis A 2a</rdg></app></note>, <seg rend="verse">Illic quot vicibus meus hic iterabitur ensis.<note><bibl>Stat. Ach. I, 109:</bibl> <q>quotiens iterabitur ensis.</q></note></seg></quote> Et cicius dicto<note><app><lem>dicto</lem> <rdg wit="A 3">dicto dux Wladizlaus A 3</rdg></app></note> arrepto clypeo primus longe prosilit<note><app><lem>prosilit</lem> <rdg wit="A 2a, C*">prosiliit A 2a, C*</rdg></app></note> ex agmine, primus in adversa fulminat acie et, veluti setiger sus<note><bibl>Verg. Aen. VII, 17:</bibl> <q>setigerique sues.</q></note> turba canum septus, ita dux inimicis circumventus hos proterit, illos prosternit, <seg rend="verse">Donec humano perfusus sanguine totus</seg> uno amisso comite Wacena<note><app><lem>Wacena</lem> <rdg wit="C 1">Wa(i)czena C 1</rdg> <rdg wit="B">Vecena B</rdg></app></note> victor venit in sua castra iam ad radicem urbis Wissegrad posita. Fit ingens clamor in castris pre gaudio, quia salvum ducem receperunt de prelio. Filius autem<note><app><lem>autem</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> Wigberti, velut anguis<note><app><lem>anguis</lem> <rdg wit="A 2a, C 2b">agnus A 2a, C 2b</rdg> <rdg wit="A 1a">agnis A 1a</rdg></app></note><note><bibl>Verg. Aen. V, 273:</bibl> <q>qualis ... serpens ... quem seminecem liquit saxo lacerumque viator ... sibila colla arduus attolens.</q></note>, quem pastor sua peda medium fregit, ille attollens caput amissa cauda vix serpit, ita predictus puer quibusdam amissis, quibusdam vero<note><app><lem>vero</lem> <rdg wit="C 3">fehlt C 3</rdg> <rdg wit="1b">am Rande nachgetragen 1b</rdg></app></note> graviter vulneratis <seg rend="verse">Corde merens valde subit<note><app><lem>subit</lem> <rdg wit="A 2a, 3">subiit A 2a, 3</rdg> <rdg wit="A 1a">subiit, korr. subit A 1a</rdg></app></note> ardua menia<note><bibl>Verg. Aen. XII, 745:</bibl> <q>hinc ardua m. cingunt.</q></note> Prage.</seg> Res similis prodigio, quotquot vulnerati fuerunt, omnes interierunt. Quid ammiramur, si propter unum scelus filiorum Pelonis<note><app><lem>Pelonis</lem> <rdg wit="A 3a">pelonis, korr. von später Hd. pelopis A 3a</rdg> <rdg wit="C 3">Pelei C 3</rdg></app></note><note>Gessin.: Pelopis filii; scil. Atreus, qui fratri suo Thyesti proprios liberos comedendos apposuit, vide Sen. in Thyeste.</note> sol suos occulit et obumbravit radios super civitatem Argos, cum inter has contiguas urbes<note>Prag und Wischehrad.</note> tot peiora sunt patrata scelera? Crudelius enim civili geritur bello, ubi filius patrem cimbello<note><app><lem>cimbello</lem> <rdg wit="A 3">cymb- A 3</rdg> <rdg wit="C 1b, 3">cum bello C 1b, 3</rdg> <rdg wit="C 2a">civili bello C 2a</rdg> <rdg wit="A 2a">in bello A 2a; vgl. S. 143, Z. 1.</rdg></app></note> et pater filium provocat duello, alius cit suum germanum ad monomachiam, alius fratrem ceu hostem captum ligat et expoliat, alius cognatum suum obtruncat, alius amicum quasi inimicum trucidat, ubique feda res agitur et<note><app><lem>et</lem> <rdg wit="B, C">fehlt B, C</rdg></app></note> abhominabile scelus patratur. O Iesu, bone Domine, que pateris in homine, quam pacienter expectas, quominus habeas, quos<note><app><lem>quos</lem> <rdg wit="A 3">quas A 3</rdg></app></note> pro merito punire debeas.</p>
</div>
<div n="1.6.32">
<head>Capitulum tricesimum secundum</head>
<p>Interea dux Wladizlaus iam dudum premiserat Hermannum et Zezemam<note><app><lem>Zezemam</lem> <rdg wit="C">Se(a)zem- C</rdg></app></note> comites ad regem Heinricum, quo forte in urbe Babenberk<note><app><lem>Babenberk</lem> <rdg wit="A 3a">so A 3a</rdg> <rdg wit="die übrigen *">Bamberk die übrigen *</rdg></app></note><note>Der Aufenthalt ist auch durch deutsche Quellen belegt, vgl. Meyer v. Knonau VI, 103, N. 16.</note> proximum celebrarat<note><app><lem>celebrarat</lem> <rdg wit="A 2a*">celebrabat A 2a*</rdg></app></note> natale Domini, et promittens ei D<note><app><lem>D</lem> <rdg wit="A 2a">X A 2a</rdg></app></note> marcas argenti<note>Es ist dieselbe (unten Z. 17 als census bzeichnete) Summe, die seit den Zeiten Karls d. Gr. (vgl. oben S. 94, N. 1.) als Jahrestribut der bömischen Herzöge an den Kaiser galt, vgl. meine Gesch. Böhmens und Mährens S. 181, 197; Meyer v. Knonau VI, 113; Novotný Č. D. I, 2, 481, N. 4 will darin, wie schon früher Palacky u. a., nur ein augenblickliches Geschenk sehen und wendet sich insbesondere gegen Gumplowicz a. a. O. S. 86. Auf diese Geldleistung bezieht sich auch die Anspielung oben S. 63, N. 5, wo Wacek als der Hauptunterhändler bezeichnet wird, dessen Cosmas hier mit keinem Worte mehr gedenkt.</note> rogat supplex, quo dignaretur aut per se aut per suos nuncios a fratre Borivoy instinctu Wigberti<note><app><lem>Wigberti</lem> <rdg wit="A 2a*">Wicb- A 2a*</rdg> <rdg wit="B">Vigb. B sehr oft</rdg></app></note> sublatum sibi restituere ducatum<note><app><lem>ducatum</lem> <rdg wit="A 3">regunm vel duc. A 3</rdg></app></note>. Rex autem, licet eo tempore valde iratus esset Wigberto<note><app><lem>Wigberto</lem> <rdg wit="A 2a*">Wicb- A 2a*</rdg> <rdg wit="B">Vigb. B sehr oft</rdg></app></note>, magis tamen succensus amore denominati census continuo exercitu concitato inchoante anno<note><app><lem>anno</lem> <rdg wit="A 1a, 3">so A 1a, 3</rdg> <rdg wit="die übrigen *">d. i. MCX anno die übrigen *</rdg></app></note> dominice incarnationis MCX. in<note><app><lem>in</lem> <rdg wit="B">III (in?) B</rdg></app></note> kal. Ianuarii ingressus est<note><app><lem>est</lem> <rdg wit="A 3">est rex He(i)nricus A 3</rdg></app></note> Boemiam<note>Die anderen Quellen über diesen Feldzug verzeichnet Meyer v. Knonau VI, 113; Novotný Č. D. I, 2, 482, N. 2 verweist auch noch auf die Sächs. Weltchronik (Mon. Germ. Deutsche Chroniken II, 189, 201).</note>. Et premittens duos marchiones Depoldum<note><app><lem>Depoldum</lem> <rdg wit="A 2a, 3b">so A 2a, 3b</rdg> <rdg wit="B">Dip-B</rdg> <rdg wit="C 2b">Dyep- C 2b</rdg> <rdg wit="B">Vigb. B sehr oft</rdg></app></note> et Berengerum<note><app><lem>Berengerum</lem> <rdg wit="die übrigen">Dup- die übrigen</rdg> <rdg wit="A 2a, *">Perngerium, korr. Berng- A 2a (Berngerum *)</rdg></app></note> mandat, ut interposita pace Borivoy <pb ed="2" n="61r"/> et frater eius Wladizlaus, simul Hermannus presul atque filius Wigberti<note><app><lem>Wigberti</lem> <rdg wit="A 2a*">Wicb- A 2a*</rdg> <rdg wit="B">Vigb. B sehr oft</rdg></app></note> ceterique Boemie maiores natu occurant sibi ad curtem episcopi in villa Rokican<note><app><lem>Rokican</lem> <rdg wit="C 1, 2">Rokyczan C 1, 2</rdg></app></note>. Quo cum secundum regis iussum advenissent, sine omni audientia Borivoy et filius Wigberti<note><app><lem>Wigberti</lem> <rdg wit="A 2a*">Wicb- A 2a*</rdg> <rdg wit="B">Vigb. B sehr oft</rdg></app></note> capitur<note><app><lem>capitur</lem> <rdg wit="A 3">capiuntur A 3</rdg></app></note><note>Nach den Ann. Pegav. (SS. XVI, 251) wurde Boriwoi auf die Burg Hammerstein am Rhein gebracht; vgl. unten Kap. 43.</note>, presulis autem causa probatur esse iusta<note>Der Bischof hielt zur Partei Wladislaws (vgl. Kap. 29), nicht, wie Bachmann, Gesch. Böhmens I, 291 und auch Meyer v. Knonau VI, 112 annehmen, zu der Boriwois; vgl. meine Gesch. Böhmens und Mährens S. 197; Novotný Č. D. I, 2, 483.</note> manu<note><app><lem>manu</lem> <rdg wit="A 2a">man9 A 2a</rdg></app></note> regis auro uncta. Post hec omnes fautores Borivoy iubente duce Wladizlao<note><app><lem>Wladizlao</lem> <rdg wit="A 1">Wladizvl A 1</rdg> <rdg wit="A 1a, B, C 3">Wladizlau A 1a, B, C 3</rdg> <rdg wit="C 2a">Wladyslau C 2a</rdg> <rdg wit="C 1a, 2b">Wladi(y)slaw C 1a, 2b</rdg></app></note> alii visu privantur et censu, alii tantum<note><app><lem>tantum</lem> <rdg wit="A 1">autem A 1</rdg> <rdg wit="C 2b">tamen C 2b</rdg></app></note> rebus substancialibus expoliantur<note><app><lem>expoliantur</lem> <rdg wit="A 1">explorantur A 1</rdg></app></note>, ceteri, qui hanc cladem evadere valuerunt<note><app><lem>valuerunt</lem> <rdg wit="A 3">potuerunt A 3</rdg></app></note>, ad Zobezlaum<note><app><lem>Zobezlaum</lem> <rdg wit="C 3">Zobesl- C 3 öfter</rdg> <rdg wit="C 1b">Sobiesl- C 1b</rdg> <rdg wit="C 2b">Sobyesl- C 2b</rdg></app></note><note>Der jüngste Sohn König Wratislaws, ein Bruder Wladislaws.</note> filium regis in Poloniam fugierunt. Inter quos Iohannes, filius Csta<note><app><lem>Csta</lem> <rdg wit="C 1b, 2">Ti(y)sta C 1b, 2</rdg></app></note>, de gente Wrisovic<note><app><lem>Wrisovic</lem> <rdg wit="A 2a*">Wriss- A 2a*</rdg> <rdg wit="A 3b">Wrissouicz A 3b</rdg> <rdg wit="C 2a">Wrissiewic C 2a</rdg> <rdg wit="C 3">Wrisseuic C 3</rdg></app></note> captus, de quo supra retulimus<note>Vgl. oben S. 196, Z. 3.</note>, iubente Wacek<note><app><lem>Wacek</lem> <rdg wit="A 1">Wack, korr. Wacek A 1</rdg> <rdg wit="A 2a*">Vacek A 2a*</rdg></app></note> visu privatus est et naso. Priuitan<note><app><lem>Priuitan</lem> <rdg wit="C 1">Pr(z)iw- C 1</rdg> <rdg wit="A 3">Priw(u)ithan A 3</rdg></app></note> quoque similiter in eadem comprehensus seditione, qui videbatur senior esse in urbe Praga<note>Privitan bezeichnet als <quote>Kmeten der Altstadt Prag</quote> Palacky, Gesch. von Böhmen I (1844), 372 (verdruckt 256!), richtiger Meyer v. Knonau VI, 113 als <quote>Stadtältesten</quote>, vogegen ihn Novotný Č. D. I, 2, S. 484, N. 1 mit Berufung auf Tomek, Gesch. der Stadt Prag I (1856), 133 nur als <quote>Beamten oder einen von der übrigen adeligen Besatzung der Burg</quote> gelten lassen will, mit der unrichtigen Begründung, daß es damals <quote>wohl</quote> noch keine Stadt Prag gegeben habe.</note>, cuius super humeros alligato<note><app><lem>alligato</lem> <rdg wit="A 1">(alli)gato – crapula(to) fehlt A 1 (am Rande von einer Hand des 17. Jh. nachgetragen)</rdg></app></note> maximo cane scabioso et hesterno iure crapulato raptus per barbam ter circa forum ductus est cane reboante et suum demerdante<note><app><lem>demerdante</lem> <rdg wit="A 3">īmūdante auf Rasur A 3</rdg></app></note> baiulum et precone acclamante: <quote>Talem honorem portat, qui Wladizlao<note><app><lem>Wladizlao</lem> <rdg wit="A 1">Wladizlauo A 1</rdg></app></note> duci promissam fidem derogat<note>Vgl. über diese Strafe Widukind II, 6 (SS. rer. Germ. 1904, S. 61, N. 3) mit der dort genannten Literatur; meine Gesch. Böhmens und Mährens S. 314.</note></quote>. Atque omni foro spectante precisa super tabulam eius barba relegatus est versus Poloniam in exilium.</p>
</div>
<div n="1.6.33">
<head>Capitulum tricesimum tercium</head>
<p>Nec tamen idcirco defuerunt infideles et discordie seminatores, qui inter unanimes fratres<note>Sie waren Vettern; vgl. oben S. 176, N. 4.</note>, Wladizlaum scilicet et Ottonem, tantas discordiarum<note><app><lem>discordiarum</lem> <rdg wit="B">sem. discordias ut B</rdg></app></note> seminaverunt<note><bibl>Prov. 6, 19:</bibl> <q>qui seminat inter fratres discordias.</q></note> spinas, ut ad invicem mutuas pertimescerent insidias, Unde Otto invitatus a fratre<note><app><lem>fratre</lem> <rdg wit="A 3">fratre Wlad. A 3</rdg></app></note> pertimuit venire ad festum pasche. Post pascha vero in<note><app><lem>in</lem> <rdg wit="A 1a">fehlt A 1a</rdg> <rdg wit="B, C 3">III (in?) B, C 3</rdg></app></note> kal. Maii ad terciam vocationem Otto suorum militum munitus presidiis venit ad fratrem suum Wladizlaum in condictam villam, que dicitur Tinec<note><app><lem>Tinec</lem> <rdg wit="A 3, C 2b">Tynec A 3, C 2b</rdg> <rdg wit="C 1">Tynecz C 1</rdg> <rdg wit="C 3">Teynecz (am Rande beigeschrieben na Hurkach) C 3</rdg></app></note> super monticulos. Ibi tota die de diversis causis concionati datis et acceptis inter se sacramentis, uti visum est, sunt reconciliati. Sed<note><app><lem>Sed</lem> <rdg wit="A 1a">sed – for (Z. 18) fehlt A 1a</rdg></app></note> quoniam idem Otto nobis interdixerat forum in villa Zekircostel<note><app><lem>Zekircostel</lem> <rdg wit="A 1, 3b, C 1b">so A 1, 3b, C 1b</rdg> <rdg wit="C 1a, 2a, 3">Zekyrc(k)ostel C 1a, 2a, 3</rdg> <rdg wit="A 2a*">Sekirk- A 2a*</rdg> <rdg wit="A 3a, B">Seki(y)rcostel A 3a, B</rdg> <rdg wit="C 2b">Sekyrk- C 2b</rdg></app></note>, quod pater suus et mater<note>Vgl. oben S. 170, Z. 5. 6</note> pro remedio animarum suarum Deo et sancto Wencezlao nobis famulantibus<note><app><lem>famulantibus</lem> <rdg wit="A 1">familiaribus, korr. familiariter A 1</rdg></app></note> perpetuo habendum tradiderant, ego missus ex parte fratrum coram duce et eius comitibus conquestus sum super Ottone<note><app><lem>Ottone</lem> <rdg wit="A 2a">Ottonem A 2a</rdg></app></note>, quod lucernam parentum suorum, quam debuerat accendere, extinguebat<note>Vgl. oben S. 190, Z. 1.</note>. Et ille: <quote>Ego</quote>, inquit, <quote>lucernam genitorum meorum <pb ed="2" n="61v"/> non extinguo, sed nolo, ut in potestate episcopi sit, quod vobis speciliater datum esse scio. Et nunc non episcopo, non alicui persone<note><app><lem>persone</lem> <rdg wit="A 2a">personarum A 2a</rdg></app></note>, sed Deo et sancto Wencezlao vobis famulantibus<note><app><lem>famulantibus</lem> <rdg wit="A 1">familiaribus A 1</rdg></app></note> predictum forum restituo</quote>. Et ita coram duce<note><app><lem>duce</lem> <rdg wit="A 3">duce Wlad A 3</rdg></app></note> et eius comitibus restituto nobis<note><app><lem>nobis</lem> <rdg wit="A 1, C 2b">restituo vobis A 1, C 2b</rdg></app></note> foro<note><app><lem>foro</lem> <rdg wit="A 1a">sed – for (Z. 18) fehlt A 1a</rdg></app></note> post diem alteram Otto reversus est in Moraviam.</p>
</div>
<div n="1.6.34">
<head>Capitulum tricesimum quartum</head>
<p>Item eiusdem anni III. id. Iulii indicta est generalis sinodus cunctis principibus terre Boemorum<note><app><lem>Boemorum</lem> <rdg wit="A 2a">princ. Boemie A 2a</rdg></app></note> ad curtem Saczkam<note><app><lem>Saczkam</lem> <rdg wit="A 2a*">Saczcam A 2a*</rdg> <rdg wit="B">Sacskam B</rdg> <rdg wit="C 1a">Saczskam C 1a</rdg></app></note><note>Nach Ebbonis Vita Ottonis ep. Babenb. (SS. XII, 845) befand sich hier 1124 eine Abtei (abbatia Setzkea); in Herbordi Vita Ottonis ep. Babenb. (ebenda S. 779) ist die Rede von einer ecclesia Satischa in Albe fluminis ripa sita; auch 1138 fand hier eine wichtige Versammlung statt, vgl. SS. IX, 144 (Cont. Cosmae canon. Wissegrad.). – S. liegt im Bez. Podiebrad.</note>, que sita est in medio pratorum. Ad quam similiter Otto vocatus venit incaute cum paucis, confisus valde de nuper datis<note><app><lem>datis</lem> <rdg wit="A 2a">datis sacr. inter se. Ubi A 2a</rdg></app></note> inter se et acceptis<note><app><lem>acceptis</lem> <rdg wit="A 2a">datis sacr. inter se. Ubi A 2a</rdg></app></note> sacramentis; ubi tercia die iam definitis omnibus negociis mane surgens Otto in castris precipit<note><app><lem>precipit</lem> <rdg wit="C 3">precepit C 3</rdg></app></note> questionariis<note>Nach NOvotný Č. D. I, 2, 488, Anm. wären damit Söldner gemeint. In frankischen Quellen bezeichnet man damit Inhaber richterlicher Funktionen (aber auch Henker, Folterer), vgl. oben S. 93, N. 5. Die Erklärung bei Grandaur (S. 201, N. 2), daß damit diejenigen gemeint seien, welche bei einer Reise oder Heerfahrt für den notwendigen Lebensbedarf und Sonstiges zu sorgen hatten, ist nicht geügend begründet. Vgl. auch meine Gesch. Böhmens und Mährens S. 316.</note>, ut sint parati cum suis necessariis ad repetendam viam. Ipse vero ascendit in curiam<note><app><lem>curiam</lem> <rdg wit="A 3">curtem A 3</rdg></app></note> accepturus a fratre<note>Seinem Vetter.</note> suo licentiam. Quid multis moror? Cur<note><app><lem>Cur</lem> <rdg wit="C 3">cur – eloquor fehlt C 3</rdg></app></note> non cicius, quod sine mora factum est, eloquor<note><app><lem>eloquor</lem> <rdg wit="C 3">cur – eloquor fehlt C 3</rdg></app></note>? Ilico ceu ferocissimus<note><app><lem>ferocissimus</lem> <rdg wit="A 2a, C 2">fortissimus A 2a, C 2</rdg> <rdg wit="C 2">leo fehlt C 2</rdg></app></note> leo capitur Otto<note><app><lem>Otto</lem> <rdg wit="A 3">dominus O. A 3</rdg></app></note> velut a mitissimo agno duce Wladizlao<note><app><lem>Wladizlao</lem> <rdg wit="A 1a">Wadizl- A 1a öfter</rdg></app></note>. Cui cum sui consiliarii instarent,  ut eum lumine privaret: <quote>Nequaquam</quote>, inquit<note><app><lem>inquit</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a (ait nach duci von 2. Hd. über der Zeile)</rdg></app></note>, <quote>assimilabor duci Poloniensi Bolezlao, qui fratrem suum Izbigneu<note><app><lem>Izbigneu</lem> <rdg wit="C 2">Izbigneu(w) C 2</rdg> <rdg wit="B">Zbigneu B</rdg> <rdg wit="A 2a*">Sbigneu A 2a*</rdg> <rdg wit="A 3">Zpitigneu A 3</rdg> <rdg wit="C 1b">Sbihniew C 1b</rdg></app></note><note>Diese Blendung gehört erst in das Jahr 1111, wie zuerst W. Giesebrecht, Wendische Geschichten II (Berlin 1843), 178 festgestellt hat; Gumplowicz S. 94 stimmt dem bei. Novotný Č. D. I, 2, 508, N. 3 spricht von 1111 oder 1112.</note> sub fidei sacramentis advocavit dolis et eum tercia die pravavit oculis. Ego autem nolo cum fratre meo perpetuas inire discordias, sed volo castigare eum, ut castigatus resipiscat et cognoscat atque sui posteri discant, quod terra Moravia et eius dominatores semper Boemorum principis sint sub potestate, sicut avus noster pie memorie Bracizlaus ordinavit, qui eam  primus dominio suo subiugavit<note>Vgl. meine Gesch. Böhmens und Mährens S. 124.</note></quote>. Sed quid fortius forti viro? Ecce vir fortis inter armatas manus Otto tripudiat et vinculis mancipatus leta facie et iocundo vultu quasi ad epulas invitatus ibat<note><app><lem>ibat</lem> <rdg wit="A 3">ibat gaudens A 3</rdg></app></note>, usque dum retruditur urbis Wissegrad in custodiam<note><app><lem>custodiam</lem> <rdg wit="A 2a">custodia A 2a</rdg></app></note>. Ibi fertur dixisse ad eos, qui erant eum observantes per vigilias milites: <quote><seg rend="verse">Assimilantur api lingue mendacis amici,</seg> <seg rend="verse">Cuius ab ore fluit mel, cauda sed<note><app><lem>sed</lem> <rdg wit="A 3">eius A 3</rdg></app></note> ultima pungit;<note><app><lem>pungit</lem> <rdg wit="A 1">pugnat, korr. von 2. Hd. pungat A 1</rdg></app></note></seg> <seg rend="verse">Me fore per talem deceptum credite fraudem,</seg> <seg rend="verse">Sed casus varie fortune ferre necesse est.</seg> <seg rend="verse">Nec facit ista meus frater mihi<note><app><lem>mihi</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note>, sed vir iniquus</seg> <seg rend="verse">Sic<note><app><lem>Sic</lem> <rdg wit="A 3">sic A 3</rdg></app></note> voluit Wacek<note><app><lem>Wacek</lem> <rdg wit="A 1">Uacek A 1</rdg></app></note>, agitur sic iudice Roscthey.<note><app><lem>Roscthey</lem> <rdg wit="A 1, 3, C 1, 2a">so A 1, 3, C 1, 2a</rdg> <rdg wit="A 1a, B">Rosctey A 1a, B</rdg> <rdg wit="C 1b, 2">Roset(h)ei(y) C 1b, 2</rdg> <rdg wit="A 2a*">Prostey A 2a*</rdg></app></note></seg> <seg rend="verse">Quos ego!<note>Vgl. oben S. 117, Z. 20.</note> si vivam; me modo sed reprimam.</seg></quote> Post hec tempore <pb ed="2" n="62r"/> non longo reedificato castro Krivoplat<note><app><lem>Krivoplat</lem> <rdg wit="A 1, 2a, 3, B">so A 1, 2a, 3, B</rdg> <rdg wit="C 1b, 2b">Krzi(y)woplat(h) C 1b, 2b</rdg> <rdg wit="C 3">Kriuoblat C 3</rdg> <rdg wit="C 1a">Krziwoklat C 1a</rdg> <rdg wit="A 1a, C 2a">Kriuoc(k)lat A 1a, C 2a</rdg></app></note><note>In Originalurkunden aus dem J. 1222 findet sich die Form Dreo(u)plast.; vgl. Friedrich, Cod. dipl. regni Bohemiae II, 234. 248; es ist die Burg Bürglein im Bez. Rakonitz.</note> in silva iuxta fluvium Msam traditus est ibi Otto armatis militibus ad custodiendum annis fere tribus<note>Cosmas nennt Jahr und Monat der Gefangennahme (Juli 1110) und der Freilassung (Dez. 1113) ausdrücklich (Kap. 34 und 39); vgl. meine Gesch. Böhmens und Mährens S. 198; Novotný Č. D. I, 2, 488, N. 1.</note>.</p>
</div>
<div n="1.6.35">
<head>Capitulum tricesimum quintum</head>
<p>Eodem anno duce Wladizlao et universa plebe Boemorum cum iocunditate et leticia sui patroni Wencezlai<note><app><lem>Wencezlai</lem> <rdg wit="A 3">sanctissimi Wenc. A 3</rdg> <rdg wit="A 1a, B, C 1, 2">sancti W. A 1a, B, C 1, 2</rdg></app></note> celebrantibus natalicia nuncius affuit duci, qui talia retulit: <quote>Vobis hic in tranquillitate et securitate convivantibus, sed fratre tuo<note><app><lem>tuo</lem> <rdg wit="A 2a">vestro A 2a</rdg></app></note> Zobezlao<note><app><lem>Zobezlao</lem> <rdg wit="A 1">Zobzlao, korr. Zobezlao A 1</rdg> <rdg wit="C 2b">Boleslao C 2b</rdg></app></note> et duce Poloniorum Bolezlao terram hanc depopulantibus et populum quasi viles messis acervos diripientibus ego vix solus aufugi<note><app><lem>aufugi</lem> <rdg wit="C 3">efugi C 3</rdg></app></note>, ut hec nunciarem tibi<note><bibl>Vgl. Iob 1, 16. 19:</bibl> <q>effugi ego solus, ut nuntiarem tibi.</q></note>. Accelerate<note><app><lem>Accelerate</lem> <rdg wit="A 3">accelerat A 3</rdg></app></note> viam<note><bibl>Valer. Flacc. VIII, 265:</bibl> <q>acc. v.</q></note>, iam<note><app><lem>iam</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> claudite vestra promptuaria, linquite convivia, Mars vocat vos ad prelia, cras aderunt hostium armata mille milia</quote><note>Vgl. V. Novotný, Polský vpád do Čech a bitva u Trutině r. 1110 [Der poln. Einfall in Böhmen und die Schlacht an der Trutina i. J. 1110] in: Časopis spol. přatel starožitnosti XX (1912), 126 ff., der Cosmas den Vorzug gibt vor der polnischen Hauptquelle, der Chron. Polon. III, 21 (SS. IX, 472; Font. rere. Polon. S. 97 ff.), vgl. Novotný Č. D. I, 2 490 ff. Von Meyer v. Knonau nur ganz kurz erwähnt VII, 91.</note>. Qui continuo surgentes de convivio et celeriter exercitu collecto occurrunt eis ex ista parte amnis Cidlina<note><app><lem>Cidlina</lem> <rdg wit="A 1, C 1, 1b">so A 1, C 1 (Kid- 1b)</rdg> <rdg wit="A 1a">Ciddina A 1a</rdg> <rdg wit="die übrigen *">Cydlina die übrigen *</rdg></app></note><note>Nach Novotný Č. D. I, 2, 491 am 1. Oktober wegen der Angabe der polnischen Quelle die qarto, doch sind die Beweise nicht hinreichend. – Lutschitz im Bez. Tschaslau.</note> iuxta pagum, qui dicitur Lucica<note><app><lem>Lucica</lem> <rdg wit="C 1">Luczica C 1</rdg> <rdg wit="C 1b">Luczka C 1b</rdg></app></note>. Ast alia de parte eiusdem amnis sine rapinis et sine incendiis ibant incedentes Poloniorum phalange<note><app><lem>phalange</lem> <rdg wit="*">phalanges * (vgl. S. 26, Z. 14)</rdg></app></note>, quoad usque pervenientes iuxta oppidum Oldris<note><app><lem>Oldris</lem> <rdg wit="A 3">Olokis A 3</rdg> <rdg wit="C 1b">Oldrzis C 1b</rdg> <rdg wit="C 2b">Oldriss C 2b</rdg></app></note><note>Nach Novotný a. a. O. S. 492, N. 1 am linken Elbufer an der Cidlina-mundung; die Ankunft daselbst verlegt er auf den 3. Oktober.</note> applicuerunt ad undam Labe fluminis; inde mittunt ad ducem Wladizlaum dolo<note><app><lem>dolo</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> dicentes: <quote>Non nos hostilia<note><app><lem>hostilia</lem> <rdg wit="A 3">host. arma A 3</rdg></app></note> portamus<note><app><lem>portamus</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> hastilia<note><app><lem>hastilia</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg> <rdg wit="A 2a">astalia A 2a</rdg> <rdg wit="C 2b">hastalia C 2b</rdg> <rdg wit="*">astilia *</rdg></app></note> nec venimus pugnare, sed te fratre cum tuo pacificare. <seg rend="verse">Sin autem nostris monitis adquiescere non vis,</seg> cras transibimus flumen et cetera post hec. Amen.</quote> Ad hec dux Wladizlaus paucis respondit: <quote><seg rend="verse">Non erit hoc anno puto<note><app><lem>puto</lem> <rdg wit="B">fehlt B</rdg></app></note> pax sine sanguine magno,</seg> <seg rend="verse">Ad fedus pacis quia nemo venit in armis.</seg> <seg rend="verse">Transibis flumen, post cetera non erit amen;</seg> <seg rend="verse">Flumen transibis, sed non inpune redibis.<note><app><lem>redibis</lem> <rdg wit="A 2a">inpune bis (dieses Wort radiert) abibis A 2a</rdg> <rdg wit="A 1">inpune redibis (übergeschrieben tis abibis) A 1</rdg> <rdg wit="A 1a, Weinb.">(übergeschriebn is abibis) A 1a (in der Vorlage vermütlich übergeschriebn ł is abibis Weinb.)</rdg></app></note></seg> <seg rend="verse">Cetera que dicis faciam, fac cetera, que vis.</seg></quote> Et statim credulus verbis hostium dolosis cum suis nocte illa transvadantes<note><app><lem>transvadantes</lem> <rdg wit="B, C 1, 2b">transvadentes B, C 1, 2b</rdg> <rdg wit="A 2a">transvadantes, korr. –dentes A 2a</rdg></app></note> fluvium<note>Nach Grandaur und anderen die Cidlina; nach Novotný Č. D. I, 2, 493 im Anschluß an Dobner, Pubitschka, Jireček und andere die Elbe, während die Polen die Cidlina übergeschrieben hätten.</note> ante ortum solis ex adverso applicuerunt ripis<note><app><lem>ripis</lem> <rdg wit="C 1, 2">rupis C 1, 2</rdg> <rdg wit="C 3">ripis, korr. rupis C 3</rdg></app></note> eiusdem fluminis. Polonii<note><app><lem>Polonii</lem> <rdg wit="A 2a, C 1, 2*">Poloni A 2a, C 1, 2*</rdg></app></note> autem ut viderunt dolos suos profecisse<note><app><lem>profecisse</lem> <rdg wit="A 3">non prof. A 3</rdg> <rdg wit="C 3">perfec- C 3</rdg></app></note>, fecerunt impetum super terram et eam devastantes incendiis et rapinis inmensa<note><app><lem>inmensa</lem> <rdg wit="B">universa B</rdg></app></note> preda onerati iuxta pontes Criuci<note><app><lem>Criuci</lem> <rdg wit="A 1, C 3">so A 1 (korr. von 2. Hd. Criucii) C 3</rdg> <rdg wit="A 2a*">Criucy A 2a*</rdg> <rdg wit="B">Criuici B</rdg> <rdg wit="A 1a">Criuchi A 1a</rdg> <rdg wit="C 1a">Cryuczi C 1a</rdg> <rdg wit="C 2a">Cryuci C 2a</rdg> <rdg wit="C 2b">Criτici C 2b</rdg> <rdg wit="A 3">Kriuici A 3</rdg> <rdg wit="C 1b">Krziwczi C 1b</rdg></app></note><note>Bisher unbestimmter Ort.</note> sunt castra metati. Nostrates autem<note><app><lem>autem</lem> <rdg wit="A 2a">vero A 2a</rdg></app></note>, quia illa nocte nimis fatigati fuerant<note><app><lem>fuerant</lem> <rdg wit="A 3">fuerunt A 3</rdg></app></note> nec tam cito retransvadare<note><app><lem>retransvadare</lem> <rdg wit="A 2a, C 2b">retransvade A 2a, C 2b</rdg> <rdg wit="B">transvadare B</rdg></app></note> poterant, stabant stupefacti.</p>
</div>
<div n="1.6.36">
<head>Capitulum tricesimum sextum</head>
<p>Ut autem <pb ed="2" n="62v"/> dux<note><app><lem>dux</lem> <rdg wit="B">fehlt B</rdg></app></note> Wladizlaus se dolo deceptum<note><app><lem>deceptum</lem> <rdg wit="A 1">decerptum A 1</rdg></app></note> intellexit et suorum quorundam desides<note><app><lem>desides</lem> <rdg wit="A 1">desidim (?), korr. desides A 1</rdg></app></note> animos ad pugnandum sensit, ira<note><bibl>Ps. 2, 13:</bibl> <q>cum exarserit ... i. eius.</q></note><note><bibl>Rom. 2, 8:</bibl> <q>i. e ind.</q></note> et indignatio et conscia<note><bibl>Verg. Aen. V, 454:</bibl> <q>vim suscitat ira tum pudor incendit vires et c. v.</q></note> virtus in duce<note><app><lem>duce</lem> <rdg wit="A 3">virtus ducis A 3</rdg></app></note> exarsit, et quasi tuba<note><app><lem>tuba</lem> <rdg wit="A 2a">nach vehemens am Rand nachgetragen A 2a</rdg></app></note><note><bibl>Isai. 58, 1:</bibl> <q>quasi. exalta vocem tuam.</q></note> vehemens, que ad bella milites concitat, ita eius oratio torpentes suorum mentes excitat: <quote>O Boemii</quote>, inquit, <quote>olim fama terra marique incliti, virtutibus egregii, triumphis eximii<note><app><lem>eximii</lem> <rdg wit="A 2a*">exhimii A 2a*</rdg></app></note>, nunc vestri tributarii, quibus semper fuistis timori, vobis adhuc spirantibus insultant et terram vestram devastant. An vobis tilienses pendent in femore enses? An soli Polonienses habent ferreos enses? Quo nobis<note><app><lem>nobis</lem> <rdg wit="A 1, 1a, C 3*">vobis A 1, 1a (?), C 3*</rdg></app></note> adhuc vivere? O sempiternum nobis et nostris posteris dedecus! Ecce Ceres vestra<note><app><lem>vestra</lem> <rdg wit="A 3">nostra A 3</rdg></app></note> favillat, lares vestri usque ad nubila fumigant, Vulcanus<note>Vgl. oben S. 152, N. 2.</note> tota terre in superficie furit et tamen adhuc corda vestra gelidiora glacie<note><bibl>Ov. Epist. Im 22:</bibl> <q>frigidus glaci pectus amantis erat; auch Pont. III, 4, 33.</q></note> non urit? Aut si cor vestrum tabescit<note><bibl>Ezech. 21, 7:</bibl> <q>tabescet omne cor.</q></note>, saltem stomachus, qui iam fame languescit<note><app><lem>languescit</lem> <rdg wit="A 1, C 1, 2">languescet A 1, C 1, 2</rdg></app></note>, cur zelo iusticie non exardescit? An non movet vos femineus planctus et ululatus, qui raucius clamoribus ardua sydera<note>Vgl. oben S. 18, N. 3.</note> tangit? Qui lactentium<note><app><lem>lactentium</lem> <rdg wit="A 3">lactantium A 3</rdg></app></note> singultus aut pregnantis gemitus sive uxoris<note><app><lem>uxoris</lem> <rdg wit="A 1">uxores A 1</rdg></app></note> rapte a paganis non amaro corde percipit? Qui temperet se a lacrimis<note><bibl>Verg. Aen. II, 6:</bibl> <q>quis talia fando ... temperet a lacrimis?</q></note>, cum infantes suos ceu agnellos<note><app><lem>agnellos</lem> <rdg wit="A 1, C 1, 2a">angellos A 1, C 1, 2a</rdg></app></note> vagientes<note><app><lem>vagientes</lem> <rdg wit="A 2a">vaginantes A 2a</rdg></app></note> interfici aut matris<note><app><lem>matris</lem> <rdg wit="A 1">matres A 1</rdg> <rdg wit="C 3">matres, korr. matris C 3</rdg></app></note> ab ubere<note><bibl>Verg. Aen. VI, 6:</bibl> <q>vagitus et ingens infatumque animae ... quos ... ab ubere raptos.</q></note> viderit abici? Atqui minus dolendum esset, si non a minus dignis illatus dolor iste fuisset. Certe si tria tantummodo scuta habeam, non intermittam hodie ancipitem fortunam belli intemptatam.</quote> Moxque ipse<note><app><lem>ipse</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> dux<note><app><lem>dux</lem> <rdg wit="A 3">dux Wlad. A 3</rdg></app></note> et totus simul<note><app><lem>simul</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> exercitus, sicut unusquisque stabat in ripa, iam non querunt vada, sed sine ordine prosiliunt et transnatant aquam, optant<note><app><lem>optant</lem> <rdg wit="C 3">atque optant C 3</rdg></app></note> mori pro patria<note>Vgl. oben S. 132, N. 4.</note>. Vires dabat eis dolor et illata iniuria, festinant, quoquo modo possent, etiam vite sue per dispendium inimicorum letum disturbare triumphum. Sed dux sepe dictus Polonie postera die transiens rivulum Trutinam<note>Nicht die bei Trautenau fließende Aupa ist gemeint, wie früher angenommen wurde und auch noch W. Friedrich a. a. O. S. 41, N. 9 allerdings mit Fragezeichen schreibt, sondern ein bei Smiřitz in die Elbe fließends Bächlein, an dessen Mündung ein Örtchen namens Trutina liegt; vgl. Sedlaček Místop. Slovník S. 904; Novotný Č. D. I, 2, 495.</note>, quia his<note><app><lem>his</lem> <rdg wit="A 3b">his, korr. is A 3b</rdg> <rdg wit="A 3a, C 2a">is A 3a, C 2a</rdg></app></note> non ubique est pervius, iussit cum preda suos et quosque debiles precedere. Ipse vero in loco ad pugnam sibi apto<note><app><lem>apto</lem> <rdg wit="A 3">aperto A 3</rdg></app></note> cum expeditis <pb ed="2" n="64r"/> equitibus pro defensione suorum stetit repugnare<note><app><lem>repugnare</lem> <rdg wit="A 2a">pugnare A 2a</rdg></app></note> paratus. Hec ita fieri cernens Detrisek<note><app><lem>Detrisek</lem> <rdg wit="A 2a*">Detrich A 2a*</rdg> <rdg wit="A 1a, B">Detrissek A 1a, B</rdg> <rdg wit="C 1">Dietrzissek C 1</rdg> <rdg wit="C 2b">Dyetrzyssek C 2b</rdg></app></note>, filius<note><app><lem>filius</lem> <rdg wit="A 1a">fehlt A 1a</rdg></app></note> Busa<note><app><lem>Busa</lem> <rdg wit="A 1">Bosa A 1</rdg> <rdg wit="B">Busse B</rdg> <rdg wit="A 3">Buze A 3</rdg> <rdg wit="C 1b">Buze C 1b</rdg></app></note>, cuius supra sepe<note><app><lem>sepe</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> mentionem fecimus<note><app><lem>fecimus</lem> <rdg wit="A 1a">fehlt A 1a</rdg></app></note><note>Vgl. oben S. 197, Z. 5; 201, Z. 8.</note>, secedens in unum locum cum his qui suo lateri adherebant militibus, dixit ad eos: <quote>Fratres mei et commilitones, quicumque pavidam aut mori timidam<note><app><lem>timidam</lem> <rdg wit="A 1">-idum, korr. -idam A 1</rdg></app></note> habet aliquam in suo carunculam, necesse<note><app><lem>necesse</lem> <rdg wit="A 2a">corpore von säter Hd. über necesse übergeschrieben A 2a</rdg> <rdg wit="Freh. *">carunc. corpore necesse Freh. *</rdg> <rdg wit="C 1b">in suo zum 2. Male vor necesse, aber getilgt C 1b; vielleicht in suo corpore carunc.</rdg></app></note> est, ut eam<note><app><lem>eam</lem> <rdg wit="A 1">iam, korr. eam A 1</rdg></app></note> prius aut abscidat aut nunc ab agmine nostro discedat<note><app><lem>discedat</lem> <rdg wit="B">abscedat B</rdg></app></note>. Nam vilior est alga<note>Vgl. oben S. 62, N. 2.</note> maris, qui nescit, quam pulchrum sit<note><app><lem>sit</lem> <rdg wit="A 2a">est A 2a</rdg></app></note> mori in armis<note>Vgl. oben S. 181, N. 2.</note>.</quote> Quorum ut vidit animos ad pugnam alacres, erant enim fere centum milites, velut lupus<note><bibl>Verg. Aen. II, 355:</bibl> <q>sic animis iuvenum furor additum, inde lupi ceu raptores ... per hostes vadimus.</q></note><note><bibl>II. Mac. 11, 11:</bibl> <q>impetu irruerunt in hostes.</q></note>, qui querit clam ex latibulo irrumpere gregem<note><app><lem>gregem</lem> <rdg wit="A 3">in gregem A 3</rdg></app></note>, ita ille de<note><app><lem>de</lem> <rdg wit="A 2a, B">ex A 2a, B</rdg></app></note> inproviso impetu cum magno ex nudo latere irruit in hostes. Ubi fere mille prostratis adversariis fertur ut rabida tigris predictus miles in confertissimos<note><app><lem>confertissimos</lem> <rdg wit="A 3">confort- A 3</rdg></app></note><note>Vgl. oben S. 28, N. 2.</note> hostium cuneos et eos a dextris et a sinistris obstantes quasi spicas tenere segetis acuto metit<note><app><lem>metit</lem> <rdg wit="A 1a, C 1, 2">mittit A 1a, C 1, 2</rdg> <rdg wit="A 1, 2a">mittit, korr. metit A 1a, 2a</rdg></app></note> gladio, donec inmani vi telorum obrutus cecidit super ingentem occisorum struem. Boemi vero, qui in adversa fronte<note>Vgl. oben S. 133, N. 2.</note> Martis pugnaverunt, heu insueta lapsi fuga terga dederunt. Zobezlau<note><app><lem>Zobezlau</lem> <rdg wit="A 2a, B*">Sobezlau A 2a, B*</rdg> <rdg wit="A 3">Sobeslaus A 3 meistens</rdg> <rdg wit="C 1a, 2b">Sob(i)eslav C 1a, 2b öfter</rdg> <rdg wit="C 1b">Sobieslao C 1b</rdg></app></note> cum Polonis infausta, quia plus quam civili<note>Vgl. oben S. 151, N. 5.</note>, potitus<note><app><lem>potitus</lem> <rdg wit="A 1">positus, korr. potitus A 1</rdg></app></note> est victoria. Facta est autem hec strages VIII. id. Octobris<note>Diese Datum wird bestätigt durch die Bemerkung der Chron. Polon. III, 22 (SS. IX, 473; Font. rer. Polon. S. 100): ad silvarum introitum sexta feria iam stationem posuisset, womit Freitag, der 7. Oktober, der Vortag der Schlacht gemeint ist. Novotný Č. D. I, 2, 491, N. weist darauf hin, daß die beiden Daten des 28. Sept. (Kap. 35 am Anfang) und 8. Okt. bei Cosmas die festen Zeitpunkte darstellen, zwischen die die anderen Ereignisse eingereiht werden müssen.</note>, in qua Nozizlau<note><app><lem>Nozizlau</lem> <rdg wit="A 2a*">Nosizlav A 2a*</rdg> <rdg wit="C 1a">Nozislaw C 1a</rdg> <rdg wit="C 1b, 2b">Nosislaw C 1b, 2b</rdg> <rdg wit="A 1a">Zobezlau, korr. Nob- A 1a</rdg></app></note> et Drisicray<note><app><lem>Drisicray</lem> <rdg wit="A 2a">so A 2a</rdg> <rdg wit="A 1">Drisycay, korr. Drisykray A 1</rdg> <rdg wit="A 1a, C 2">Dirsikray A 1a, C 2</rdg> <rdg wit="A 3, B">Drsic(k)ray A 3, B</rdg> <rdg wit="C 1">Dy(i)rzkray C 1</rdg> <rdg wit="C 3">Driskray C 3</rdg></app></note> fratres<note><app><lem>fratres</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note>, filii Lubomir<note><app><lem>Lubomir</lem> <rdg wit="C 1a">Liubomir C 1a</rdg> <rdg wit="C 1b">Lib- C 1b</rdg></app></note>, et alii quam plurimi ceciderunt.</p>
</div>
<div n="1.6.37">
<head>Capitulum tricesimum septimum</head>
<p>Anno dominice incarnationis MCXI. Regina Zuataua<note><app><lem>Zuataua</lem> <rdg wit="A 2a, C 2a*">Sv(u)atav(u)a A 2a, C 2a*</rdg> <rdg wit="C 1, 2b">Swatau(w)a C 1, 2b</rdg></app></note> inter natos suos satagente et episcopo Hermanno mediante atque Wacek<note><app><lem>Wacek</lem> <rdg wit="C 1, 2b">Waczek C 1, 2b</rdg> <rdg wit="B">Vecek B</rdg></app></note> palatino comite, licet contra suam salutem, id favente<note><app><lem>favente</lem> <rdg wit="B">faciente B</rdg></app></note> dux Wladizlaus fratrem suum Zobezlaum<note><app><lem>Zobezlaum</lem> <rdg wit="A 1">Zobezaum A 1</rdg> <rdg wit="C 3">Zobesl- C 3</rdg> <rdg wit="A 2a, C 2b">Sobesl- A 2a, C 2b</rdg> <rdg wit="A 3">Sobezl- A 3</rdg> <rdg wit="C 1b, 2a">Sobiesl- C 1b, 2a</rdg> <rdg wit="C 1a">dux Sobieslaw C 1a</rdg> <rdg wit="B">Sobezlau B</rdg> <rdg wit="*">Sobieslaw *</rdg></app></note> revocavit de Polonia<note>Vgl. oben S. 185, Z. 13; auch die Chron. Polon. III, 25 (S. 475; S. 105) berichten: Bolezlavus ... ducem Bohemicum coegit fratrem minimum, quem supra diximus, in hereditatis sortem recipere, quibusdam civitatibus sibi datis. Dazu Novotný S. 496.</note> et dedit ei civitatem Satc<note><app><lem>Satc</lem> <rdg wit="A 1, A 1a">so A 1 (von später Hd. korr. Satec), A 1a</rdg> <rdg wit="A 2a, B*">Satec A 2a, B*</rdg> <rdg wit="A 3">Sathec A 3</rdg> <rdg wit="C 2, 3">Zatc C 2, 3</rdg> <rdg wit="C 1a">Zatcz C 1a</rdg> <rdg wit="C 1b">Zacz C 1b</rdg></app></note><note>Schon früher, unter Herzog Bretislaw I. (gest. 1055) bildete Saaz eine selbständige Provinz, die unter der Leitung eines Prinzen, damals Spitignews, stand; s. oben S. 104, Z. 6. L. Schlesinger, Älteste Geschichte der Stadt Saaz, in: Mitteil. des Vereins f. Gesch. der Deutschen in Böhmen XXVI (1888), 245 ff. nimmt auf dieses besondere Verhältnis keine Rücksicht, die Bezeichnung von Saaz als eigener Provinz im J. 1111 wird nicht erwähnt, sondern nur die von 1055; vgl. S. 248.</note> cum omni ad eam pertinente provincia.</p>
</div>
<div n="1.6.38">
<head>Capitulum tricesimum octavum</head>
<p>Anno dominice incarnationis MCXII. Regum antiquorum iuxta statutum<note>A. Schäfer, Staatsrechtliche Beziehungen Böhmens zum Reiche (Diss., Jena 1886), S. 9 möchte an Regelung dieser Verhältnisse unter Kaiser Otto I. denken, Novotný S. 500 nur an die Zeit Kaiser Heinrich IV. und Wratislaws; vgl. meine Gesch. Böhmens und Mährens S. 99 ff.</note> regis Heinrici quarti ad nutum dux Wladizlaus nepotem suum, Bracizlai filium et equivocum, cum armata CCC clypeis legione misit Romam. Sed quoniam iam rex longe antea precesserat, predictus puer cum suis transiens Bawarie Alpes invenit regem in urbe Verona<note><app><lem>Verona</lem> <rdg wit="A 2a, C 1b">Werona A 2a, C 1b</rdg></app></note><note>In Verona hielt sich Kaiser Heinrich V., den Cosmas hier meint, auf vom 18. bis zum 22. Mai 1111 und fierte hier auch das Pfinstfest, das auf den 21. fiel. Über Cosmas´ zeitlich schlecht eingereihten Bericht handelt ausführlich Meyer v. Knonau VI, 380 in einem eingenen Exkurs; vgl. dazu S. 123, 180. K. Gernadt, Die erste Romfahrt Heinrichs V. (Diss., Heidelberg 1890), vertritt S. 76 im Gegensatz zu Meyer v. Knonau die Ansicht, daß das böhmische Heer überhaupt nicht nach Rom gekommen sei, sondern den Kaiser erst bei dessen Rückmarsch in Verona angetroffen habe, welcher Ansicht ich mich anschließe, s. meine Gesch. Böhmens und Mährens S. 197; kleine Ergänzungen bietet Novotný S. 499, 500.</note>, ibique cum eo celebravit pentecosten. In Augusto autem<note><app><lem>autem</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> mense <pb ed="1" n="303r"/> intravit rex Romam<note>Kaiser Heinrich V. war schon am 12. Februar 1111 in Rom eingezogen, hatte die Stadt in der Nacht vom 15. zum 16. wider verlassen und kehrte am 13. April zurück, an welchen Tage die Kaiserkrönung erfolgte.</note> cum<note><app><lem>cum</lem> <rdg wit="A 2a, C 1a">so A 2a, C 1a</rdg> <rdg wit="die übrigen">in die übrigen</rdg></app></note> ingenti multitudine diversarum nationum atque linguarum<note>Vgl. K. Heissenbüttel, Die Bedeutung der Bezeichungen für Volk und Nation bei den Geschichtsschreiben des 10. bis 13. Jahrhunderts, Gött. 1920, S. 56.</note> <pb ed="2" n="64v"/> accepturus imperiales fasces iuxta morem regum<note><app><lem>regum</lem> <rdg wit="A 1">reg. mor. A 1</rdg></app></note>. Et quia idem rex olim surrexerat in suum patrem, idcirco Paschalis<note><app><lem>Paschalis</lem> <rdg wit="A 1a, 2a, C 2b">Pascalis A 1a, 3a, C 2b</rdg> <rdg wit="A 1">Paschalis, korr. Paschasius A 1</rdg></app></note> papa iudicans eum infamem nolebat eius implere voluntatem; quem rex ilico iussit capi et adacto ense<note><app><lem>ense</lem> <rdg wit="A 1">ensis (is auf Rasur) A 1</rdg></app></note> iugulo cepit mortem minari<note><app><lem>minari</lem> <rdg wit="A 1">minare A 1</rdg></app></note>. At ille timens mori concensit eius voluntati, atque tercia die ad invicem pacificati, tocius Romani populi et cleri favorabili acclamatione imperator et<note><app><lem>et</lem> <rdg wit="A 1">ausradiert A 1</rdg></app></note> augustus vocatur et ordinatur. Altera autem die novus imperator tanta mittit apostolico donaria<note><app><lem>donaria</lem> <rdg wit="A 1">dons* * A 1</rdg> <rdg wit="*">dona *</rdg></app></note>, ut pro sui magnitudine humane cerederentur sufficere cupiditati. His ita peractis reversus est imperator in Bawariam<note><app><lem>Bawariam</lem> <rdg wit="A 2a">Bau|uariam A 2a</rdg> <rdg wit="A 3, C 1a*">Baw- A 3, C 1a*</rdg></app></note>, et nostrates ad suam incolomes rediere patriam.</p>
</div>
<div n="1.6.39">
<head>Capitulum tricesimum nonum</head>
<p>Anno dominice incarnationis MCXIII. Quibusdam hominibus, qui vana et incerta libentius referunt, relatum est Zobezlao<note><app><lem>Zobezlao</lem> <rdg wit="A 2a, A 3, B">Sobezlao A 2a, A 3, B</rdg> <rdg wit="C 1">Sobiesl- C 1</rdg> <rdg wit="C 2">Sobesl- C 2</rdg></app></note>, quod frater suus, dux<note><app><lem>dux</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> Wladizlaus, vellet eum capere, id suggerente et consiliante contra eum Wacek comite. Quibus ille respondit: <quote>Aut ego moriar aut, qui talia molitur, prius morietur quam ego capiar.</quote> Et unde rem relatam magis opinaretur<note><app><lem>opinaretur</lem> <rdg wit="A 2a">crederet A 2a</rdg> <rdg wit="A 3">crederetur A 3</rdg> <rdg wit="A 1a">opinaretur, übergeschrieben credet (so) A 1a</rdg></app></note> veram esse, eadem hora venit nuncius vocans eum fratris ad curiam. Qui accipiens fere trecentos milites adit<note><app><lem>adit</lem> <rdg wit="A 2a, 3, C 1b">adiit A 2a, 3, C 1b</rdg></app></note> fratris curtem<note><app><lem>curtem</lem> <rdg wit="A 3">curiam A 3</rdg></app></note> cum paucis, ceteros non longius quam stadii spacio fecit stare cum armis. Ubi fratre salutato et prandio sumpto dux precessit precipiens fratri suo, ut eum sequeretur ad civitatem<note><app><lem>civitatem</lem> <rdg wit="A 3">urbem A 3</rdg></app></note> Wissegrad<note><app><lem>Wissegrad</lem> <rdg wit="A 1">Wisegrad A 1</rdg> <rdg wit="C 1b">Wysseg- C 1b</rdg> <rdg wit="C 2a">Wissieg- C 2a</rdg></app></note>. Non enim longe, sed quasi X stadiis distabant<note><app><lem>distabant</lem> <rdg wit="A 2a, 3">distabat A 2a, 3</rdg></app></note> ad urbe. Tunc Zobezlau<note><app><lem>Zobezlau</lem> <rdg wit="A 1, 1a, C 3">so A 1, 1a, C 3</rdg> <rdg wit="B">Sobezlau B</rdg> <rdg wit="A 2a">Sobeslau A 2a</rdg> <rdg wit="A 2a, 3*">Sobezlaus A 2a, 3*</rdg> <rdg wit="C 2b">Sobeslaus C 2b</rdg> <rdg wit="C 1">Sobieslaw(us) C 1</rdg></app></note> mittens rogat Wacek<note><app><lem>Wacek</lem> <rdg wit="B">Vecek B</rdg></app></note> comitem, quo per viam<note><app><lem>viam</lem> <rdg wit="A 2a">viam secum grad. serm-retur. Quo A 2a</rdg></app></note> simul gradientes sermocinarentur ad invicem. Quo facto parum per viam<note><app><lem>viam</lem> <rdg wit="A 3">per v. fehlt A 3</rdg></app></note> sermone communicato ex utroque latere atque post tergum Wacek<note><app><lem>Wacek</lem> <rdg wit="B">Vecek B</rdg></app></note> comiti incauto et innocenti <seg rend="verse">Rumpunt fatifero precordia<note>Vgl. oben S. 196, Z. 13.</note> vulnere terno</seg> <seg rend="verse">Mense quater denas Quintili intrante kalendas.<note>Im Necrol. Bohem. (Dobner, Monumenta III, 13) wird der Todestag eines Vacek comes zum 20. Juni verzeichnet; die einzige übrigens unbedeutende Differenz zwischen diesem Nekrolog und Cosmas.</note></seg> Statimque Zobezlau<note><app><lem>Zobezlau</lem> <rdg wit="A 1a, C 3">so A 1a, C 3</rdg> <rdg wit="A 1">Zobezau A 1</rdg> <rdg wit="A 2a, C 2a*">Sobeslau A 1a, C 2a*</rdg> <rdg wit="B">Sobez B</rdg> <rdg wit="A 3">Sobezlaus A 3</rdg> <rdg wit="C 1, 2b">Sobieslaw(us) C 1, 2b</rdg></app></note> reversus ad suos tenuit viam volens per Zribiam<note><app><lem>Zribiam</lem> <rdg wit="A 3b, B">Zrbiam A 3b, B</rdg> <rdg wit="A 3a">Zirbiam A 3a</rdg> <rdg wit="C 2a">Zibriam C 2a</rdg> <rdg wit="A 1a">Ztribiam A 1a</rdg> <rdg wit="C 1b">Sirbiam C 1b</rdg> <rdg wit="C 2b">Srib- C 2b</rdg></app></note> transire in Poloniam, valde enim timuit fratris sui presentiam. Cumque transisset silvam, occurrit<note><app><lem>occurrit</lem> <rdg wit="A 1">occurrunt A 1</rdg></app></note> ei Erkembertus<note><app><lem>Erkembertus</lem> <rdg wit="A 3">Erkenb- A 3</rdg></app></note>, prefectus de castro Donin<note>Wiprecht von Greitzsch hatte 1112 dem Kaiser nebst anderen Besitzungen den Gau MIsen, in dem die Burg Dohna lag, abtreten müssen; vgl. O. Posse, Urkunden der Markgrafen von Meißen im Cod. diplom. Saxoniae regiae I, 1 (1882), 139; Novotný Č. D. I, 2, 505.</note>, pellacis<note><app><lem>pellacis</lem> <rdg wit="A 1">pellacis, korr. fallacis A 1</rdg> <rdg wit="*">fallacis *</rdg></app></note> Zribie<note><app><lem>Zribie</lem> <rdg wit="A 3a">Zirbie A 3a</rdg> <rdg wit="A 3b, B">Zrbie A 3b, B</rdg> <rdg wit="A 1a">Ztribie A 1a</rdg> <rdg wit="A 2a, C 2b*">Sribie A 2a, C 2b*</rdg> <rdg wit="C 1b">Syrbie C 1b</rdg></app></note> plenus versuciis, fingens multa amicabiliter pollicetur<note><app><lem>pollicetur</lem> <rdg wit="A 3">pollicitus A 3</rdg></app></note> ei, quod cesaris per gratiam omnem suam obtineret iusticiam, si ad eius perveniret presenciam, atque supplex invitat eum dolis, quatenus cum paucis secum ad conves<pb ed="2" n="65r"/>cendum<note><app><lem>convescendum</lem> <rdg wit="A 2a, C 1">vescendum A 2a, C 1</rdg></app></note> ascenderet in oppidum; erat enim ea tempestate predictum castrum cesaris sub potestate. Mox inter prandendum armata manu adhibita super hospitem clausit ostium<note><app><lem>ostium</lem> <rdg wit="A 1, 1a, 3b, C 1b, 2">hostium A 1, 1a, 3b, C 1b</rdg></app></note>, et post paucos dies vinculatum mittit versus<note><app><lem>versus</lem> <rdg wit="A 2a">per A 2a</rdg></app></note> Saxoniam in quoddam firmissimum castrum, nomine<note><app><lem>nomine</lem> <rdg wit="A 2a, 3, B">fehlt A 2a, 3, B</rdg> <rdg wit="A 1, C 1a, 2, 3">•N• getilgt, zwischen castrum und tradens leerer Raum für etwa 6 bis 9 Buchstaben A 1, C 1a, 2, 3</rdg> <rdg wit="A 1a">trad. eum fehlt A 1a</rdg></app></note> ..... tradens eum suo clerico, nomine Ŏdalrico<note><app><lem>Ŏdalrico</lem> <rdg wit="A 1">Ŏdaldrido A 1</rdg> <rdg wit="A 2a, *">Wŏalrico A 2a (Woudalrico *)</rdg> <rdg wit="B">Ŏalrico B</rdg></app></note>, ad custodiendum. Videntes autem milicie contubernales dominum suum fraude<note><app><lem>fraude</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> captum diffugiunt alii in Poloniam, alii reversi sunt in Boemiam. <seg rend="verse">Post unum mensem sed<note><app><lem>sed</lem> <rdg wit="A 3a">fehlt A 3a</rdg> <rdg wit="A 3b">si durchstrichen A 3b</rdg></app></note> Christi per pietatem</seg> Zobezlau<note><app><lem>Zobezlau</lem> <rdg wit="A 3, B">Sobezlau A 3, B</rdg> <rdg wit="A 2a, C 2*">Sobeslau A 2a, C 2*</rdg> <rdg wit="C 1">Sobieslaw(us) C 1</rdg></app></note> ab eodem clerico noctu sic absolvitur. Superioris domus inter cancellos ad columnam fune ligata<note><app><lem>ligata</lem> <rdg wit="B, C 1b">ligatam B, C 1b (korr. ligata)</rdg></app></note> dimissus est per murum in sporta<note><bibl>Act. ap. 9, 25:</bibl> <q>nocte per murum dimiserunt eum submittentes in sp.</q></note><note><bibl>II. Cor. 11, 33:</bibl> <q>per fenestram in sp. dimissus sum per murum et sic effugi manus eius.</q></note><note><bibl>Jos. 2, 15:</bibl> <q>demisit ergo eos per funem de fenestra.</q></note> atque per eandem funem predictus clericus similiter<note><app><lem>similiter</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg> <rdg wit="A 3">sim. dil. cler. A 3</rdg></app></note> dilapsus<note><app><lem>dilapsus</lem> <rdg wit="C 3">delapsus C 3</rdg></app></note> cum quodam milite Cůnrado<note><app><lem>Cůnrado</lem> <rdg wit="A 2a, *">Cŏnr- A 2a (Counr- *)</rdg> <rdg wit="B, C, C 1b">Conr- B, C (Conradi C 1b)</rdg></app></note>, filio Riuin<note><app><lem>Riuin</lem> <rdg wit="A 1a">fil. R. fehlt A 1a</rdg> <rdg wit="C 2, C 2b">Riuin fehlt C 2 (in C 2b nur der Buchstabe R)</rdg> <rdg wit="C 1b">Riuini C 1b</rdg> <rdg wit="C 1a">Ritan C 1a</rdg> <rdg wit="C 3">Kram C 3</rdg></app></note>, qui etiam et ipse conscius facti eadem nocte sub murum adhibuerat equos, et sicut avicula emissa<note><app><lem>emissa</lem> <rdg wit="C 1a, 2a">amissa C 1a, 2a</rdg></app></note> de cavea fugit et repetit silvam<note><bibl>Boeth. Cons. phil. III, metr. 2, 18:</bibl> <q>ales caveae clauditur antro ... si tamen arto saliens texto nemorum gratas viderit umbras ... silvas tantum maesta requirit.</q></note>, ita illi lapsi celeri<note><app><lem>celeri</lem> <rdg wit="A 1">cele*ri A 1</rdg> <rdg wit="A 2a">clerici ausradiert und celeri später übergeschrieben A 2a</rdg></app></note> fuga tendunt in Poloniam.</p>
<p>Eodem anno mense Decembri dux Wladizlaus fratrem<note><app><lem>fratrem</lem> <rdg wit="C 3">patruelem am Rande ergänzt C 3</rdg></app></note> suum Ottonem<note>Vgl. oben III, 34.</note> solvit a vinculis et, quam olim post obitum fratris sui Zuatopluk<note><app><lem>Zuatopluk</lem> <rdg wit="A 1">Zuatoplyk A 1</rdg> <rdg wit="A 1a">-plik A 1a</rdg> <rdg wit="A 2a">Zuatop A 2a</rdg></app></note> habuerat, reddidit ei dimidiam tocius Moravie cum suis civitatibus provinciam.</p>
</div>
<div n="1.6.40">
<head>Capitulum quadragesimum</head>
<p>Anno dominice incarnationis MCXIIII. Mense Maio iubente domino Ottone Rosctey<note><app><lem>Rosctey</lem> <rdg wit="A 1, 1a, B, C 1, 2a">so A 1, 1a, B, C 1, 2a</rdg> <rdg wit="A 3">-they A 3</rdg> <rdg wit="C 2b">Rosecy C 2b</rdg> <rdg wit="C 3">Rosetey C 3</rdg> <rdg wit="A 2a*">Prostey A 2a*</rdg></app></note> et eius gener<note><app><lem>gener</lem> <rdg wit="A 1">fehlt A 1</rdg></app></note>, qui cognominabatur<note><app><lem>cognominabatur</lem> <rdg wit="A 1">cognominatur A 1</rdg></app></note> lenis Wacek<note><app><lem>Wacek</lem> <rdg wit="B">Vecek B</rdg></app></note>, de quibus supra diximus<note>Vgl. oben S. 205, Z. 27.</note>, ambo privati sunt lumine<note><app><lem>lumine</lem> <rdg wit="A 3">oculis A 3</rdg></app></note>.</p>
<p>Eodem anno Zobezlau<note><app><lem>Zobezlau</lem> <rdg wit="A 1, 1a, C 3">so A 1, 1a, C 3</rdg> <rdg wit="A 2a, B*">Sobezlau A 2a, B*</rdg> <rdg wit="A 3">-laus A 3</rdg> <rdg wit="C 1, 2">Sobieslaw(us) C 1, 2</rdg></app></note> quibusdam Polonis<note><app><lem>Polonis</lem> <rdg wit="A 1, A 1a, B">Poloniis A 1 (korr. –nis.), A 1a, B</rdg></app></note> secum assumptis veniens ad castrum Kladzko<note><app><lem>Kladzko</lem> <rdg wit="A 1, B, C 2a, 3">so A 1, B, C 2a, 3</rdg> <rdg wit="A 1a">Kladko A 1a</rdg> <rdg wit="A 3">Kladzco A 3</rdg> <rdg wit="C 1a, 2b">KLadsko C 1a, 2b</rdg> <rdg wit="A 2a*">KLadsco A 2a*</rdg> <rdg wit="C 1b">Cladsko C 1b</rdg></app></note><note>Uber die bedeutung dieser auf die Geschichte der Stadt Glatz bezüglichen Stelle für die Geschichte des Städtewesens in Böhmen und die sogenannte deutsche Kolonisation vgl. meinen Aufsatz <quote>Zur böhmischen Kolonisationsfrage</quote> in Mitteil. d. Inst. f. österr. Geschichtsforschung XXXVIII (1918), 236 ff. und meine Gesch. Böhmens und Mährens I (1921), 147.</note>temptat precibus et promissionibus multis, quo sibi cives aperirent portas urbis. Quibus non consentientibus, sed viriliter resistentibus iuvenis predictus<note><app><lem>predictus</lem> <rdg wit="A 3">pred. Sobezlaus A 3</rdg></app></note> ira inflammatus succendit palacium, quod prope murum situm erat. Vento autem incumbente ex adverso inflammata sunt propugnacula in summitate turris, que forte in antemurali stabat<note><app><lem>stabat</lem> <rdg wit="B*">stabant B*</rdg> <rdg wit="A 1">stabta, von 2. Hd. korr. stabant A 1</rdg></app></note> propinqua muris. Unde urbani valde<note><app><lem>valde</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> turbati, iam desperantes saluti rogant pacificam dari dextram pro<note><app><lem>pro</lem> <rdg wit="C 3">pro – periculum fehlt C 3</rdg></app></note> vita tantummodo incolomi et singulari. Quibus concessa pace vix periculum mortis evadentibus combusta et funditus est eversa civitas tota.</p>
</div>
<div n="1.6.41">
<head>Capitulum quadragesimum primum</head>
<p>Anno dominice incarnationis MCXV. Mense Ianuario dux Poloniorum Bolezlaus<note><app><lem>Bolezlaus</lem> <rdg wit="A 1">Belezl- A 1</rdg></app></note> avunculo suo Wladizlao<note><app><lem>Wladizlao</lem> <rdg wit="A 1">Wladizo A 1</rdg> <rdg wit="A 2a">Wladizł A 2a</rdg></app></note><note>Diese veränderte Verhältnis des Polen- und des Böhmenfürsten zueinander erklärt sich, wie auch Novotný I, 2, 508 annimt, aus den im J. 1113 entstanden verwandtschaftlichen Beziehungen; Boleslaw III. vermählte sich mit Salomea, einer Schwester der Gemahlin Wladislaws, Richenza, Tochter des Grafen Heinrich vom Berg, wurde also sein Schwager, was wohl mit dem Worte avunculus bei Cosmas angedeutet sein soll. Ausführich über den Zeitpunkt dieser Vermählung handelt O. Balzer, Genealogia Piastow (Krakau 1895), S. 122; s. auch Meyer v. Knonau VII, 319; Novotný S. 497.</note> precarias<note><app><lem>precarias</lem> <rdg wit="A 3">precatorias A 3</rdg></app></note> mittit litteras scriptas in hec verba: <quote>Si valuerint penes te <pb ed="2" n="65v"/> preces mee et obtinuerint fratri tuo germano Zobezlao<note><app><lem>Zobezlao</lem> <rdg wit="A 1">Zobzlao A 1</rdg></app></note> locum indulgentie, credo, quod firmum sit et stabile nostre pacis vinculum et amicicie. Nam si pro inimicis te exorarem, certe deberes facere, quanto non<note><app><lem>non</lem> <rdg wit="B, C 2*">fehlt B, C 2*</rdg> <rdg wit="A 1, 3b">ausradiert A 1, 3b</rdg></app></note> magis nunc liceat mihi intercedere, ut sitis concordes, quos mater sub uno corde portavit ventre? Et quidem<note><app><lem>quidem</lem> <rdg wit="A 3">so A 3</rdg> <rdg wit="A 1">Et quidem durch Punkt unter t korr. in Equidem A 1</rdg> <rdg wit="die übrigen *">equidem die übrigen *</rdg></app></note> sancto Petro sciscitanti<note><app><lem>sciscitanti</lem> <rdg wit="A 1">sciscitante A 1</rdg></app></note>, utrum fratri dimittat sepcies<note><app><lem>sepcies</lem> <rdg wit="A 1">et vor sepcies radiert A 1</rdg></app></note> in die peccanti, dictum est a Domino<note>Matth. 18, 22.</note>: <quote>Non usque sepcies, sed usque<note><app><lem>usque</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> septuagies sepcies.</quote> Ergo hoc exemplo imbuimur, ut fratribus nostris tociens indulgeamus, quot illi in nos possint<note><app><lem>possint</lem> <rdg wit="A 3, C 3">possunt A 3, C 3</rdg></app></note> peccare vicibus.</quote> His exemplis et precibus dux Wladizlaus compulsus, immo innata sibi super fratre suo<note><app><lem>suo</lem> <rdg wit="A 2a, B, C">fehlt A 2a, B, C</rdg></app></note> commotus<note><app><lem>commotus</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> pietate mense Marcio iterum pristinam revocat eum<note><app><lem>eum</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> in<note><app><lem>in</lem> <rdg wit="A 1*">ad A *</rdg></app></note> gratiam et dat ei civitatem Gradec et totam circa adiacentem<note><app><lem>adiacentem</lem> <rdg wit="C 2b">circum adiac. C 2b</rdg> <rdg wit="A 3">circum iac. A 3</rdg></app></note> cum quatuor castellis<note>Es ist eine bloße Vermuttung, wenn W. Friedrich a. a. O. S. 112, N. 3 außer Gradetz (dem späteren Königgrätz) Jaromersch, Arnau und Opotschno als diese vier Burgstätten bezeichnet.</note> provinciam. Eiusdem anni mense Iulio dux Wladizlaus et fratres eius Otto et Zobezlau iuxta fluenta amnis Nizam<note><app><lem>Nizam</lem> <rdg wit="C 1b">Nisam C 1b</rdg> <rdg wit="A 1a">Mzam A 1a</rdg></app></note><note>Die Neiße, an der auch die Burgen Glatz und Warthe (Brido) liegen, die von Cosmas schon früher erwähnt wurden.</note> cum duce Poloniorum Bolezlau indictum<note><app><lem>indictum</lem> <rdg wit="A 3">ind. locum A 3</rdg> <rdg wit="A 2a">in condictum veniunt plac. A 2a</rdg></app></note> conveniunt ad placitum atque inter se datis et acceptis sacramentis confirmant federa pacis. Altera autem die inmensis muneribus mutuatim ad invicem oblatis hylares ad proprios remeant lares. Interea Ŏdalrico<note><app><lem>Ŏdalrico</lem> <rdg wit="A 2a, *">Wdalrico A 2a (Wdalrico *)</rdg></app></note>, ducis Cůnradi filio, inevitabili<note>Vgl. oben S. 173, N. 6.</note> fato e medio sublato, fratre vero eius iuniore Lutoldo<note><app><lem>Lutoldo</lem> <rdg wit="A 3, C 2a">Lutholdo A 3, C 2a</rdg> <rdg wit="C 1a">Liut- C 1a</rdg> <rdg wit="C 1b">Lit- C 1b</rdg></app></note> olim antea similiter ab hac luce subtracto<note>Nach Thomas Pessina de Czechorod, Mars Moravicus (Prag 1677), S. 287, der sich neben Cosmas auf ein unbekanntes Ms. monasterii Trebicensis beruft, starb Lutold am 15. März 1112, Udalrich am 27. März 1115, jeder mit Hinterlassung zweier Söhne: Konrad und Otto, Wratislaw und Spitignew. Mit Recht betont Novotný Č. D. I, 2, 514. 517, daß eingentlich sicher bezeugt nur je ein Sohn sei, nämlich Konrad der Lutolds (unten S. 224). Auch möchte er der Angabe der Ann. Grad. (SS. XVII, 649), daß Udalrich 1113 gestorben sei, als der mährischen Tradition, den Vorzug geben gegenüber 1115, wie Cosmas überliefert. Vgl. auch B. Dudik, Allg. Gesch. Mährens II, 858; meine Gesch. Mährens I, 2, 246; das Kalendar des Klosters Pegau (Mencken, SS. rer. Germ. II.) nennt den 5. Januar, den auch Köpke und Grandaur angeben.</note>, filiis autem illorum<note><app><lem>illorum</lem> <rdg wit="C 1b, 3">illorum C 1b, 3</rdg></app></note> adhuc etate parvulis dux Wladizlaus germano suo<note><app><lem>suo</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> Zobezlao<note><app><lem>Zobezlao</lem> <rdg wit="A 1">Zobzlao, korr. Zobezlao A 1</rdg> <rdg wit="C 2b">Boleslao C 2b</rdg></app></note> dat totam illam cum suis civitatibus provinciam, quam quondam pater predictorum fratrum Cůnradus<note>Der Sohn Herzog Bretislaws, gest. 1092, Herzog von Brünn und Znaim, bevor er das Herzogtum Böhmen übernahm; s. oben S. 105, Z. 14, 110, Z. 7.</note> habuerat<note>A 1a fügt hier die Geschichte der Gründung des Klosters Trebitsch in Mähren an (Anhang IV).</note>.</p>
</div>
<div n="1.6.42">
<head>Capitulum quadraegsimum secundum</head>
<p>Anno dominice incarnationis MCXVI. Ungara gens viribus ingens, opibus pollens, armis bellicis prepotens<note><app><lem>prepotens</lem> <rdg wit="A 1">preponens, korr. prepotens A 1</rdg></app></note> et cum quovis rege terrarum pugnare sufficiens, regis sui<note><app><lem>sui</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> Colomanni<note><app><lem>Colomanni</lem> <rdg wit="A 3, C 1a, 2b">Colmanni A 3, C 1a, 2b</rdg> <rdg wit="B">Cholom- B</rdg></app></note> post obitum<note>Er starb am 3. Februar 1114, s. Meyer v. Knonau VII, 91, N. 60. Ihm folgte sein Sohn Stephan II. im jugendlichen Alter von 13. Jahren.</note> principes eius mittunt ad ducem Wladizlaum, quatenus cum rege novello, nomine<note><app><lem>nomine</lem> <rdg wit="A 1, 1a, 2a">•N• A 1, 1a, 2a</rdg> <rdg wit="B">scilicet B</rdg> <rdg wit="C 1, 2">sancto C 1, 2</rdg> <rdg wit="C 3">suo C 3</rdg></app></note> Stephano<note>Stephan II. 1114 – 1131.</note>, renovaret<note><app><lem>renovaret</lem> <rdg wit="A 2a">et renov. A 2a</rdg></app></note> et corroboraret antiquam pacem et amiciciam. Quorum dux voluntati acquiescens ea, que pacis sunt, se facturum spopondit. Ventum erat Olzavam<note><app><lem>Olzavam</lem> <rdg wit="A 1, C 1, C 1b, 2, C 2b">Olzawam A 1, C 1 (Oslawam C 1b), 2 (Oslawacy C 2b)</rdg> <rdg wit="A 3">Olzanam A 3</rdg></app></note><note>Die Angabe, daß die Olsawa die Grenze gebildet habe, wird bestritten von B. Dudik, Allg. Gesch. Mährens II, 590, dem Novotný Č. D. I, 2, 521 zustimmt.</note> ad rivulum, qui tam Pannonie quam Moravie dirimit regnum. Et iam Ungara gens innumerabilis, <pb ed="2" n="66r"/> velut harena<note><app><lem>harena</lem> <rdg wit="A 1a, 3a, B, C">arena A 1a, 3a, B, C</rdg> <rdg wit="A 1">arena, korr. har- A 1</rdg></app></note><note>Vgl. oben S. 5, N. 5.</note> maris aut<note><app><lem>aut</lem> <rdg wit="A 1">ut A 1</rdg></app></note> pluvie stille<note><app><lem>stille</lem> <rdg wit="B">fehlt B</rdg></app></note><note><bibl>Iob. 36, 27:</bibl> <q>qui aufert stillas pluviae.</q></note>, in campo Luczko<note><app><lem>Luczko</lem> <rdg wit="A 3">Luzcko A 3</rdg> <rdg wit="C 3">Luzko C 3</rdg> <rdg wit="A 2a*">Lucsko A 2a*</rdg></app></note><note>Vgl. oben S. 169, Z. 14. Ergänzt werden die Nachrichten des Cosmas durch das Chronicon pictum Vindobonense, herausgeg. von M. Florianus in den Fontes historiae Hungariae I, Scriptores II.</note> totam superficiem terre cooperuerant sicut locuste<note>Vgl. oben S. 6, N. 1.</note>; dux autem alia ex parte predicti amnis<note><app><lem>amnis</lem> <rdg wit="A 1">annis, korr. amnis A 1</rdg></app></note> metatus est castra. Sed<note><app><lem>Sed</lem> <rdg wit="A 2a">am Rande später anchgetragen A 2a</rdg></app></note> sicut ait scriptura<note><bibl>Jes. Sir. 10, 18:</bibl> <q>Vae tibi terra, cuius r. p. e.</q></note>: <quote>Ve terre, cuius est puer rex</quote>, principes<note><app><lem>principes</lem> <rdg wit="C 2a">princeps C 2a</rdg> <rdg wit="A 1, 2a">princeps, korr. principes A 1, 2a</rdg></app></note> eius per innatam sibi superbiam aberrantes ad pacifica ducis verba remittunt responsa magis rixam<note><bibl>Prov. 15, 18:</bibl> <q>r. provocat.</q></note> provocantia quam pacis osculum<note>Vgl. oben S. 152, Z. 32.</note> ferentia; unde dux illa die ad placitum distulit ire. Illi autem hoc indigne ferentes et aliter fieri suspicantes tres armatas quas vocant hospitum legiones iubent extra castra ire et pro defensione sua<note><app><lem>sua</lem> <rdg wit="A 1a, 3b, C 1a, 2a">suo A 1a, 3b, C 1a, 2a</rdg> <rdg wit="A 1, 2a">suo, korr. sua A 1, 2a</rdg> <rdg wit="C 1b">suos C 1b</rdg></app></note> stare ex adversa<note><app><lem>adversa</lem> <rdg wit="A 1">adūs, korr. adversa A 1</rdg></app></note> parte amnis. Dux autem<note><app><lem>autem</lem> <rdg wit="A 3">autem Wlad. A 3</rdg></app></note> estimans eos ad pugnam prorumpere iussit suos arma capere<note><app><lem>capere</lem> <rdg wit="A 3">rapere A 3</rdg></app></note> et cicius dicto contra eos terminalem transiliunt amnem. Mox inopina et inprosperata<note><app><lem>inprosperata</lem> <rdg wit="A 2a">inprospera A 2a</rdg> <rdg wit="C 2b">prosperata C 2b</rdg> <rdg wit="A 3">inopinata et insperata A 3</rdg></app></note> nec precogitata atrox et cruenta conseritur pugna, in qua filius Stan<note><app><lem>Stan</lem> <rdg wit="A 2a*">Sdan A 2a*</rdg> <rdg wit="A 3">Szthan A 3</rdg> <rdg wit="C 2b">Stancius C 2b</rdg></app></note>, cuius supra meminimus<note>Vgl. oben S. 133, Z. 13.</note>, nomine Iurik<note><app><lem>Iurik</lem> <rdg wit="A 1">Iuric A 1</rdg> <rdg wit="C 1">Iurzik C 1</rdg></app></note>, prefectus urbis Satc<note><app><lem>Satc</lem> <rdg wit="A 1">so A 1</rdg> <rdg wit="C 1b">Zacz C 1b</rdg> <rdg wit="C 2, 3">Sate C 2, 3</rdg> <rdg wit="A 2a, B, *">Satec A 2a, B, *</rdg> <rdg wit="A 3">Sathec A 3</rdg> <rdg wit="C 1a">Zatecz C 1a</rdg></app></note>, miles acerrimus, cum aliis eiusdem civitatis proceribus acriter pugnando occubuit III. id. mense Maio<note><app><lem>Maio</lem> <rdg wit="B">iunio B</rdg> <rdg wit="A 1a">III. id. m. M. fehlt A 1a</rdg></app></note>. Ast aliis terga vertentibus etiam ipse dux<note><app><lem>dux</lem> <rdg wit="A 3">Wl. dux A 3</rdg></app></note> est in fugam compulsus<note><app><lem>compulsus</lem> <rdg wit="A 1">compunctus A 1</rdg> <rdg wit="C 1a">conversus C 1a</rdg></app></note>. Otto autem et Zobezlau<note><app><lem>Zobezlau</lem> <rdg wit="A 1">Zobzlau A 1</rdg></app></note> habentes robustas IIII phalanges<note><app><lem>phalanges</lem> <rdg wit="C 1a*">phalangas C 1a*</rdg> <rdg wit="A 1">pahalanges, korr. phal- A 1</rdg></app></note> et totidem de Boemiis fortes accipientes cohortes<note><app><lem>cohortes</lem> <rdg wit="A 1">chortes, korr. choortes A 1</rdg></app></note> circuierunt monticulum, qui eos forte dirimebat, et repente irruerunt magno<note><app><lem>magno</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> impetu<note>Vgl. oben S. 209, N. 3.</note> super Ungarorum castra, ubi rex et sui proceres cum episcopis nihil scientes de pugna, que facta fuerat, sedebant et bibebant et epulabantur splendide<note><bibl>Luc. 16, 19:</bibl> <q>et epulabatur quotidie spl.</q></note>. Quid multa? Nisi archiepiscopus Laurentius cum rege cicius<note><app><lem>cicius</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> aufugisset, nec ipse periculum mortis evasisset. Certe tot nobiles et ignobiles ibi interierunt Pannones<note><app><lem>Pannones</lem> <rdg wit="A 1">ł ungari übergeschrieben A 1</rdg> <rdg wit="A 1a">ungari übergeschrieben A 1a</rdg> <rdg wit="*">Ungari *</rdg></app></note>, quot nec tempore sancti Ŏdalrici<note><app><lem>Ŏdalrici</lem> <rdg wit="A 2a">so A 2a</rdg> <rdg wit="A 3">Vdalrici A 3</rdg> <rdg wit="C 1, 2">Odalr- C 1, 2</rdg> <rdg wit="A 1">Ŏdaldrici A 1</rdg> <rdg wit="B">Ŏalrici B</rdg> <rdg wit="A 1a">Dedalrici A 1a</rdg> <rdg wit="C 3">Udalr- C 3</rdg></app></note><note>Bischof von Ausburg 932 bis 973; in Vita s. Oudalrici (SS. IV, 402) hießt es: quamvis incredibilis numerus illorum (Ungarorum) occisus fuisset; über diese einzige Erwähnung der Lechfeldschlacht von 955 bei Cosmas in dieser Form vgl. meine Gesch. Böhmens und Mährens S. 106.</note> iuxta fluvium Leh<note><app><lem>Leh</lem> <rdg wit="A 3">Lech A 3</rdg> <rdg wit="C 1b">Leth C 1b</rdg> <rdg wit="C 2">Lch C 2</rdg></app></note> interisse referuntur. Ille autem, quas prediximus hospitum<note><app><lem>hospitum</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> legiones, que etiam contra nostrum ducem bello prevaluerant, revertentes a cede, ut viderunt suos profugatos, alios coacervatim prostratos et hostes in castris tripudiantes<note><app><lem>tripudiantes</lem> <rdg wit="A 3">trip. – castris fehlt A 3</rdg></app></note>, turpem inierunt fugam. Quos ut a longe aspexere<note><app><lem>aspexere</lem> <rdg wit="A 2a">aspuere, korr. apparuere A 2a</rdg> <rdg wit="C 1b">asperere C 1b</rdg></app></note> in castris<note><app><lem>castris</lem> <rdg wit="A 3">trip. – castris fehlt A 3</rdg></app></note> regis – iam enim ultra pontem Belin<note><app><lem>Belin</lem> <rdg wit="A 2a">pont. Belin nach regis in der Zeile gestrichen, nach ultra über der Zeile von 2. Hd. nachgetragen A 2a</rdg> <rdg wit="A 1">Belun, korr. Belin A 1</rdg> <rdg wit="A 1a, B, C*">Belim (Belun?) A 1a, B, C*</rdg></app></note> posita erant castra<note><app><lem>castra</lem> <rdg wit="A 2a">castra regis A 2a</rdg></app></note> in campis, – estimantes hostiles acies adhuc se insequi, multo plures submersi sunt in flumine <pb ed="2" n="66v"/> Wag pre timore fugientes. Nostrates autem potiti victoria in castris eorum nocte illa figunt tentoria, diripiunt milites Ungaricas gazas, scilicet ambiciosam in vasis aureis et argenteis habundantiam, <seg rend="verse">Inque suos vulgos bona cetera distrahit usus.<note><app><lem>usus</lem> <rdg wit="A 3">Eodem anno, Dum viget Hermannus Pragensi pontificatus, Est sublimatus Silvester presbiteratu Adscrib. A 3</rdg></app></note><note>Vgl. zu diesem bömisch-ungarischen Krieg Meyer v. Knonau VII, 91, Novotný Č. D. I, 2, 251 ff.</note></seg></p>
</div>
<div n="1.6.43">
<head>Capitulum quadragesimum tercium</head>
<p>Anno dominice incarnationis MCXVII. III. non. Ianuarii, quinta existente feria, hora iam vespertinali, terre motus<note>Das Ereignis gehört vielleicht in das Jahr 1118, in dem der 3. Januar wirklich auf seinem Donnerstag fiel. Curchmann a. a. O. S. 130/1 verzeichnet beim J. 1117 auch zum 3. Januar nur die Nachricht über ein Erdbeben nach Anselmi cont. Sigeberti (SS. VI, 376), aber weder zu diesem noch zum folgenden Jahre die des Cosmas, ebensowenig die in Bertoldi Zwif. Chron. (SS. X, 112) zu 1118(?) noch die in Ottonis ep. Frising. Chron. vII, 15 zu 1117 (SS. rere. Germ. S. 330 mit weiteren Quellenangaben).</note> factus est magnus, sed multo maior in partibus Longobardie. Nam, uti fama referente percepimus, multa ibi edificia ceciderunt, multa castella sunt diruta, multa monasteria sive delubra corruerunt<note><app><lem>corruerunt</lem> <rdg wit="A 1">corruentem, korr. curruerunt A 1</rdg></app></note> et multos homines oppresserunt.</p>
<p>Eodem anno <seg rend="verse">Rerum<note><app><lem>Rerum</lem> <rdg wit="A 1a, 3">rerum – anno fehlt A 1a, 3</rdg></app></note> cunctarum comes indimota<note>Appendix zu Paulin. NOlan. I. (Prosper?), Migne LI, 611 (= Corp. script. eccl. lat. Vind. XXX, 344): mearum comes inremota rerum.</note> mearum,</seg> <seg rend="verse">Bis<note><app><lem>Bis</lem> <rdg wit="A 1">biis, korr. binis A 1</rdg></app></note> Februarii quinis obiit Bozeteha<note><app><lem>Bozeteha</lem> <rdg wit="A 2a, C*">Bozetecha A 2a, C*</rdg></app></note><note>Das gleiche Datum in Necrol. Olom. im Arch. f. österreich. Gesch. LIX, 642. – Es ist bekannt, daß aus dieser Nachricht bei Marignola, dem florentinischen Bearbeiter einer Geschichte Böhmens in der Zeit Kaiser Karls IV. entstanden ist: Eodem anno comes Bozeteha obiit, was Gel. Dobner in seiner Ausgabe Marignolas, Monum. hist. Boemiae II (1768), 198 richtiggestellt hat.</note> kalendis.</seg></p>
<p>Similiter eodem anno et semper regnante<note><app><lem>regnante</lem> <rdg wit="A 3">volente omnipotente et s. regn. A 3</rdg></app></note> domino nostro Iesu Christo, cuius in manu corda sunt regum<note><bibl>Prov. 21, 1:</bibl> <q>cor regis in manu Domini.</q></note>, quo<note><app><lem>quo</lem> <rdg wit="B, C 1, 2">qui B, C 1, 2</rdg></app></note> etiam clementer inspirante dux Wladizlaus recordatus est fratris sui Borivoy, cuius humilitatem<note><bibl>Deut, 26, 7:</bibl> <q>respexit hum. nostram.</q></note> iam Dominus prospectans<note><app><lem>prospectans</lem> <rdg wit="A 1">prospectas, korr. pr-tans A 1</rdg></app></note> arcis de throno etherie<note><app><lem>etherie</lem> <rdg wit="A 2a*">ethere A 2a*</rdg> <rdg wit="A 1">eterie, korr. etere A 1</rdg></app></note><note><bibl>Sedul. Carm. pasch. I, 31:</bibl> <q>arcibus aethereis.</q></note>, misertus erat afflictionis<note><bibl>Job 10, 15:</bibl> <q>afflictione et miseria.</q></note> eius et miserie, et quia, cui<note><app><lem>cui</lem> <rdg wit="A 3">cuius A 3</rdg></app></note> Deus miseretur, homo non potest non misereri<note><bibl>Vgl. Matth. 18, 33:</bibl> <q>none ergo oportuit et te misereri conservi tui, sicut et ego tui misertus sum?</q></note>, statim predictus dux iam nutu instinctus divino et Hermanni episcopi faciens omnia consilio<note><app><lem>consilio</lem> <rdg wit="A 2a">dum cons. A 2a</rdg></app></note> mittit et revocat mense Decembri<note>Entgegen diesen bestimmten Zeitangaben bringen die Ann. Grad. (SS. XVII, 649) die Nachricht von Boriwois Rückkehr und Einsetzung zweimal: zum J. 1116 (Eodem anno dimissus est Borivoy et recepit ducatum fratre Wladizlao bona voluntate sibi tradente) und zu 1118 (Hoc anno duci Borivoy regnum restitutum est Domino adiuvante); die Ann. Heinrici Heimburg. (SS. XVII, 713) zu 1116 (Wladislaus sponte dedit ducatum Borziwoy) und die Ann. Prag. (SS. III, 120) zu 1118 (Borivoy dux recepit ducatum). Daruas und in Hinblick auf Cosmas´ Angabe im Kap. 54 dieses Buches zum J. 1124, daß Boriwois Gefangenschaft sechs Jahre gedauert habe, schloß schon Dobner Annales VI, 137, daß Boriwoi tatsächlich schon 1116 aus der Haft entlassen und Ende 1117 eingesetzt worden sei, die Zwischenzeit aber bei dem Bruder seiner Gemahlin Gebirg, dem Herzog Leopold III. von Österreich, zugebracht habe, eine Annahme, der sich die meisten neueren Geschichtschreiber Palacky I, 379, Dudik, Allg. Gesch. Mährens II, 588, 593. Bachmann, Gesch. Böhmens I, 292, auch V. Novotný Č. D. I, 2, 525 Annm. anschließen, obwohl für einen solchen Aufenthalt in Österreich kein quellenmäßiger Beleg vorliegt.</note> fratrem suum Borivoy de exilio<note><app><lem>exilio</lem> <rdg wit="A 1">concilio (?), korr. exilio A 1</rdg></app></note>, et satisfaciens sibi ac semetipsum eius submittens dominio, iterum collocat eum in principali solio. O mira ducis benignitas, sed magis admiranda equanimitas, quem nec secularis delectat dignitas nec contristat posita honoris sublimitas! <seg rend="verse">Iuvit sumpta ducem, iuvit dimissa potestas.<note><bibl>Lucan. Phars. IX, 198:</bibl> <q>iuvit - potestas.</q></note></seg> <seg rend="verse">Talia quis umquam<note><app><lem>umquam</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> audivit, dic rogo, facta?</seg> Utinam hec<note><app><lem>hec</lem> <rdg wit="A 1">nec A 1</rdg></app></note> audiret Colomannus<note><app><lem>Colomannus</lem> <rdg wit="A 1, C 2a">Cholomannus A 1, C 2a</rdg> <rdg wit="A 3b">Cholm- A 3b</rdg> <rdg wit="A 3a, C 1, 2b">K(C)olm. A 3a, C 1, 2b</rdg></app></note> rex Pannonicus, si viveret<note>Koloman starb 1114, vgl. oben S. 215, N. 2.</note>, qui metuens, ne germanus suus Almus<note>Vgl. oben S. 188, Z. 45.</note> post eum regnaret, ipsum et filium eius mentula privavit et lumine. Borivoy autem<note><app><lem>autem</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> non inmemor accepti beneficii dat fratri suo<note><app><lem>suo</lem> <rdg wit="A 3">suo Wlad. A 3</rdg></app></note> dimidiam sui ducatus partem, que sita<note><app><lem>sita</lem> <rdg wit="A 1">sita est ult. fl. L. et tend. (est und et von 2. Hd. nachgetragen) A 1</rdg></app></note> ultra fluvium Labe tendit ad<note><app><lem>ad</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> aquilonem, eratque fratri suo licet iuniori<note><app><lem>iuniori</lem> <rdg wit="A 3">iun. Wlad. A 3</rdg></app></note> in omnibus obediens et semper honore<note><app><lem>honore</lem> <rdg wit="B, C*">fehlt B, C*</rdg></app></note> eum preveniens nihil sine suo consilio gessit.</p>
</div>
<div n="1.6.44">
<head>Capitulum quadragesimum quartum</head>
<p>Anno dominice incarnationis MCXVIII. Mense <pb ed="2" n="67r"/> Septembri tanta fuit inundatio aquarum<note><app><lem>aquarum</lem> <rdg wit="A 3">aquarum in Boemia A 3</rdg></app></note><note>Vgl. Curschmann S. 131.</note>, quantam non reor fuisse post diluvium in orbe terrarum. Nam noster iste<note><app><lem>iste</lem> <rdg wit="A 1*">noster ille fluv. A 1*</rdg> <rdg wit="A 3">iste noster fluv. A 3</rdg> <rdg wit="C 1b">noster fluv. iste C 1b</rdg></app></note> fluvius Wlitaua<note><app><lem>Wlitaua</lem> <rdg wit="A 2a">so A 2a</rdg> <rdg wit="A 1">Wlitawa A 1</rdg> <rdg wit="A 1a">Wiltaua A 1a</rdg> <rdg wit="C 3">Wlytaua C 3</rdg> <rdg wit="C 1b">Multauia C 1b</rdg> <rdg wit="die übrigen">Wltau(w)a die übrigen</rdg></app></note> repente preceps erumpens de alveo, ah<note><app><lem>ah</lem> <rdg wit="A 3a">ach ach A 3a</rdg> <rdg wit="A 3b">ah ah A 3b</rdg> <rdg wit="C 1a, 2b">ach C 1a, 2b</rdg> <rdg wit="C 3">alveo aliquot vill. C 3</rdg></app></note> quot villas, quot in hoc suburbio domus, casas<note><app><lem>casas</lem> <rdg wit="C 1a">cazas C 1a</rdg> <rdg wit="C 2">gazas C 2</rdg> <rdg wit="C 1b">gasas C 1b</rdg></app></note> et ecclesias suo impetu rapuit! Aliis namque temporibus tametsi hoc raro evenit, ut unda alluens<note><app><lem>alluens</lem> <rdg wit="C 1a">alluens, id est evadens C 1a</rdg> <rdg wit="C 3">inundans am Rande beigeschrieben C 3</rdg></app></note> vix tabulata pontis tangeret, hec autem inundatio altius quam X ulnis super pontem excrevit.</p>
</div>
<div n="1.6.45">
<head>Capitulum quadragesimum quintum</head>
<p>Anno dominice incarnationis MCVIIII. III. kal. Augusti, feria vero IIII, cum esset iam inclinata<note><app><lem>inclinata</lem> <rdg wit="A 2a">inclita A 2a</rdg></app></note> dies<note><app><lem>dies</lem> <rdg wit="A 3">dies ve|hemens ipse A 3</rdg></app></note>, ventus vehemens<note>Ebenda, aber nur nach dem Chron. s. Bavonis.</note>, immo ipse<note><app><lem>ipse</lem> <rdg wit="A 3">dies ve|hemens ipse A 3</rdg></app></note> Satan in turbine ab australi plaga repente irruens super solarium ducis in urbe Wissegrad<note><app><lem>Wissegrad</lem> <rdg wit="A 1">Uisegrad A 1</rdg></app></note> antiquum murum et eo firmissimum funditus subvertit; et inde – magis<note><app><lem>magis</lem> <rdg wit="Breth.">quod magis Breth.</rdg></app></note> est admirandum – ex<note><app><lem>ex</lem> <rdg wit="A 2a">ausradiert A 2a</rdg></app></note> utraque parte, anteriori et posteriori, integra et inconcussa manente medietas palacii solo tenus est eruta, et cicius, quam tu festucam frangeres, trabes inferiores et superiores cum<note><app><lem>cum</lem> <rdg wit="A 2a*">simul cum A 2a*</rdg></app></note> ipsa domo impetus venti fregit in frustra et dispersit<note><app><lem>dispersit</lem> <rdg wit="A 3">discerpsit A 3</rdg></app></note>. Fuit autem hec tempstas adeo valida, ut quacumque parte incubuit, huius terre silvas et arbores plantatas et cetera sibi obstantia suo<note><app><lem>suo</lem> <rdg wit="B">fehlt B</rdg></app></note> impetu prostravit<note><app><lem>prostravit</lem> <rdg wit="C 1b">Hoc anno fundatum est monasterium Wyiemow iubente duce Wladislao rogatu Wilhelmi et Hermanni comitum.</rdg></app></note>.</p>
</div>
<div n="1.6.46">
<head>Capitulum quadragesimum sextum</head>
<p>Anno dominice incarnationis MCXX. <seg rend="verse">Nunc, mea Musa, tuum digito<note><bibl>Iuven. I, 160:</bibl> <q>dig. comp. lab.</q></note> compesce labellum.</seg> <seg rend="verse">Si bene docta sapis, caveas ne vera<note><app><lem>vera</lem> <rdg wit="C 1a">falsa am Rande beigeschrieben C 1a</rdg></app></note> loquaris,</seg> <seg rend="verse">Ut mecum sapias, breviter solummodo dicas:</seg> <seg rend="verse">Est Borivoy rursus regni<note><app><lem>regni</lem> <rdg wit="C 3">regis C 3</rdg></app></note> de culmine<note>Vgl. oben S. 78, N. 2.</note> pulsus.</seg> <seg rend="verse">Augusti quarta post idus sunt ea facta.</seg></p>
</div>
<div n="1.6.47">
<head>Capitulum quadragesimum septimum</head>
<p>Anno dominice incarnationis MCXXI. Nimis attenuate sunt segetes propter nimiam siccitatem, que fuit per tres<note><app><lem>tres</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> continuos<note><app><lem>continuos</lem> <rdg wit="A 1">contiguos A 1</rdg></app></note> menses, Marcium scilicet et Aprilem atque Maium.</p>
<p>Eodem<note><app><lem>Eodem</lem> <rdg wit="A 3">eodem – Zuratka A 3</rdg></app></note> anno dux Wladizlaus reedificavit<note><app><lem>reedificavit</lem> <rdg wit="C 3">reedificat C 3</rdg></app></note> oppidum Donin<note><app><lem>Donin</lem> <rdg wit="A 1a, C 2, 3">Donyn A 1a, C 2, 3</rdg> <rdg wit="C 1a">Donyn, am Rande Dewyn(?) C 1a</rdg></app></note>, similiter et Podiuin><note><app><lem>Podiuin</lem> <rdg wit="C 1a*">Podwin C 1a*</rdg> <rdg wit="C 1b, 2, 3">Podiwin C 1b, 2, 3</rdg></app></note> castrum, quod est in<note><app><lem>in</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> Moravia<note><app><lem>Moravia</lem> <rdg wit="A 2a">Moravia, korr. von 2. Hd. M-vie A 2a</rdg> <rdg wit="A 1a">in Moravia fehlt A 1a</rdg></app></note> situm infra fluvium Zuratka<note><app><lem>Zuratka</lem> <rdg wit="A 3">eodem – Zuratka A 3</rdg></app></note>.</p>
</div>
<div n="1.6.48">
<head>Capitulum quadragesimum octavum</head>
<p>Eodem anno quidam ex Teutonicis infra terminos Boemorum in silva, ad quam itur per villam Bela<note>Die Deutung der beiden Orte ist sehr schwer. Dobner Annales VI, 152 trat der älteren Ansicht bei, daß es sich um Biela-Weißwasser und Burg Bösig (Bezděz), Bez.-H. Münchengrätz, also im nord¨stl. Böhmen, handle, und lehnte die Vermuttung Pubitschkas, Chron. Gesch. Böhmens IV, 203, daß es Biela-Weißensulz im Pilsner Kreis sei, entscheiden ab. Bestimmter nahm diese Ansicht an Palacky, Gesch. Böhmens I, 391, besonders dann in der tschechischen Ausgabe I (1879), 401; darnach lag es nahe, an die dort gelegene Burg Pfraumberg-Přimda zu denken, was auch in einer Randbemerkung der Handschrift C 2b ausgesprochen erscheint. Eine Stütze für diese Vermuttung, die auch Novotný Č. D. I, 2, 535 annimt, sieht man in der Erwähnung des Grafen Albert (Z. 16), den man jenem bei Cosmas (oben S. 163, Z. 15) genannten gleichstellt und dem Geschlecht der Grafen von Bogen zuweist, was möglich, aber nicht erwiesen ist. Pubitschka und Palacky dachten an das Geschlecht der Grafen von Windberg.</note>, in prerupta<note><app><lem>prerupta</lem> <rdg wit="B">B. interrupta B</rdg></app></note> rupe edificant castrum. Quod<note><app><lem>Quod</lem> <rdg wit="A 3">quod – castrum fehlt A 3</rdg></app></note> audiens dux Wladizlaus<note><app><lem>Wladizlaus</lem> <rdg wit="A 2a">Wratizlaus, korr. Wladizl- A 2a</rdg></app></note> acceptis tribus scaris ex electis militibus repente ex inproviso irruens obtinuit castrum<note><app><lem>castrum</lem> <rdg wit="A 3">quod – castrum fehlt A 3</rdg></app></note>, ubi in primo accessu missis de muro sagittis vulnerati sunt, non tamen ad mortem, duo milites ducis, Ŏdalricus<note><app><lem>Ŏdalricus</lem> <rdg wit="A 1">Ŏdaldicus A 1</rdg></app></note> filius Wacemil<note><app><lem>Wacemil</lem> <rdg wit="A 1a">Wezemil A 1a</rdg> <rdg wit="B">Vecemil B</rdg> <rdg wit="C 1b">Wieczemil C 1b</rdg> <rdg wit="C 3">Wacemi C 3</rdg></app></note> et Olen filius Borsa. Illos autem Teutonicos, qui erant in castro capti, nisi<note><app><lem>nisi</lem> <rdg wit="A 1a">nisi – iam fehlt A 1a</rdg></app></note> <pb ed="2" n="67v"/> comes Albertus<note><app><lem>Albertus</lem> <rdg wit="A 3">Adalbertus A 3</rdg></app></note> superveniens multis precibus et innata sibi sagacitate librasset, procul dubio iam<note><app><lem>iam</lem> <rdg wit="A 1a">nisi – iam fehlt A 1a</rdg></app></note> dux<note><app><lem>dux</lem> <rdg wit="A 3">dux Wlad. A 3</rdg></app></note> in eadem silva omnes suspendi iusserat. </p>
<p>Eiusdem anni<note><app><lem>anni</lem> <rdg wit="A 1a, 3">eodem anno A 1a, 3</rdg> <rdg wit="A 1">eiusdem anni, korr. von 2. Hd. eodem anno A 1</rdg></app></note> fuit hiemps nimis ventosa<note><app><lem>ventosa</lem> <rdg wit="A 3, C 1">ventuosa A 3, C 1</rdg> <rdg wit="A 1">ventuosa, korr. ventosa A 1</rdg></app></note> et calida et aquarum inundatio magna.</p>
</div>
<div n="1.6.49">
<head>Capitulum quadragesimum nonum</head>
<p>Anno dominice incarnationis MCXXII. VIIII.<note><app><lem>VIIII.</lem> <rdg wit="A 1a">VIIII. kal. – anno fehlt A 1a</rdg> <rdg wit="C 2b">nonas aprilis C 2b</rdg> <rdg wit="B, C 1, 2a, 3">kal. fehlt B,  C 1, 2a, 3</rdg> <rdg wit="A 1, 2a">•k• A 1, 2a</rdg> <rdg wit="A 3">kl. A 3</rdg></app></note>kal. Aprilis fuit eclipsis<note><app><lem>eclipsis</lem> <rdg wit="A 1">celypsis, korr. eclypsis A 1</rdg> <rdg wit="A 1">que, korr. qua A 1</rdg> <rdg wit="A 2a">quia, korr. qua A 2a</rdg></app></note> lune media nocte, qua Iudaicum erat phase<note><app><lem>phase</lem> <rdg wit="A 1">pasche, korr. pascha A 1</rdg> <rdg wit="*">pascha *</rdg> <rdg wit="C 3">pasche C 3; vgl. Ex. 12, 11; SS. IX, 568, Z. 32.</rdg></app></note>.</p>
<p>Eodem anno <seg rend="verse">Vir sacer Hermannus, doctrine lumine clarus,</seg> <seg rend="verse">Ter subiit quinis Octobris fata kalendis<note><app><lem>kalendis</lem> <rdg wit="A 1">kalendas, korr. k-dis A 1</rdg></app></note></seg> dominica iam illucescente<note><app><lem>illucescente</lem> <rdg wit="A 1">illucescente A 1</rdg> <rdg wit="A 2a">illucente, korr. illucescente A 2a</rdg></app></note> die in festo sancti Lamberti<note><app><lem>Lamberti</lem> <rdg wit="A 2a*">Lantberti A 2a*</rdg> <rdg wit="C 1b">Lamperti C 1b</rdg></app></note> episcopi et martiris<note>September 17 (XV. kal. Oct.) nennen auch alle drei Nekrologien; s. Dobner MOnum. III, 14; Archiv f. österreich. Gesch. LIX, 650 und Dudik, Forsch. in Schweden S. 421.</note>, cuius dum vixit festum devotissime coluit, quia Traiectensi<note><app><lem>Traiectensi</lem> <rdg wit="A 1a">Traictensi A 1a</rdg> <rdg wit="A 1">Traictensi, korr. Traietensi A 1</rdg> <rdg wit="A 2a">Traiectesi, korr. T-tensi A 2a</rdg> <rdg wit="A 3b">Tractensi A 3b</rdg> <rdg wit="C 1b">Traiecensi C 1b</rdg> <rdg wit="C 1a">Traietensi C 1a</rdg></app></note> vico et ex<note><app><lem>ex</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> eadem Lothrinia<note><app><lem>Lothrinia</lem> <rdg wit="A 3a">Lotharingia A 3a</rdg> <rdg wit="A 2a">Lothrinia, korr. Lothringia A 2a</rdg> <rdg wit="C 3">Lothinia C 3</rdg></app></note> ortus fuit prosapia. Hic nonam vicem sedis pontificalis gerens rexit hanc ecclesiam annis XXII, mensibus VI, diebus XVII<note><app><lem>XVII</lem> <rdg wit="A 1">•VII• darüber X A 1</rdg> <rdg wit="A 2a">XVII (V aus X korr.) A 2a</rdg></app></note>. Erat enim spectabilis, incognitis formidabilis, domesticis affabilis, morum qualitate incomparabilis, lucerna<note><bibl>Matth. 5, 15:</bibl> <q>neque accendunt lucernam et ponunt eam sub modio sed super candelabrum.</q></note><note><bibl>Ex. 25, 37:</bibl> <q>facies ... lucernas septem ... pones eas super candelabrum.</q></note><note><bibl>Marc. 4, 21:</bibl> <q>lucerna ... nonne ut super candelabrum ponatur.</q></note><note><bibl>Vgl. auch Sedul. Carm. pasch. III, 276:</bibl> <q>modio nec subditur ardens lichnus.</q></note> lucens in mundo et ardens nec sub modio, sed super candelabrum posita, illuminabat corda<note><bibl>Vgl. Jes. Sir. 2, 10:</bibl> <q>illuminabuntur corda vestra.</q></note> non<note><app><lem>non</lem> <rdg wit="Freh.">fehlt Freh.</rdg> <rdg wit="C 1b">hominum non C 1b</rdg></app></note> credencium verbo doctrine et exemplo, de cuius et aliis probis actibus, licet plura relatu digna eniteant, tamen ea intacta relinquimus propter instantis temporis homines, qui nihil boni ipsi operantes aliorum benefacta<note><app><lem>benefacta</lem> <rdg wit="A 1, C 1b">beneficia A 1, C 1b</rdg></app></note> credere audita renuunt. Veruntamen non videatur esse absurdum, si prepostero<note><app><lem>prepostero</lem> <rdg wit="A 1">si non postero mit übergeschribenem pre A 1</rdg></app></note> ordine referamus, que antea referre debuimus. Nam predictus presul<note><app><lem>presul</lem> <rdg wit="A 3">pres. Hermannus A 3</rdg></app></note> cum suam egritudinem invalescere sentiret et paucos familiares circa lectum<note><app><lem>lectum</lem> <rdg wit="A 3">lectum suum A 3</rdg></app></note>  astare<note><app><lem>astare</lem> <rdg wit="A 2a">assistere A 2a</rdg></app></note> videret<note><app><lem>videret</lem> <rdg wit="A 1">viderat, korr. videret A 1</rdg></app></note>, ingemuit et ait: <quote>Secretum meum mihi, secretum meum mihi</quote><note><app><lem>mihi</lem> <rdg wit="A 2a*">mihi ve mihi A 2a*</rdg></app></note> <note><bibl>Isai. 24, 16:</bibl> <q>secret. meum m. s. m. m. vae mihi.</q></note>! et obticuit. Illi autem stabant stupefacti et intuebantur vultus suos ad invicem taciti. Et paulo post iterum presul aperuit os suum et inquit: <quote>Olim debueram, cum sanus fueram, hec fari stando<note><app><lem>stando</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note>  in ambone, que nunc compellor fateri iam spiritus mei in agone. Fateor enim, quia ego peccator<note><app><lem>peccator</lem> <rdg wit="A 3">pecc. et indignus A 3</rdg></app></note>  compeccantes de peccato suo non redargui et potentes inique<note><bibl>Ps. 74, 5:</bibl> <q>inique ag. et del. honoravi.</q></note> agentes et deliquentes non solum honoravi, verum etiam amavi, quos increpare<note><app><lem>increpare</lem> <rdg wit="A 2a">increp. debueram A 2a</rdg></app></note> et, si non obedirent, excommunicare debui. Postquam enim occubuit Bracizlaus<note><app><lem>Bracizlaus</lem> <rdg wit="A 3">Brac. dux A 3</rdg></app></note> iunior, quo nec fuit nec erit dux melior, hac in terra floruit iniquitas<note><bibl>Gen. 6, 13:</bibl> <q>repleta est terra iniquitate.</q></note>, germinavit<note><bibl>Ezech. 7, 10:</bibl> <q>floruit virga, g. sup.</q></note> <pb ed="2" n="68r"/> superbia, pullulavit fraus, dolus et iniusticia, et ego semper dolens dolui, quod mihi cum bono duce non licuit mori. Ve mihi<note><app><lem>mihi</lem> <rdg wit="A 2a, 3">ve mihi ve mihi A 2a, 3</rdg></app></note>! quia<note><app><lem>quia</lem> <rdg wit="C 3">quod C 3</rdg> <rdg wit="A 2a">quia, korr. quod A 2a</rdg></app></note> silui<note>Vgl. Loserth im Archiv f. österreich. Gesch. LXI, 23, woselbst auch auf die Parallestellte bei Canaparius hingewiesen ist; vgl. auch unten N. 12.</note>, quia apostatricem<note><app><lem>apostatricem</lem> <rdg wit="A 1">astricem A 1</rdg> <rdg wit="A 1a, C 1b, 2a">apostricem A 1a, C 1b, 2a</rdg></app></note><note>Vgl. oben S. 52, N. 9.</note> gentem non revocavi nec in gladio anathematis pro Christo dimicavi: sed me ipsum et populum christianum passum sum per tactum manus cum gente non sancta pollui, sicut scriptum est<note>Levit. 22, 5; Jes. Sir. 13, 1; II. Cor. 6, 15</note>: <quote>Qui tangit inmundum<note><app><lem>inmundum</lem> <rdg wit="A 2a*">inmunda A 2a*</rdg> <rdg wit="A 1a, C 1, 2">in-dam A 1a, C 1, 2</rdg></app></note>, inmundus erit</quote> et: <quote>Qui tetigerit picem, inquinabitur<note><app><lem>inquinabitur</lem> <rdg wit="B">inquinatur B</rdg></app></note> ab ea</quote> aut: <quote>Que conventio Christi ad Belial?</quote> Apostatrice<pb ed="1" n="303v"/>m<note><app><lem>Apostatricem</lem> <rdg wit="C 1b">apostricem C 1b</rdg></app></note> gentem dico Iudeos, qui per nostram negligentiam post baptismum relapsi sunt in Iudaismum<note>Vgl. oben S. 166, Z. 20.</note>. Unde valde timeo, ne<note><app><lem>ne</lem> <rdg wit="A 1">nec Chr. mill (so) ob. A 1</rdg></app></note> Christus mihi hoc obiciat et inferiorem me proiciat in orcum. Nam huius in tempestate<note><app><lem>tempestate</lem> <rdg wit="C 1b">so C 1b</rdg> <rdg wit="A 1a">intempesta, korr. intempestas A 1a</rdg> <rdg wit="die übrigen *">intempesta die übrigen *</rdg></app></note> noctis<note><app><lem>noctis</lem> <rdg wit="C 3">noctis, korr. nocte C 3; vgl. unten N. 8.</rdg></app></note><note>(Vgl. oben die Noten l. m.) Verg. Aen. III, 587, XII, 842; Georg. I, 247: intempesta nox.</note> vox mihi audita est dicens: <quote>Tu non ascendisti ex adverso nec obposuisti murum pro domo Israel, ut stares in prelio in die<note><app><lem>die</lem> <rdg wit="A 2a">in die fehlt A 2a</rdg></app></note> Domini<note><bibl>Ezech. 13, 5:</bibl> <q>non ascendistis ex adv. nec opposuistis m. p. d. I., ut staretis in pr. i. d. D.</q></note>; et gregem<note><bibl>I. Petr. 5, 2:</bibl> <q>gregem Dei.</q></note> dominicum non auro, non argento, verum Christi precioso<note><app><lem>precioso</lem> <rdg wit="B">fehlt B</rdg></app></note> sanguine redemptum<note><bibl>I. Petr. 1, 18/9:</bibl> <q>redempti estis ... pretioso sanguine Christi.</q></note> per unam morbidam oviculam passus es<note><app><lem>es</lem> <rdg wit="A 1">ē A 1</rdg> <rdg wit="C 1b">est, korr. es C 1b</rdg></app></note> contaminari et a celesti regno exterminari.</quote> Heu mihi misero, qualem me esse vellem, quam diversum ab illo<note><bibl>Verg. Aen. II, 274:</bibl> <q>Hei mihi qualis erat, quantum mutatus ab illo Hectore.</q></note><note>Die Stelle bei Canoparius lautet: Heu mihi, qualis eram et quantum mutatus ab illo, qualem me nunc esse vellem ... Heu me miserum ... Vae mihi, quia silui....</note>, qualis olim eram, et nunc ipsemet<note><app><lem>ipsemet</lem> <rdg wit="A 1">ī semet A 1</rdg></app></note> mihi displiceo, quia parum boni me fecisse video.</quote> Dixerat, et statim, ut supra retulimus, <seg rend="verse">Spiritus in vacuas fugiens evanuit auras.<note>Sedul. Carm. pasch. IV, 89: in – auras; vgl. auch Verg. Aen. II, 791; IV. 278; XII, 592; Ov. Met. XIV, 432; Trist. I, 5, 11.</note></seg> <seg rend="verse">Post hunc Meynardus<note><app><lem>Meynardus</lem> <rdg wit="A 1, 1a, C 1a, 3">so A 1, 1a, C 1a, 3</rdg> <rdg wit="B">Meinardus B</rdg> <rdg wit="A 2a, 3*">Megn- A 2a, 3</rdg> <rdg wit="C 1b, 2">Meynhardus C 1b, 2</rdg></app></note><note>Cont. Wissegrad. (SS. IX, 140) bezeichnet ihn als miser alienigena. Außer gewissen Beziehungen zum Kloster Zwifalten (vgl. SS. X, 104, 119; Mon. Germ. Necrol. Germ. I, 255 zum 3. Juli mit der Bemerkung: Meginhardus eps. de Brage, officium; iste dedit nobis reliquias valde bonas et cruciculam bonam cum argentea catena et optimam cappam auro superius et inferius redimitam) und zu Bischof Otto von Bamberg lassen sich Beweise für die oft behaupte Herkunft aus Bamberg (vgl. Frind, Kirchengesch. Böhmens I, 196) nicht erbringen; auch daß er früher Propst in Altbunzlau gewesen, ist nicht zu belegen; vgl. Novotný Č. D. I, 2, 540.</note> fir presul in ordine denus.</seg></p>
</div>
<div n="1.6.50">
<head>Capitulum quinquagesimum</head>
<p>Eodem<note><app><lem>Eodem</lem> <rdg wit="A 3">eodem – in fehlt A 3</rdg></app></note> anno mense Marcio comes Bznata de Hierosolimis<note><app><lem>Hierosolimis</lem> <rdg wit="A 2a*">ieros- A 2a*</rdg></app></note> simul et de Galacia<note><app><lem>Galacia</lem> <rdg wit="B, C 1b">Galicia B, C 1b</rdg> <rdg wit="A 1">Galicia, korr. von 2. Hd. Galacia A 1</rdg></app></note> rediit et eiusdem anni XVII. kal. Novembris obiit. Item in<note><app><lem>in</lem> <rdg wit="A 3">eodem – in fehlt A 3</rdg></app></note> eodem anno mel et vindemia pleno cornu habundavit, et segetes satis creverant<note><app><lem>creverant</lem> <rdg wit="A 3">creverunt A 3</rdg></app></note>, sed in aristis granum non redundavit. Hunc annum secuta est hyemps calida, unde in<note><app><lem>in</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> sequenti estate caruimus custodita glacie<note><app><lem>glacie</lem> <rdg wit="A 3">Eodem anno III. non. Ian. pater eximius et Christi cultor honestus KOyatha mortalis obiit ius conditionis. Adscrib. A 3</rdg> <rdg wit="A 1">gre A 1</rdg></app></note><note>Vgl. Curschmann a. a. O. S. 131.</note>.</p>
</div>
<div n="1.6.51">
<head>Capitulum quinquagesimum primum</head>
<p>Anno dominice incarnationis MCXXIII. Mense Marcio comes<note><app><lem>comes</lem> <rdg wit="A 1">comes – obiit fehlt A 1</rdg></app></note> Dlugomil<note><app><lem>Dlugomil</lem> <rdg wit="A 1, 2a, C 2, 3">Diygomil A 1, 2a, C 2, 3</rdg> <rdg wit="C 1a">Dluhomil C 1a</rdg></app></note> et Gumpreht<note><app><lem>Gumpreht</lem> <rdg wit="C 1b, 2">Gumprecht C 1b, 2</rdg></app></note> et Gilbertus<note><app><lem>Gilbertus</lem> <rdg wit="A 3">Gisilbertus A 3</rdg></app></note> et Heinricus, qui et Sdik<note><app><lem>Sdik</lem> <rdg wit="C 1, 2b">Zdi(y)k C 1, 2b</rdg> <rdg wit="*, A 2a">Sd*c, korr. Sdic *, A 2a</rdg></app></note><note>Der nachmalige Bischof Heinrich von Olmütz (1126 – 1151).</note>, et<note><app><lem>et</lem> <rdg wit="A 2a">et, korr. atque A 2a</rdg></app></note>cum eis alii Hierosolimam perrexerunt, ex quibus quidam mense Novembri<note><app><lem>Novembri</lem> <rdg wit="C 1a">septembri C 1a</rdg></app></note> redierunt, quidam ibi interierunt; nam comes Dlugomil<note><app><lem>Dlugomil</lem> <rdg wit="A 1, C 3">Dligomil A 1, C 3</rdg> <rdg wit="C 1a, 2">Dlyg- C 1a, 2</rdg></app></note> iam<note><app><lem>iam</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> in revertendo VIII. id. Iulii obiit<note><app><lem>obiit</lem> <rdg wit="A 1">comes – obiit fehlt A 1</rdg></app></note>. Similiter et Bertoldus<note><app><lem>Bertoldus</lem> <rdg wit="A 2a, 2b, B*">Bertholdus A 2a, 3b, B*</rdg> <rdg wit="C 1">Pertoldus C 1</rdg></app></note>, cliens Heinrici, filii mei<note>Die allgemeine Ansicht, daß dieser Heinrich, den Cosmas als seinen Sohn bezeichnet, und jener früher genannte Heinrich Sdik ein und dieselbe Person sein müßten, somit der Olmützer Bischof Heinrich Cosmas´ Sohn gewesen sei, ist irrig; s. die Einleitung.</note>, VIII. id. Augusti moritur<note><app><lem>moritur</lem> <rdg wit="B">obiit B</rdg></app></note>. <seg rend="verse">Impedior lacrimis<note>Vgl. oben S. 146, Z. 26.</note> nec possum promere scriptis,</seg> <seg rend="verse">Quis furor unanimes aut que discordia fratres<note>Vgl. oben S. 180, N. 2.</note></seg> <seg rend="verse">Ceu geminos tauros<note><app><lem>tauros</lem> <rdg wit="A 1">tauros, übergeschrieben łapros A 1</rdg> <rdg wit="A1a">łapros A 1a</rdg> <rdg wit="A 2a*">apros A 2a*</rdg></app></note> in diram compulit iram.</seg> Nam dux Wladizlaus in<pb ed="2" n="68v"/>mani motus ira contra fratrem suum Zobezlaum mense Marcio movit arma et eum<note><app><lem>eum</lem> <rdg wit="B">fehlt B</rdg></app></note> cum suis omnibus expulit de Moravia et reddidit Conrado filio Lutoldi hereditatem suam<note>Znaim.</note>. Partem autem quartam illius regni, quam habuit tetrarcha<note>Novotný Č. D. I, 2, 542 tritt der ziemlich allgemeinen Annahme entgegen, als ob dieser Titel auf eine wenigstens zeiweilige Vierteilung Mährens achließen lasse, und meint unter Hinweis auf die Stelle im Kap. 39 (oben S. 212, Z. 25) dimidiam totius Moravie ... provinciam, daß das Gebiet von Olmütz die iene, Brünn und Znaim die zweite Hälfte des ganzen Landes gebildet hätten. Ich glaube aber nicht, daß ein Titel wie tetrarcha ohne wirkliche Vierteilung des ganzen Landes aufgekommen wäre; vgl. meine Gesch. Böhmens und Mährens S. 312. – Udalrich wohnte in Brünn.</note> Ŏdalricus<note><app><lem>Ŏdalricus</lem> <rdg wit="A 1">Ŏdaldricus A 1</rdg> <rdg wit="A 1a">Vdalr- A 1a</rdg></app></note>, frater supradicti Lutoldi, addidit Ottoni, Zuatopluk<note><app><lem>Zuatopluk</lem> <rdg wit="A 3b">Zwat- A 3b</rdg> <rdg wit="B">Zuatopluc B</rdg> <rdg wit="A 1, 1a, C 3">Z-ply(i)k A 1, 1a, C 3</rdg> <rdg wit="A 2a*">Suatopluk A 2a*</rdg> <rdg wit="C 2a">S-yk C 2a</rdg> <rdg wit="C 1, 2b">Swatopli(u)k C 1, 2b</rdg></app></note> ducis fratri. Zobezlau<note><app><lem>Zobezlau</lem> <rdg wit="A 2a">Sobezlav A 2a</rdg> <rdg wit="*">Sobizlav *</rdg> <rdg wit="A 3">Sobezlaus A 3</rdg> <rdg wit="C 1">Sobieslaw(us) C 1</rdg> <rdg wit="C 2">Sobeslau(w) C 2</rdg></app></note> autem fugiens a facie<note>Vgl. oben S. 169, N. 5.</note> sui germani adiit imperatorem in urbe<note><app><lem>urbe</lem> <rdg wit="B, C">fehlt B, C</rdg></app></note> Magoncia<note><app><lem>Magoncia</lem> <rdg wit="A 2a, B">Maguntia A 2a, B</rdg> <rdg wit="A 3">M-tina A 3</rdg> <rdg wit="A 1">magoncia urbe, korr. u. m. A 1</rdg> <rdg wit="*">Maguntia urbe *</rdg></app></note><note>Der Besuch in Mainz bei Kaiser Heinrich V. dürfte nach den weiter folgenden Angaben zu schließen, daß nämlich Sobieslaw 7 Monate bei Wiprecht blieb und im November nach Polen ging, kaum, wie Meyer v. Knonau VII, 245, N. 23 annimt, in den Sommer, sondern, wie auch Novotný Č. D. I, 2, 544, N. 2 glaubt, in den März-April fallen.</note>, sed parum sua<note><app><lem>sua</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg> <rdg wit="A 1">sui, korr. sua A 1</rdg> <rdg wit="C 1a">profec. sua C 1a</rdg></app></note> profecerunt negocia, quia sine pecunia apud omnes reges vane sunt cuiuspiam preces et legum obmutescit iusticia. Tunc veluti lupus<note>Vgl. oben S. 74, N. 3.</note>, qui inhians invadit<note><app><lem>invadit</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> gregem et frustra captans, cum nihil prehendit<note><app><lem>prehendit</lem> <rdg wit="A 3a, B">prendit A 3a, B</rdg> <rdg wit="C 1a, 2b">comprehendit C 1a, 2b</rdg> <rdg wit="C 1b">apprehendit C 1b</rdg> <rdg wit="A 2a">captans rep. silv. subm. caud. nil prehendit A 2a</rdg></app></note>, submittens caudam repetit silvam, sic Zobezlaus<note><app><lem>Zobeslaus</lem> <rdg wit="A 1">Zobzlaus A 1</rdg> <rdg wit="C 2b">Boleslaus C 2b</rdg></app></note> apud cesarem infecta causa tendit<note><app><lem>tendit</lem> <rdg wit="A 3">tetendit A 3</rdg></app></note> ad Wicpertum<note><app><lem>Wicpertum</lem> <rdg wit="A 3, C 1, 2">Wigbertum A 3, C 1, 2</rdg> <rdg wit="B">Vigb-  B immer</rdg></app></note> et apud eum per septem menses conversatus est. Deinde<note><app><lem>Deinde</lem> <rdg wit="A 2a">eum mansit per •VII• menses. Deinde (erstes de auf Rasur) A 2a</rdg></app></note> mense Novembri transiit in Poloniam; quem dux Bolezlaus<note>Boleslaw III. Schiefmund.</note> honeste in sua recepit, coniugem autem eius, Almuse ducis gnatam, Stephanus rex Pannonicus gratanter recepit recognoscens cognatam<note><app><lem>cognatam</lem> <rdg wit="A 3">eam cogn. A 3</rdg></app></note> suam<note>Sie hieß nach dem Canon. Wissegrad. (SS. IX, 143) Adleit und war eine Tochter des von seinem Bruder König Koloman geblendeten Almus. Kolomans Sohn war Stephan II.; vgl. oben S. 215, Z. 9. Adleit und Stephan waren somit Geschwister-Kinder.</note>.</p>
<p>Item in quadragesima fere per universum orbem<note><app><lem>orbem</lem> <rdg wit="A 1">urbem A 1</rdg></app></note> aerie potestates quasi plurime stelle, etsi non ceciderunt, vise sunt tamen cecidisse<note><bibl>Ov. Met. II, 321:</bibl> <q>fertur, ut interdum de coelo stela sereno | etsi non cecidit, potuit cecidisse videri.</q></note> in terram; huic simile Dominus<note><app><lem>Dominus</lem> <rdg wit="A 2a">ds A 2a</rdg></app></note> dicit in evangelio<note>Luc. 10, 18.</note>: Videbam Satanam<note><app><lem>Satanam</lem> <rdg wit="B, C 1, 2">sathanam B, C 1, 2</rdg> <rdg wit="A 2a*">satanam A 2a*</rdg></app></note>, quasi fulgur de celo cadentem.</p>
</div>
<div n="1.6.52">
<head>Capitulum quinquagesimum secundum</head>
<p>Eodem anno maxima fuit ubertas tam autumno quam vere seminatis in frugibus, nisi quod grando locis nocuit in pluribus; mel autem in campestribus fuit habunde, in silvestribus locis minime. Heimps aspera fuit nimis<note><app><lem>nimis</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> et nivosa<note>Vgl. Curschmann S. 131.</note>. Iamque eodem vergente<note><app><lem>vergente</lem> <rdg wit="B, C 1">urgente B, C 1</rdg> <rdg wit="C 2b, 3">vigente C 2b, 3</rdg></app></note> anno marchionis Dedii extrema stirpe fato extirpata<note>Mit Heinrich II. von Eilenburg, der seit 1117 Meißen und die Lausitz innehatte. Seine Schwester Richenza war die Gemahlin Herzog Lothars von Sachsen. Über seine Abstammung von Dedi (gest. 957) vgl. Posse a. a. O. S. 163; Meyer v. Knonau VII, 253.</note> imperator quartus Heinricus<note>Heinrich V.</note> predicti Dedii marchionatum<note><app><lem>marchionatum</lem> <rdg wit="A 1">marchionarum, korr. m-tum A 1</rdg></app></note> putans herede desolatum dederat Wicperti<note><app><lem>Wicperti</lem> <rdg wit="A 3">Wicberti A 3 öfter</rdg> <rdg wit="C 1, 2">Wi(y)gb- C 1, 2 öfter</rdg> <rdg wit="C 3">Wicgp- C 3</rdg></app></note> sub potenciam. Sed erat in Saxonia quidam<note><app><lem>quidam</lem> <rdg wit="A 2a, 3">quid. l. Sax. A 2a, 3</rdg></app></note> nomine Conradus<note>Konrad d. Gr., Graf v. Wettin, aus der jüngeren Linie; sein Großvater Thiemo und Heinrichs II. Großvater Dedi waren Brüder; s. Posse a. a. O.</note> ex tribu eiusdem Dedii natus, ad cuius manus iure pertinebat ille marchionatus; unde dux Lutera<note><app><lem>Lutera</lem> <rdg wit="A 1">so A 1</rdg> <rdg wit="A 2a">Ludera, korr. Lutera A 2a</rdg> <rdg wit="A 3, B, C 1a, 2, 3">Ludera A 3, B, C 1a, 2, 3</rdg> <rdg wit="A 1a">Ludra A 1a</rdg> <rdg wit="C 1b">Iudera C 1b</rdg></app></note><note>Herzog Lothar von Sachsen, der spätere deutsche König 1125 – 1137.</note> et alii Saxones valde indignantes contra imperatorem susceperunt bellum adversus Wicpertum<note><app><lem>Wicpertum</lem> <rdg wit="A 1a">Wikpertum A 1a</rdg> <rdg wit="C 3">Wisgkp- C 3</rdg></app></note>.</p>
</div>
<div n="1.6.53">
<head>Capitulum quinquagesimum tercium</head>
<p>Hisdem diebus dux Wladizlaus et Otto, sicut preceperat eis imperator, tam Boemie quam Moravie coadunato exercitu transeuntes silvam metati sunt castra ultra<note><app><lem>ultra</lem> <rdg wit="C 1">circa C 1</rdg> <rdg wit="C 2b">iuxta C 2b</rdg></app></note> oppidum Guozdec<note>Vgl. oben S. 144, Z. 10.</note> ex adverso predicti ducis<note>Herzog Lothar von Sachsen. Die Würdigung des obigen Berichtes im Vergleich mit anderen Quellennachrichten s. bei Meyer v. Knonau VII, 255, N. 41.</note>; presul autem Magontinus<note>Adalbert I., 1111 – 1137.</note> et comes Wicpertus<note><app><lem>Wicpertus</lem> <rdg wit="C 2a, 3">Wikp- C 2a, 3</rdg> <rdg wit="B">Vigb- B meistens</rdg></app></note> citra<note><app><lem>citra</lem> <rdg wit="A 3, C 2">circa A 3, C 2</rdg></app></note> fluvium Mlidaua<note><app><lem>Mlidaua</lem> <rdg wit="C 1a, 3">Mlydaw(u)a C 1a, 3</rdg> <rdg wit="A 3">Mildeua A 3</rdg> <rdg wit="C 1b">Muldaua C 1b</rdg> <rdg wit="B">Mldaua B</rdg> <rdg wit="C 2">My(i)dau(w)a C 2</rdg> <rdg wit="Freh.">Multaua Freh.</rdg> <rdg wit="Gess.">Milda fortasse Mulda Gess.</rdg></app></note> stabant gravi cum<note><app><lem>cum</lem> <rdg wit="B">fehlt B</rdg> <rdg wit="C 2a">vel C 2a</rdg></app></note> multi<pb ed="2" n="69r"/>tudine armata<note><app><lem>armata</lem> <rdg wit="A 2a">armati A 2a</rdg></app></note>; Saxones autem positi ... castra<note><app><lem>castra</lem> <rdg wit="Breth.">pos. [inter utraque] castra Breth.</rdg> <rdg wit="Weinb.">pos. ultra in medio Weinb.</rdg> <rdg wit="Gess.">positis castris Gess.</rdg></app></note> in medio dirimebant eos nec<note><app><lem>nec</lem> <rdg wit="A 1">nec – suos am Rande mit Verweisungszeichen nach dicentes nachgetragen A 1</rdg></app></note> sinebant<note><app><lem>sinebant</lem> <rdg wit="A 3">videbant A 3</rdg></app></note> insimul coire adversarios suos<note><app><lem>suos</lem> <rdg wit="A 1">nec – suos am Rande mit Verweisungszeichen nach dicentes nachgetragen A 1</rdg></app></note>. Tunc dux Boemie et Otto miserunt ad Saxones dicentes: <quote>Non nos per superbiam contra vos sumpsimus arma, sed iussu imperatoris venimus in auxilium Magontino archipresuli<note><app><lem>archipresuli</lem> <rdg wit="A 1*">archiepiscopo A 1*</rdg></app></note> et Wicperto<note><app><lem>Wicperto</lem> <rdg wit="C 2a, 3">Wikperto C 2a, 3</rdg> <rdg wit="A 1a">Wigb- A 1a</rdg></app></note> comiti; sed quoniam hii non assunt, qui adesse et primam committere pugnam debuerant<note>Vielleicht Hinweis auf ein Vorstreitreecht der Schwaben und Bayern; vgl. Waitz, Verfassungsgesch. VIII, 181.</note>, vos<note><app><lem>vos</lem> <rdg wit="A 1">fehlt A 1</rdg></app></note> tantummodo cedite nobis loco, ut habeamus occasionem revertendi, videlicet et vos cessisse et nos stetisse<note><app><lem>stetisse</lem> <rdg wit="A 1">et nos stet. fehlt A 1</rdg></app></note> et expectasse eos<note><app><lem>eos</lem> <rdg wit="A 3">vos A 3</rdg></app></note> in condicto loco.</quote> Ad hec Lutera<note><app><lem>Lutera</lem> <rdg wit="A 1">so A 1</rdg> <rdg wit="A 2a">Ludera, korr. Lutera A 2a</rdg> <rdg wit="die übrigen">Ludera die übrigen</rdg></app></note> dux respondit dicens: <quote>Miror vos prudentes viros apertos non deprehendere<note><app><lem>deprehendere</lem> <rdg wit="A 1, B">repreh- A 1, B</rdg></app></note> animo dolos, quibus inducti frustra contra nos movistis arma innocuos. An ulla<note><app><lem>ulla</lem> <rdg wit="A 3">nulla A 3</rdg></app></note> putatis<note><bibl>Verg. Aen. II, 43:</bibl> <q>aut ulla putatis dona carere dolo Danaum?</q></note> carere dolis consilia Magontini archipresulis Adalberti? An nondum eius Atticam prudentiam satis experti estis? Sic, sic notus est vobis Wicpertus, alter Ulixes<note><app><lem>Ulixes</lem> <rdg wit="C 3">Ulysses C 3</rdg> <rdg wit="C 1a, 2a">ultres C 1a, 2a</rdg></app></note><note><bibl>Verg. Aen. II, 44:</bibl> <q>sic notus Ulixes?</q></note>, qui circa eiusdem presulis callipodium informatus est. Cur ipsi non veniunt, nos<note><app><lem>nos</lem> <rdg wit="A 2a">nos, korr. hos A 2a</rdg> <rdg wit="C 1b">vos C 1b</rdg></app></note> ut salutent, qui libenter eos resalutant? Sed tucius est a longe expectare quam manu committere bellum et alterius incommodo<note><app><lem>incommodo</lem> <rdg wit="A 1">incommodum, korr. in-do A 1</rdg></app></note> suum comparare<note><app><lem>comparare</lem> <rdg wit="C 3">parare C 3</rdg></app></note> commodum. Certe, qui<supplied>vis</supplied><note><app><lem>vis</lem> <rdg wit="A 2a">qui, korr. von 2. Hd. quivis A 2a</rdg> <rdg wit="A 1">qui, korr. quis A 1</rdg> <rdg wit="die übrigen">qui die übrigen</rdg></app></note> lippis<note><app><lem>lippis</lem> <rdg wit="A 3">lippus est A 3</rdg></app></note><note><bibl>Hor. Sat. I, 3, 25:</bibl> <q>cum tua pervideas oculis mala lippus iunctis.</q></note> potest perspicere oculis, quid<note><app><lem>quid</lem> <rdg wit="C 3">quod C 3</rdg> <rdg wit="A 2a">q A 2a</rdg> <rdg wit="C 1b">q C 1b</rdg></app></note> ipsi machinantur suis dolis. Sciunt enim et bene sapiunt, quia, si vos vincitis, quod non sine magno vestri dampno dabitur vincere Saxones; sin autem nos<note><app><lem>nos</lem> <rdg wit="C 1b">vos C 1b</rdg> <rdg wit="A 1">vos, korr. vob A 1</rdg> <rdg wit="*">vobis *</rdg></app></note><note>So ist zu lesen, während vobis den Sinn erschwert; cgl. Meyer v. Knonau VII, 256, N.</note> potenter<note><app><lem>potenter</lem> <rdg wit="A 1">poter A 1</rdg></app></note> prevalere poterimus, Boemiam suis defensoribus<note><app><lem>defensoribus</lem> <rdg wit="A 2a">defensionibus, korr. defensoribus A 2a</rdg> <rdg wit="A 3b">defensoribus (oribus auf Rasur) A 3b</rdg></app></note> viduatam facilius invadere quibunt. Hoc vult imperator, hoc presul Magontinus consiliatur<note><app><lem>consiliatur</lem> <rdg wit="A 1">consiliator A 1</rdg></app></note>. Sic semper vester gener Wigbertus<note><app><lem>Wigbertus</lem> <rdg wit="A 2a*">Wicpertus A 2s*</rdg> <rdg wit="A 3">Wicbertus A 3</rdg> <rdg wit="C 3">Wigp- C 3</rdg> <rdg wit="C 2a">Wikp- C 2a</rdg> <rdg wit="B">Vigb- B</rdg></app></note> Boemiis amicatur. Nam germanus tuus<note><app><lem>tuus</lem> <rdg wit="A 3">tuus A 3</rdg> <rdg wit="A 2a">suus, korr. von 2. Hd. tuus A 2a</rdg> <rdg wit="C 3">germanos suos C 3</rdg> <rdg wit="die übrigen *">suus die übrigen *</rdg></app></note> Zobezlau<note><app><lem>Zobezlau</lem> <rdg wit="A 1, 1a, C 3">so A 1, 1a, C 3</rdg> <rdg wit="A 3">Zobezlaus A 3</rdg> <rdg wit="A 2a*">Sobezlaus A 2a*</rdg> <rdg wit="B">Sobezlau B</rdg> <rdg wit="C 2">Sobeslau(w) C 2</rdg> <rdg wit="C 1">Sobieslaw(us) C 1</rdg></app></note>, quem nuper Wigbertus ob<note><app><lem>ob</lem> <rdg wit="A 2a">ad A 2a</rdg></app></note> voluntatem tuam<note><app><lem>tuam</lem> <rdg wit="A 1, 1a, 2a, 3, C 3">tuam A 1, 1a, 2a, 3, C 3</rdg> <rdg wit="B, C 1, 2">suam B, C 1, 2</rdg></app></note> dolo abegit in Poloniam, nisi cito ad eundem Wigbertum<note><app><lem>Wigbertum</lem> <rdg wit="A 3">Wicbertum A 3</rdg> <rdg wit="C 1b">Wikp- C 1b</rdg> <rdg wit="B">Vigb- B</rdg> <rdg wit="A 2a">Wig A 2a</rdg></app></note> revertatur, amplius mihi non credatur. Nos autem sciatis magis paratos congredi prelio quam vobis cedere loco.</quote> His auditis male creduli verbis dolo compositis Boemii depopulata regione, que est circa urbem Misen<note><app><lem>Misen</lem> <rdg wit="A 3, B, C">Missen A 3, B, C</rdg> <rdg wit="A 1a">Musen A 1a</rdg></app></note>, reversi sunt ad propria sole morante in XV. Sagittarii parte<note><app><lem>parte</lem> <rdg wit="A 1">*arce A 1</rdg> <rdg wit="C 3">sagitt. fehlt, leergebliebener Raum C 3</rdg> <rdg wit="A 3">Eodem anno XII. kal. Aprilis Silvester divina dictante miseratione cenobialis vite succensus ardore excialibus mundi renunciavit versuciis et in monasterio Zazovensi sub regimine bone memorie Diethardi abbatis mutato seculari habitu totum se penitus divinis mancipavit studiis, post amplexus videlicet lippientis Lye Rachelis dlectatus pulchritudine<note>Vgl. Gen. 29, 17.</note> et post Marthe laborem Marie consequi desiderans consolationem. Cuius quanta fuerit diligentia in divinis et ecclesiasticis rebus amplificandis, loco suo dicetur.</rdg></app></note>.</p>
</div>
<div n="1.6.54">
<head>Capitulum quinquagesimum quartum</head>
<p>Anno dominice incarnationis MCXXIIII. II. <note><app><lem>II.</lem> <rdg wit="A 3">II. id – anno fehlt A 3</rdg></app></note> id. Februarii Hermannus, frater Willehalmi<note><app><lem>Willehalmi</lem> <rdg wit="A 2a*">Willalmi A 2a*</rdg> <rdg wit="A 1a, C 1, 3">Wilhelmi A 1a, C 1, 3</rdg></app></note>, et Lutobor<note><app><lem>Lutobor</lem> <rdg wit="C 1b">Luthobor C 1b</rdg> <rdg wit="C 1a">Liutubor C 1a</rdg> <rdg wit="C 2">Litobor C 2</rdg></app></note>, filius Martini, perrexerunt Hierosolimam<note><app><lem>Hierosolimam</lem> <rdg wit="C 1, 2">Jeroz(s)ol- C 1, 2</rdg> <rdg wit="A 1a">Jherosol- A 1a</rdg></app></note><note>Vgl. R. Röhricht, Die Deutschen im Heiligen Lande (1894) S. 24 (iirig zum 1. statt 12. Febr.).</note>. Eodem anno<note><app><lem>anno</lem> <rdg wit="A 3">II. id – anno fehlt A 3</rdg></app></note> <seg rend="verse">Dux<note><app><lem>Dux</lem> <rdg wit="A 3">dux Boemorum A 3</rdg></app></note> Borivoy nonis bis binis<note>Diesen Tag nennt auch das Necrol. Bohem. S. 10 und das Calend. Pegav. (Mecken SS. II, 120); das Necrol. Podlaz. (Dudik, Forsch. in Schweden S. 406) und das Necrol. Olom. (Archiv f. österreich. Gesch. LIX, 642) nennen den 1. Februar, nach Novotný Č. D. I, 2, 532 irrig.</note> mense Plutonis,<note>Der Februar galt als Monat der Unterirdischen, vgl. G. Wissowa, Religion und Kultus der Römer, in Müller, Handbuch des klass. Alterums V, 42 (München 1912), 210, N. 7; 232; 310, N. 7.</note></seg> <pb ed="2" n="69v"/> <seg rend="verse">Exul in Ungaria carnis compage soluta,<note><app><lem>soluta</lem> <rdg wit="A 1">compaga saluta, korr. compage soluta A 1</rdg></app></note></seg> <seg rend="verse">Ad Christum migrat, pura quem mente colebat,</seg> <seg rend="verse">Cum quo nunc ampla celi letatur in aula.</seg> <seg rend="verse">Huius post omnes vite mundique labores,</seg> <seg rend="verse">Exul ter quinis quos<note><app><lem>quos</lem> <rdg wit="A 1">quod A 1</rdg></app></note> degens pertulit annis,</seg> <seg rend="verse">E quibus est passus sex annos<note><app><lem>annos</lem> <rdg wit="A 1">sex annos, übergeschrieben bis ternis (korr. ternos) A 1</rdg> <rdg wit="A 3*">bis ternis A 3</rdg></app></note> carcere clausus,</seg> <seg rend="verse">Bis sublimatus solio, cur bis reprobatus</seg> <seg rend="verse">Non mihi scrutari<note><app><lem>scrutari</lem> <rdg wit="A 1">scrutari, überbeschrieben ł rimari A 1</rdg> <rdg wit="A 2a, 3*">rimari A 2a, 3*</rdg></app></note> fas est vel talia fari.</seg> <seg rend="verse">Scit, qui cuncta creat Deus atque creata gubernat.</seg> <seg rend="verse">Qui legit hec, dicat: <quote>Borivoy dux nunc requiescat,<note><app><lem>requiescat</lem> <rdg wit="A 1, 1a, *">requiescat, übergeschrieben ł ibi vivat A 1, 1a (ibi vivat *)</rdg></app></note></quote></seg> <seg rend="verse"><quote>Est<note><app><lem>Est</lem> <rdg wit="A 2a">est – animarum fehlt A 2a</rdg></app></note> ubi sanctarum pars<note><app><lem>pars</lem> <rdg wit="C 3">pax übergeschrieben C 3</rdg></app></note> et requies animarum.<note><app><lem>animarum</lem> <rdg wit="A 2a">est – animarum fehlt A 2a</rdg></app></note></quote></seg> Sepultus est autem in Praga metropoli anno tunc labenti bissextili pridie id. Marcii ad principalem ecclesiam sanctorum martirum Viti, Wencezlai<note><app><lem>Wencezlai</lem> <rdg wit="A 1">Wenezl. A 1</rdg> <rdg wit="A 2a*">Wencezlay A 2a*</rdg></app></note> atque Adalberti in cripta sancti Martini episcopi<note><app><lem>episcopi</lem> <rdg wit="A 2a">episc. et conf. fehlt A 2a</rdg></app></note> et confessoris.</p>
</div>
<div n="1.6.55">
<head>Capitulum quinquagesimum quintum</head>
<p>Item eiusdem anni in quadragesima, VIIII.<note><app><lem>VIIII.</lem> <rdg wit="A 1a, C 1a">VIII A 1a, C 1a</rdg></app></note> kal. Aprilis, presul<note><app><lem>presul</lem> <rdg wit="B">fehlt B</rdg></app></note> Meinardus<note><app><lem>Meinardus</lem> <rdg wit="A 1, 2a, B">so A 1, 2a, B</rdg> <rdg wit="A 1a, C 3">Meginhardus A 1a, C 3</rdg> <rdg wit="A 3a">Megnhardus A 3a</rdg> <rdg wit="A 3b*">Megnardus A 3b*</rdg> <rdg wit="C 1a, 2b">Meynhardus C 1a, 2b</rdg> <rdg wit="C 1b">Meyh- C 1b</rdg> <rdg wit="C 2a">Meinh- C 2a</rdg></app></note> casu reperiens in sacrario ossa Podiuen<note><app><lem>Podiuen</lem> <rdg wit="C">Podiwen C</rdg> <rdg wit="A 2a*">Podiwin A 2a*</rdg></app></note><note>Über ihn berichtet nur die späte Christianlegende, s. Pekař, Die Wenzels- und Ludmilalegenden und die Echtheit Christians (1906), S. 119. 235. 244; dazu Novotný Č. D. I, 2, 738.</note> condit humi in capella, que est sub turre, inter altare sancti Nicolai<note><app><lem>Nocolai</lem> <rdg wit="A 1">Nicolai, korr. Nicolay A 1</rdg> <rdg wit="A 1a, 2a, C 2*">Nicolay A 1a, 2a, C 2*</rdg></app></note> episcopi et confessoris<note><app><lem>confessoris</lem> <rdg wit="A 2a">et conf. fehlt A 2a</rdg></app></note> et tumulum Gebehardi<note><app><lem>Gebehardi</lem> <rdg wit="A 2a, B*">Gebeardi A 2a, B*</rdg> <rdg wit="C 1a, 2b">Gebh- C 1a, 2b</rdg></app></note><note>Da er in Gran gestorben ist (vgl. oben S. 146, Z. 22 ff.), muß der Leichnam später überführt worden sein, worüber sich aber keine Nachrichten erhalten haben.</note> episcopi. Hic fuit cliens et individuus comes<note>Vgl. oben S. 89, N. 8.</note> in labore et erumna<note><app><lem>erumna</lem> <rdg wit="A 2a">erumna, korr. erumpna A 2a</rdg> <rdg wit="B, *">erumpna B (serumpna *)</rdg></app></note> sancti Wencezlai martiris, de cuius actibus in vita ipsius sancti<note><app><lem>sancti</lem> <rdg wit="A 2a, B">fehlt A 2a, B</rdg></app></note> satis declaratur scire volentibus. Tempore enim<note><app><lem>enim</lem> <rdg wit="A 2a">autem A 2a</rdg></app></note> suo Severus sextus huius sedis episcopus ampliorem dilatans<note><app><lem>dilatans</lem> <rdg wit="A 1">dilatans übergeschrieben ł fabricans A 1</rdg></app></note> capellam, circa sacram predicti patroni tumbam ossa predicti clientis effodiens, quia aliter non poterat fundari murus, et collocans ea<note><app><lem>ea</lem> <rdg wit="A 2a">eum A 2a</rdg></app></note> in sarcophago<note><app><lem>sarcophago</lem> <rdg wit="A 1a, C 1b, 2b">sarthoph- A 1a, C 1b, 2b</rdg> <rdg wit="A 1">sarchoph- (c auf Rasur) A 1</rdg></app></note>, posuerat in camera, ubi ecclesiastica servabantur<note><app><lem>servabantur</lem> <rdg wit="A 3">servantur A 3</rdg></app></note> xenia. Item VIII. id. Aprilis in die<note><app><lem>die</lem> <rdg wit="A 3">die sancto A 3</rdg></app></note> pasche cesar Heinricus quartus<note>Kaiser Heinrich V.</note> mittens epistolas ad omnes regni sui principes et episcopos precepit, quatenus omni occasione postposita IIII. non. Maii in urbe Bamberk<note><app><lem>Bamberk</lem> <rdg wit="A 2a*">Bamberch A 2a*</rdg> <rdg wit="A 3a">Babenberk A 3a</rdg></app></note> ad suam coadunarentur curiam<note>Nach Ekkehard (SS. VI, 262) war als Versammlungstag der 7. Mai (non . Mai) angesetzt; vgl. Meyer v. Knonau a. a. O. VII, 260.</note>.</p>
</div>
<div n="1.6.56">
<head>Capitulum quinquagesimum sextum</head>
<p>Interea Zobezlau, nostri ducis frater, linquens Poloniam tenuit cum suis omnibus viam ad ducem Saxonie Luteram<note><app><lem>Luteram</lem> <rdg wit="A 1a">so A 1a</rdg> <rdg wit="die übrigen">Lud- die übrigen</rdg></app></note><note>Vgl. W. Bernhardi, Lothar von Supplinburg (1879), S. 17 ff.; Meyer v. Knonau S. 266.</note>, sperans tanti viri consilio simul et auxilio potiri. A quo honorifice suscipitur hospicio et op<pb ed="2" n="63r"/>tato sue spei potitur solatio. Nam predictus dux, ut cognovit principem Boemie<note><app><lem>Boemie</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> regali interesse curie<note><app><lem>curie</lem> <rdg wit="A 2a">curie Wladiz. A 2a</rdg></app></note>, misit legatum cum hospite suo ad cesarem dicens: <quote>Regie potestati et imperatorie<note><app><lem>imperatorie</lem> <rdg wit="A 3, C 3">so A 3, C 3</rdg> <rdg wit="B">imperie B</rdg> <rdg wit="A 1">imprie A 1</rdg> <rdg wit="die übrigen">impie die übrigen</rdg></app></note>dignitati congruit patientibus<note><bibl>Ps. 145, 7:</bibl> <q>facit iudicium iniuriam p.</q></note>iniuriam clementer subvenire et eam facientibus iusticie rigore regaliter obviare. Cuius gratie experimentum et principalis censure nobis et cunctis<note><app><lem>cunctis</lem> <rdg wit="A 3">omnibus A 3</rdg></app></note> gentibus dabitis<note><app><lem>dabitis</lem> <rdg wit="C 3">dabis C 3</rdg></app></note> documentum, si huic innocenti viro et iniuriam pacienti<note><bibl>Ps. 145, 7:</bibl> <q>facit iudicium iniuriam p.</q></note> Zobezlao iusticiam faciens fratri suo eum reconcilies<note><bibl>Matth. 5, 24:</bibl> <q>vade prius reconciliari fratri tuo.</q></note></quote>. Unde cesar valde indignatus respiciens ad omnem suum cetum<note><app><lem>cetum</lem> <rdg wit="*">cetum suum *</rdg> <rdg wit="C 1a">suum fehlt C 1a</rdg></app></note> dixit<note><app><lem>dixit</lem> <rdg wit="A 3, B, C 1">so A 3, B, C 1</rdg> <rdg wit="A 1, 2a">dicens, korr. dixit A 1, 2a</rdg> <rdg wit="A 1a, C 2, 3">dicens A 1a, C 2, 3</rdg></app></note>: <quote>Satis pro imperio iste<note><app><lem>iste</lem> <rdg wit="C 3">fehlt C 3</rdg></app></note> locutus est marchio; ipse nobis facit iniuriam et ulcisci poscit iniuriam. Nam si mihi congruit, uti<note><app><lem>uti</lem> <rdg wit="A 2a, C 2b*">ut A 2a, C 2b*</rdg></app></note> ipse fatetur, alienas ulcisci iniurias, cur non prius ulciscar meas? Aut quenam maior potest esse iniuria, quam quod ipse vocatus non venit ad nostra concilia? Ergo quemcumque<note><app><lem>quemcumque</lem> <rdg wit="A 3">quecumque A 3</rdg> <rdg wit="A 1">quecumque, korr. quemc- A 1</rdg></app></note> zelus iusticie et hec mordet iniuria, spondeat nunc fidem super sacra plenaria, quod sua tollat arma et sequatur me post festum sancti Iacobi apostoli in Saxoniam.</quote> Assenciunt omnes et collaudant principes atque coniurant bellum adversus Saxones secundum edictum cesaris<note>Zu einer solchen Unternehmung gegen den Sachsenherzog, der im folgenden Jahr den deutschen Königsthron besteigen sollte, kam es nicht.</note>. Hisdem diebus<note>Am 22. Mai 1124 nach den Ann. Pegav.; die übrigen Quellen s. bei Meyer v. Knonau VII, 267.</note> moritur gener Wratizlai regis Wigbertus<note><app><lem>Wigbertus</lem> <rdg wit="A 2a*">Wicbertus A 2a*</rdg></app></note>, de quo supra satis meminimus. Videns autem Zobezlau, quia fortuna et regis census<note><app><lem>census</lem> <rdg wit="C 3">so C 3</rdg> <rdg wit="A 1a, 2a">censum, korr. census A 1, 2a B</rdg> <rdg wit="die übrigen *">censum die übrigen *</rdg></app></note> magis iuvat fratrem suum maiorem natu, vertit iter ad Wigberti<note><app><lem>Wigberti</lem> <rdg wit="A 2a*">Wiperti A 2a*</rdg></app></note> natum, quo consolaretur de<note><app><lem>de</lem> <rdg wit="A 1">cum de (eum von 1. Hd. über der Zeile nachgetragen) A 1</rdg></app></note> obitu<note><app><lem>obitu</lem> <rdg wit="A 2a">obitu fratris suum (patris am Rande nachgetragen) A 2a</rdg> <rdg wit="C 3">patris obitu suum C 3</rdg> <rdg wit="B">ob. patris sui suum B</rdg></app></note> sui patris suum per sororem cognatum<note>Heinrich; sein älterer mit dem Vater gleichnamiger Bruder Wiprecht (s. oben S. 200, N. 6) war am 27. Jan. 1116 (?) gestorben. Da Wiprecht d. Ä. (II.) in erster Ehe mit Judith, Tochter Herzog Wratislaws von Böhmen (gest. 1109), vermählt war, so waren dessen beiden Söhne, Wiprecht d. J. (III.), und Heinrich, und Sobieslaw, Wratislaws  jüngster Sohn, Geschwisterkinder; vgl. Posse a. a. O. S. 134.</note>, et<note><app><lem>et</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> exinde misit ad Polonie principem Stephanum comitem; per hunc enim sua omnia disponebat consiia. Qui cum transiret<note><app><lem>transiret</lem> <rdg wit="A 2a">transisset A 2a</rdg></app></note> silvam, que est inter Sxoniam et Poloniam, incidit in armatas latronum<note><bibl>Vgl. Luc. 10, 30:</bibl> <q>homo quidam incidit in latrones.</q></note> manus. Qui a longe stantes inquiunt ad eos: <quote>Parcimus et miserescimus vobis atque concedimus vitam, ite vestram cum pace viam; equos autem et omnia, que portatis, linquite nobis, neque enim pauci multis resistere aut fugere quitis.</quote> Quibus Stephanus<note>Über seine Abstammung ist nichts bekannt.</note> imperterritus: <quote>Parvum</quote>, inquit, <quote>date nobis<note><app><lem>date</lem> <rdg wit="B">fehlt B</rdg></app></note> spacium inire consilium.</quote> Illis autem concedentibus dixit comes: <quote>O fratres et<note><app><lem>et</lem> <rdg wit="B, C">fehlt B, C</rdg></app></note> o<note><app><lem>o</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> socii ultime iam<note><app><lem>iam</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> sortis, ne timeatis casum fortuite<note><app><lem>fortuite</lem> <rdg wit="A 1, 3, C 1b">so A 1, 3, C 1b</rdg> <rdg wit="die übrigen">fortune die übrigen</rdg></app></note> mortis. Quisnam nobis suum<note><app><lem>suum</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> frangeret<note><app><lem>frangeret</lem> <rdg wit="A 1">so A 1</rdg> <rdg wit="die übrigen *">franget die übrigen *</rdg></app></note><note><bibl>Thre. 4, 4:</bibl> <q>parvuli petierunt panem et non erat, qui frangeret eis; vgl. auch Jer. 16, 7.</q></note> panem versis<note><app><lem>versis</lem> <rdg wit="A 1, 1a, B">inversis A 1, 1a, B</rdg> <rdg wit="Weinb.">conversis Weinb.</rdg></app></note> in fugam turpem? Aut post continuatam turpiter vitam <pb ed="2" n="63v"/> quis nobis tribuet necessaria vite? Et<note><app><lem>Et</lem> <rdg wit="A 1">en A 1</rdg></app></note> utrum hanc barbari<note><app><lem>barbari</lem> <rdg wit="A 1">babati A 1</rdg></app></note> nobis concedant, ignoramus. Heu frustra sero penitebit nos<note><app><lem>nos</lem> <rdg wit="C">vos C</rdg></app></note> non occubuisse viriliter, cum diversis penis affectos, hunc naribus truncatum, alterum oculis privatum, dabunt nos<note><app><lem>nos</lem> <rdg wit="C">vos C</rdg></app></note> in parabolam<note><bibl>Jer. 24, 9:</bibl> <q>dabo eos in vexationem ... et in parabolam ...; vgl. II. Par. 7, 20.</q></note> et fabulam<note><bibl>III. Reg. 9, 7:</bibl> <q>eritque Israel in proverbium et in fabulam cunctis populis.</q></note> cunctis gentibus.</quote> At illi unanimiter inquiunt: <quote>Moriamur, moriamur; sed videamus, ne intulti moriamur.</quote> Quos ut viderunt pagani magis ad pugnam quam ad<note><app><lem>ad</lem> <rdg wit="A 1, C">so A 1, C</rdg> <rdg wit="A 1a">ad, korr. in A 1a</rdg> <rdg wit="die übrigen">in die übrigen</rdg></app></note> fugam aptarier<note><app><lem>aptarier</lem> <rdg wit="A 1a, B, C 1b, 3">aptarier A 1a, B, C 1b, 3</rdg> <rdg wit="A 1, C 1a">aptarier, korr. aptari A 1, C 1a</rdg> <rdg wit="A 3">aptari A 3</rdg> <rdg wit="C 2b">aptaverunt C 2b</rdg> <rdg wit="C 2a">aptariter C 2a</rdg> <rdg wit="A 2a*">aptare A 2a*</rdg></app></note> arma, repente irruunt super eos<note><bibl>Jos. 10, 9:</bibl> <q>irruit itaque Iosue super eos repente.</q></note>. Fit monstruosa pugna inter quinque ancilia et<note><app><lem>et</lem> <rdg wit="B">et inter B</rdg></app></note> quinquaginta fortium scuta. Presbiter autem ex eis, cui animas suas commendaverant<note><app><lem>commendaverant</lem> <rdg wit="A 1">commendaverunt A 1</rdg></app></note>, habens arcum et faretram<note><app><lem>faretram</lem> <rdg wit="A 1, C 1, 3">pharetram A 1, C 1, 3</rdg></app></note> fugit; quem unus ex latronibus videns virum inermem insequitur fugientem. At ille non valens evadere misit retro sagittam et percussit equum in mediam frontem, ceciditque equus et ascensor eius retro. Sicque solus presbiter evasit et nunciavit in urbe Glogov<note><app><lem>Glogov</lem> <rdg wit="A 3a">Gloglou A 3a</rdg></app></note><note>Glogau an der Oder liegt in ansehnlicher Entfernung von dem Z. 10 genannten Fluß Bober.</note>, que facta fuerant. Prefectus autem illius urbis nomine Voyzlau<note><app><lem>Voyzlau</lem> <rdg wit="A 3">Woyzlaus A 3</rdg> <rdg wit="C 1, 2">W(o)yslaw(u) C 1, 2 B</rdg> <rdg wit="A 2a*">Nozizlau A 2a*</rdg></app></note> cum multis<note><app><lem>multis</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a (cum ausradiert, aber nach illuc nachgetragen)</rdg></app></note> accelerans illuc armatis invenit Stephanum semivivum in media aqua Bobr<note><app><lem>Bobr</lem> <rdg wit="A 3">Borb A 3</rdg></app></note> super frutices herentem; nam barbari, ut viderunt multos de suis interfectos et alios vulneratos, irati valde precipitaverunt eum in predictum fluvium. Quem prefatus prefectus suscipiens<note><app><lem>suscipiens</lem> <rdg wit="A 1">suspiciens, korr. suscip- A 1</rdg></app></note> et eius socios adhuc semivivos tulit in castrum suum, ibique<note><app><lem>ibique</lem> <rdg wit="A 3">ubi A 3</rdg> <rdg wit="C 2b">ubique C 2b</rdg></app></note> Stephanus in<note><app><lem>in</lem> <rdg wit="C 3">tertio C 3</rdg> <rdg wit="B">III (in?) B</rdg></app></note> kal. Iunii<note><app><lem>Iunii</lem> <rdg wit="C 2">iulii C 2</rdg></app></note> dominica die moritur. Zobezlau autem hisdem temporibus apud Wigberti<note><app><lem>Wigberti</lem> <rdg wit="A 2a*">Wicperti A 2a*</rdg></app></note> filium morabatur, quia post obitum patris sui predictus puer atrociter ab inimicis undique coartabatur<note>Vgl. Meyer v. Knonau VII, 267; am maisten wurde er von den Markgrafen Albrecht von der Lausitz und Konrad von Meißen bedrängt.</note>.</p>
<p>Eodem anno mense Iulio dux Wladizlaus natam suam primogenitam, nomine Zuatauam<note><app><lem>Zuatauam</lem> <rdg wit="A 3">Zwat- A 3, auch sonst</rdg></app></note><note>Daß ihr Gemahl Friedrich aus dem Hause der Grafen von Bogen herstammte, nehmen Palacky I, 387, Bachmann, Gesch. Böhmens I, 312, Novotný I, 2, 552 an, ein bestimmter Quellenbeleg läßt sich allerdings nicht erbringen. S. Riezler, Gesch. Bayerns I, 870/1 bemerkt, daß sich bei einem Zweige dieses Hauses, den Herren von Falkenstein, der Name Friedrich wiederhole; vgl. oben S. 220, N. 1.</note>, cum magno muliebri cultu et nimio census apparatu dat nuptum cuidam inter Bavaricos<note><app><lem>Bavaricos</lem> <rdg wit="A 1">so A 1</rdg> <rdg wit="A 2a*">bauaros A 2a*</rdg> <rdg wit="A 3">bawarios A 3</rdg> <rdg wit="C 1">in turba varios C 1</rdg> <rdg wit="die übrigen">bavarios die übrigen</rdg></app></note> primates famosissimo viro, nomine Friderico<note><app><lem>Friderico</lem> <rdg wit="A 2a, C 1a">Fridric- A 2a, C 1a</rdg></app></note>.</p>
</div>
<div n="1.6.57">
<head>Capitulum quinquagesimum septimum</head>
<p>Eodem anno Christi<note><app><lem>Christi</lem> <rdg wit="A 1">Xpi A 1</rdg> <rdg wit="die übrigen (A 2a, A 3, A 1a)">Christus die übrigen (Xc A 2a; Xpc A 3; X A 1a)</rdg></app></note> Dei virtus et Dei sapientia cuncta suo<note><app><lem>suo</lem> <rdg wit="A 3">sub A 3</rdg></app></note> nutu gubernans subsistencia hanc terrulam dignatus est sua eruere clemencia a laqueo Satane<note><app><lem>Satane</lem> <rdg wit="A 1">satanee A 1</rdg> <rdg wit="A 3, B, C">sath- A 3, B, C</rdg></app></note> et eius filii Iacobi Apelle<note><app><lem>Apelle</lem> <rdg wit="A 1">apelle, von snderer Hd. übergeschrieben ocroienica A 1</rdg></app></note><note>Das heißt: <quote>des Juden Jakob</quote>, wie schon Köpke bemerkt hat, der an den bekannten horazischen Vers credat Iudaeus A pella (Sat. I, 5, 100) erinnert; vgl. auch Thietmar Chron. VI, 16 (12) und über Jakob meine Gesch. der Juden in Deutschland (1902) S. 101 n. 220.</note>. Cuius picea dextra queumque<note><app><lem>quecumque</lem> <rdg wit="A 2a, 3">quemcumque A 2a, 3</rdg> <rdg wit="A 1">quecumque, korr. quemc- A 1</rdg></app></note> tetigerit, inquinat<note>S. oben S. 222, N. 6.</note>, et oris anhelitus ceu basilisci<note>Vgl. Thes. ling. la. II, 1769, Z. 82 und Paly-Wissowa, Realenzyklopädie des klass. Altertums III, 100 (Luc. Phars. IX, 830).</note> fetidus, quos afflat<note><app><lem>afflat</lem> <rdg wit="B">afflatuerat (necat fehlt) B</rdg></app></note>, necat; de quo etiam plurimi testantur veridici homines, quod<note><app><lem>quod</lem> <rdg wit="A 1">quos (os radiert) A 1</rdg></app></note> sepe visus sit<note><app><lem>sit</lem> <rdg wit="C 1, 2a">est C 1, 2a</rdg></app></note> Sathan in humana effigie eius lateri adhere atque sua obsequia exhibere. <pb ed="2" n="70r"/> Unde eum in tantam suis artibus extulit audaciam, immo demenciam, ut excedens suum modum tam sceleratissimus homo post ducem vicedomini fungeretur officio; quod erat magnum chaos<note><app><lem>chaos</lem> <rdg wit="A 2a*">cahos A 2a*</rdg></app></note> christiano populo. Hic idem<note><app><lem>idem</lem> <rdg wit="A 3">item Iacobus A 3</rdg></app></note> post baptisma factus apostata altare, quod erat edificatum et consecratum in sinagoga<note>Die früheste Erwähnung dieses Gebäudes in Prag.</note> eorum, in nocte destruxit et sumens sacras reliquias non est veritus eas<note><app><lem>eas</lem> <rdg wit="A 1">etas, korr. eas A 1</rdg></app></note> in suam mittere cloacam. Hunc talem<note><app><lem>talem</lem> <rdg wit="A 3">talem iudem A 3</rdg></app></note> sacrilegum atque maleficum dux Deo plenus Wladizlaus zelum Christi zelans<note><app><lem>zelans</lem> <rdg wit="A 3">zelatus A 3</rdg></app></note><note><bibl>II. Mac. 2, 54:</bibl> <q>zelando zelum Dei.</q></note> XI. kal. Augusti tenuit atque sub arta iussit eum<note><app><lem>eum</lem> <rdg wit="B">fehlt B</rdg></app></note> constringi custodia. Ah<note><app><lem>Ah</lem> <rdg wit="A 3">ah ah A 3</rdg> <rdg wit="C 1a, 2b">ach C 1a, 2b</rdg></app></note> quantum de mammona iniquitatis<note><bibl>Luc. 16, 9:</bibl> <q>de mamm iniqu.</q></note> ex domo eiusdem subplantatoris sublatum est et in fiscum ducis<note><app><lem>ducis</lem> <rdg wit="A 3">ducis Wl. A 3</rdg></app></note> redactum! Preterea sui compares in scelere Iudei, ne predictus manzer capite plecteretur, tria milia argenti et centum auri libras composuerunt duci<note><app><lem>duci</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note>. Quod autem<note><app><lem>autem</lem> <rdg wit="A 3">accipiens A 3</rdg></app></note> dux gratia Dei instinctus<note><app><lem>instinctus</lem> <rdg wit="A 3">instinctu A 3</rdg></app></note><note>Vgl. A. L. Mayer im Hist. Jahrbuch d. Görresgesellschaft XLI (1921), 321, Z. 7 v. u.</note> christiana mancipia ab omnibus Iudeis redemit et, ut nullus ultra christianus serviret eis<note><app><lem>eis</lem> <rdg wit="A 3">iudeis A 3</rdg></app></note>, interdixit, <quote>Amen, amen</quote>, inquiam; quicquid umquam deliquit, totum in hoc laudabili facto delevit et nomen sibi eternum ascivit. <seg rend="verse">O Christi famula pia Magdalena Maria,</seg> <seg rend="verse">Semper devota tibi promit plebs sua vota,</seg> quoniam in tuo festo euta est ab hoste infesto. Item eodem anno III. id Augusti XI. hora diei solis eclypsis<note><app><lem>eclypsis</lem> <rdg wit="A 1, 1a">ecly(i)sis A 1, 1a</rdg></app></note> fuit<note>Vgl. F. Lehner, Die mittelalterliche Tages einteilung in den österreichischen Ländern (Quellenstudien a. d. histor, Seminar der Univ. Innsbruck, hrg. von W. Erben, Heft 3, Innsbruck 1911) S. 63. 104. Er wist darauf hin, daß Cosmas die Stunden von Mitternacht an zählt und hier die hora aequinoctialis meint, was sich nur aus der höheren Bildung, die er in Lüttich genossen hatte, erkläre.</note>, et secuta est maxima pestilentia boum<note><app><lem>boum</lem> <rdg wit="C 2a">bonu C 2a</rdg> <rdg wit="A 1">bonum (?), korr. bouum (?) A 1</rdg></app></note>, ovium atque<note><app><lem>atque</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> suum; apes multe interierunt, penuria mellis fuit nimia. Segetes<note><app><lem>Segetes</lem> <rdg wit="A 2a">segetes – pisam fehlt A 2a</rdg></app></note> autumnales defuerunt simul et vernales preter solum milium et pisam<note><app><lem>pisam</lem> <rdg wit="A 1">piseam, korr. pisam A 1</rdg></app></note><note>Vgl. Curschmann S. 14.</note>.</p>
<p>Eodem anno dux Wladizlaus, vir<note><app><lem>vir</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg> <rdg wit="B">dux B</rdg></app></note> precluus<note><app><lem>precluus</lem> <rdg wit="C 1b, 2a">preclivis C 1b, 2a</rdg> <rdg wit="A 3a">preclivis, korr. precluus A 3a</rdg> <rdg wit="A 3b">preclu*s A 3b</rdg> <rdg wit="A 1a">preclivis, korr. preclarus A 1a</rdg> <rdg wit="Freh. *">praeclarus Freh. *</rdg></app></note>et venerandus, natale Domini et epiphaniam in villa Stbecna<note><app><lem>Stbecna</lem> <rdg wit="A 3a, B, C 3">so A 3a, B, C 3</rdg> <rdg wit="C 1">Stbeczna C 1</rdg> <rdg wit="A 1">Stbecka A 1</rdg> <rdg wit="A 1a">Sthecna A 1a</rdg> <rdg wit="C 2a">Sctecna C 2a</rdg> <rdg wit="A 2a, 3b, C 2b">Stebecna A 2a, 3b (unter dem ersten e ein Punkt als Tilgungszeichen), C 2b</rdg></app></note>celebravit. Deinde, quoniam<note><app><lem>quoniam</lem> <rdg wit="B">quia B</rdg> <rdg wit="C 3">quandoquidem C 3</rdg></app></note> infirmabatur, transfert<note><app><lem>transfert</lem> <rdg wit="A 3">transferri se iubet in A 3</rdg></app></note> se in urbem Wissegrad ibique usque<note><app><lem>usque</lem> <rdg wit="A 1, 2a, B, *">fehlt A 1, 2a, B, *</rdg></app></note> ad suum obitum mansit. Eiusdem hiemis intrante vere vehementissimi incubuerunt venti per totam lunationem<note>Vgl. Grotefend, Abriß der Chronologie, in: Grundiß der Geschichtswissenschaft, hrg. von A. Meister, 2. Aufl. (1912), S. 8; Taschenbuch der Zeitrechnung, 3. Aufl. (1910), S. 1: <quote>Ein synodischer Monat (lunatio, mensis lunaris ...</quote></note> mensis Marcii<note><app><lem>Marcii</lem> <rdg wit="A 1">marci A 1</rdg> <rdg wit="A 2a">A 2a fügt mit gleicher Hand in später hinzugefügten Klammern: Anno milleno | sexageno quoque deno || Anglorum mete || crinem sensere comete. || Anno milleno | centeno quo minus uno || Hierusalem Franci | capiunt virtute potenti.</rdg></app></note>.</p>
</div>
<div n="1.6.58">
<head>Capitulum quinquagesimum octavum</head>
<p>Anno dominice incarnationis MCXXV. <note><app><lem>MCXXV.</lem> <rdg wit="A 3a">XII. kal. Aprilis in festo scilicet s. Benedicti abbatis Sylvester fecit professionem et monachus effectus in divine religionis exercitio in tantum auctore Deo profecit, ut merito cunctis tam honorabilis quam amabilis haberetur. Unde postea factum est, ut tamquam secundus pater in congregatione decanie sublimaretur honore. Eodem anno  Adscrib. A 3a</rdg></app></note> Zobezlau audiens fratrem suum<note><app><lem>suum</lem> <rdg wit="A 3">suum Wladizlaum A 3</rdg></app></note> graviter infirmari inito consilio amicorum salubri, immo sic<note><app><lem>sic</lem> <rdg wit="A 3">sic A 3</rdg></app></note> iam disponente Dei nutu cum omni suo comitatu de Saxonia rediit et IIII. non. Februarii prope urbem<note><app><lem>urbem</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> Pragam in silva, que est circa cenobium Brevnov<note><app><lem>Brevnov</lem> <rdg wit="A 3">Breunev(u) A 3</rdg> <rdg wit="B">Breunou B</rdg> <rdg wit="C 3">Breunen C 3</rdg> <rdg wit="A">fehlt A</rdg> <rdg wit="B">om. B</rdg> <rdg wit="C">vero C</rdg> <rdg wit="C 1">Brzewnow C 1</rdg></app></note>, noctu applicuerat<note><app><lem>applicuerat</lem> <rdg wit="A 1">applicuerunt A 1</rdg></app></note>. Latet causa, quid ipse <pb ed="2" n="70v"/> hac<note><app><lem>hac</lem> <rdg wit="A 1">hec A 1</rdg></app></note> in<note><app><lem>in</lem> <rdg wit="A 1">i* A 1</rdg></app></note> re faciendum disposuerat; neque enim tante indolis heros tam temere hanc terram intrasset, si non aliqui ex comitibus extitissent, quorum consilio id, ut reor, egerat. Namque eadem nocte retro pedem torquens huc et illuc, nunc<note><app><lem>nunc</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> per silvas, modo per villas latenter circuibat terram, nemini vim inferens aliquam, sed semper fratris sui queritans gratiam<note><app><lem>gratiam</lem> <rdg wit="A 2a">sed propter fr. grat. A 2a</rdg></app></note>. Omnes quidem Boemii primi et secundi ordinis<note><app><lem>ordinis</lem> <rdg wit="A 1">ordines A 1</rdg></app></note> eum diligebant et eius parti favebant, sola autem ductrix<note>Nach den Quellen des Klosters Zwifalten (s. SS. X, 84, 103, Necrologia I, 249. 260. 261) Richenza, die Tochter des Grafen Heinrich von Berg; dadurch wird die ältere Annahme wiederlegt, daß sie aus dem Hause der Grafen von Vohburg stammte, ebenso die, daß Wladislaw in erster Ehe mit Richsa (= Richenza) von Berg und in zweiter mit Riehsa von Vohburg vermählt gewesen sei; vgl. Gradl, Zur ältesten Gesch. der Regio Egere, in: MItteil. d. Vereins f. d. Gesch. der Deutschen in Böhmen XXIV (1886), 18; auführlich Novotný Č. D. I, 2, 497. 559. 560.</note> et pauci cum ea adiuvabant, sola autem ductrix et pauci cum ea adiuvabant Ottonem. Qui quoniam sororem eius<note>Sophie von Berg, deren Vermählung mit Otto nach den Ann. Grad. (SS. XVII, 649) im J. 1114 stattgefunden hatte.</note> sibi copularat<note><app><lem>copularat</lem> <rdg wit="A 2a">copulaverat A 2a</rdg></app></note>, omnibus modis nitebatur, quo post virum suum Otto potiretur solio. Ducis autem magis magisque invalescens morbus nimis eius exhauriebat corpus. Inter hec primates terre conturbati<note><app><lem>conturbati</lem> <rdg wit="A 2a">turbati A 2a</rdg></app></note>, ceu pisces in turbida aqua, incerti, dum mente titubarent, consternati, regina Zuataua<note><app><lem>Zuataua</lem> <rdg wit="A 3">Zwataua A 3</rdg> <rdg wit="A 1a">Z-awa A 1a</rdg> <rdg wit="A 2a, C 2a*">Suatau(v)a A 2a, C 2a*</rdg> <rdg wit="C 1, 2b">Swatau(w)a C 1, 2b</rdg></app></note>mater ducis premonita et instructa Zobezlau<note><app><lem>Zobezlau</lem> <rdg wit="A 1, 1a, C 3">so A 1, 1a, C 3</rdg> <rdg wit="B, C 2a">Sobezlau B, C 2a</rdg> <rdg wit="C 2b">Sobeslaw C 2b</rdg> <rdg wit="C 1a">Sobieslaw C 1a</rdg> <rdg wit="A 2a">Sobez A 2a</rdg> <rdg wit="A 3a*">Sobezlai A 3a*</rdg> <rdg wit="C 1b">Sobieslai C 1b</rdg> <rdg wit="C 3">Zobezł C 3</rdg></app></note>ab amicis venit, ut visistaret filium suum, et sic locuta est ad eum: <quote>Mater ego tua cum sim et regina, supplex et timida ad tua venio genua et, quibus te tenerum excepi, pro<note><app><lem>pro</lem> <rdg wit="A 2a">cum A 2a</rdg></app></note> fratre tuo<note><app><lem>tuo</lem> <rdg wit="A 3">tuo Zobezlao A 3</rdg></app></note> coram te iam tremulis procumbo genibus. Nec enim ea, que iure possint negari peto, sed que sunt et<note><app><lem>et</lem> <rdg wit="A 1">ex A 1</rdg></app></note> Deo placita et hominibus<note><app><lem>hominibus</lem> <rdg wit="A 1">omnibus A 1</rdg></app></note> accepta. Placet enim Deo, sicut ipse dixit<note><bibl>Ex. 20, 12:</bibl> <q>honora – matrem.</q></note>: Honora patrem <pb ed="1" n="304r"/> tuum et matrem<note><app><lem>matrem</lem> <rdg wit="A 2a">matrem tuam A 2a</rdg></app></note>, ut meas aniles placide suscipias preces, et hanc rugosam lacrimisque obor<supplied>tis</supplied> <supplied>obru</supplied>tam<note><app><lem>obru]tam</lem> <rdg wit="C 3">obrutam C 3</rdg> <rdg wit="C 1a">abortam C 1a B</rdg> <rdg wit="die übrigen">obortam die übrigen</rdg> <rdg wit="Breth.">obort[is obrut]am Breth.</rdg> <rdg wit="Weinb.">opertam Weinb.; vgl. S. 235. Z. 21.</rdg></app></note>, precor, ne confundas faciem<note>Vgl. oben S. 152, N. 8.</note>. Liceat mihi vetule matri apud filium suum impetrare, quod rogat et postulat prostratus laon<note><app><lem>laon</lem> <rdg wit="C 3">fehlt (leergelassener Raum) C 3</rdg> <rdg wit="Gess.">λαος id est populus Gess.</rdg></app></note> universus Boemie, liceat mihi decrepite vos videre pacatos, quos pari conditione ex meo utero generatos video gratia Dei bene educatos. Contingat mihi anicule cito moriture non prius mori, quam huic incomparabili meo Deus conferat solamen merori. Merito quidem mereor<note><app><lem>mereor</lem> <rdg wit="C 3*">moereo C 3*</rdg> <rdg wit="A 2a">mereor oder meror, korr mereo A 2a</rdg> <rdg wit="C 1a">mereor, korr. mereo C 1a</rdg> <rdg wit="A 3">morior A 3</rdg></app></note>, quia fera Herinis hac in terra regnat et vos fratres olim unanimes nunc in prelia armat<note>Vgl. oben S. 180, N. 2.</note>. Quis enim ignorat, quod camisia propior sit corpori quam tunica<note><bibl>Plaut. Trin. 1154:</bibl> <q>tunica proprior palliost.</q></note>? Natura quippe, que fecit propinquiorem genitura, facit, ut sit suis propicior et in omni rerum procurat<supplied>ur</supplied>a<note><app><lem>procurat[ur]a</lem> <rdg wit="Weinb.">procurat[ur]a Weinb.</rdg></app></note>. <pb ed="2" n="71r"/> Illa autem, ille<note><app><lem>ille</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note>, quem tibi fratrem facis, et cui modo tue<note><app><lem>tue</lem> <rdg wit="A 1">et tui A 1</rdg></app></note> sobolis et care coniugis curam iniungis et in tutelam committis, crede mihi matri, ipse primus erit eis in laqueum et in foveam<note><bibl>Ios. 13, 13:</bibl> <q>sint vobis in foveam ac laqueum.</q></note><note><bibl>Rom. 1, 9:</bibl> <q>fiat mensa eorum in laqueum et in scandalum vgl. oben 125, N. 3.</q></note> et in scandalum. Iste<note><app><lem>Iste</lem> <rdg wit="A 1">ipse A 1</rdg></app></note> autem, quem a te elongas et quasi alienum reputas, cum sit tuus germanus, multo clemencior in<note><app><lem>in</lem> <rdg wit="A 3">inter vos erit A 3</rdg></app></note> tuos erit quam tui patrui natus, cui post te decernis paterni solium ducatus.</quote> Dixerat et flebat natumque<note><app><lem>natumque</lem> <rdg wit="A 1">naumque A 1</rdg></app></note> suo<note><app><lem>suo</lem> <rdg wit="B">suum B</rdg></app></note> angebat<note><app><lem>angebat</lem> <rdg wit="A 1">agebat A 1</rdg> <rdg wit="A 2a">anhelabat A 2a</rdg></app></note> ploratu. Quem ut vidit simul collacrimantem, hec adiecit dicens: <quote>Non tua, fili mi, inevitanda homini<note><app><lem>homini</lem> <rdg wit="A 1">hominis A 1</rdg></app></note> deploro fata<note><app><lem>fata</lem> <rdg wit="A 1, C 1a">facta A 1, C 1a</rdg></app></note>, verum fratris tui miserabiliorem morte vitam defleo<note><app><lem>defleo</lem> <rdg wit="A 2a">deploro A 2a</rdg></app></note>, qui profugus, vagus<note>Vgl. oben. S. 4, N. 7.</note> et exul mallet<note><app><lem>mallet</lem> <rdg wit="B">fehlt B</rdg> <rdg wit="A 1">valet, von 2. Hd. übergeschrieben vellet A 1</rdg></app></note> nunc feliciter mori quam infeliciter vivere.</quote> Cui natus<note><app><lem>natus</lem> <rdg wit="A 3">natus Wladizlaus A 3</rdg></app></note> perfusus faciem lacrimis<note>Vgl. oben S. 151, N. 3.</note>: <quote>Faciam</quote>, inquit, <quote>mater mea, faciam<note><app><lem>faciam</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note>, quod hortaris, nec<note><app><lem>nec</lem> <rdg wit="C 1a*">non C 1a*</rdg></app></note> sum adamante<note><bibl>Stat. Silv. I, 269:</bibl> <q>duro nec enim ex a. creati.</q></note> vel ex<note><app><lem>ex</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg> <rdg wit="A 2a *">execrabili genitus caribdi (korr. aus caribdidi) A 2a *</rdg></app></note> Caribdi<note><bibl>Ov. Met. VIII, 121:</bibl> <q>non genetrix Europa tibi est, sed ... austroque agitata Charybdis.</q></note> genitus, ut non reminiscar uterini fratris<note><app><lem>fratris</lem> <rdg wit="A 3">frat. mei A 3</rdg></app></note> </quote>. Interea rediens presul Bamberiensis<note><app><lem>Bamberiensis</lem> <rdg wit="A 1, 1a, C 1, 2">so A 1, 1a, C 1, 2</rdg> <rdg wit="A 3b">Bambir- A 3b</rdg> <rdg wit="C 3">Bambericensis C 3</rdg> <rdg wit="B*">Bamberg- B*</rdg> <rdg wit="A 2a">bamberecensis, korr. –gensis A 2a</rdg> <rdg wit="A 3a">babenbergensis A 3a</rdg></app></note>ecclesie Otto<note><app><lem>Otto</lem> <rdg wit="A 2a">am Rande von alter Hand nachgetragen: Otto sanctus episcopus Bambergensis Pomoranorum destruxit idola et eos fidem Christi docuit A 2a</rdg></app></note><note>Vgl. über ihn G. Juritsch, Gesch. des Bischofs Otto I. von Bamberg (Gotha 1889), über die Beziehungen zu Böhmen insbesondere S. 254 ff. Dieses Besuches gedenkt auch die Vita Ottonis episc. Bambergensis von Ebbo (SS. XII, 857).</note>, miles Christi indolis<note><app><lem>indolis</lem> <rdg wit="Freh.">inclytus Freh.</rdg> <rdg wit="Gess.">i. inclytus, indole clarus Gess.</rdg> <rdg wit="Weinb.">[bone] indolis Weinb.; die Note m bei Köpke beruht einem Versehen.</rdg></app></note>, victis et destructis Pomoranorum idolis visitat ducem iam viribus pre infirmitate deficientem. Cui dux<note><app><lem>dux</lem> <rdg wit="A 3">d. Wlad. A 3</rdg></app></note> cum esse et animam suam per sanctam confessionem commisisset, non prius posse dari aut consequi indulgentiam presul<note><app><lem>presul</lem> <rdg wit="A 3">pres. Otto A 3</rdg></app></note> spopondit, quam fratri suo pacem veram et firmam promisisset gratiam<note><app><lem>gratiam</lem> <rdg wit="C 1a*">et gratiam C 1a*</rdg></app></note>. Moxque presul predictus curam anime eius et causam perficiende<note><app><lem>perficiende</lem> <rdg wit="A 1">perficiente, korr. per-de A 1</rdg> <rdg wit="C 1b">perficiendi C 1b</rdg></app></note> pacis Meginardo<note><app><lem>Meginardo</lem> <rdg wit="A 1">so A 1</rdg> <rdg wit="A 1a">Mehinh- A 1a</rdg> <rdg wit="C 3">Meginh- C 3</rdg> <rdg wit="A 3">Megnh- A 3</rdg> <rdg wit="A 2a*">Megnardo A 2a*</rdg> <rdg wit="C 1, 2">Meynh- C 1, 2</rdg> <rdg wit="B">Mein- B</rdg></app></note>iniungens episcopo iuxta principalem munificentiam valde donis onustatus tenuit viam; festinabat enim, ut ante Domini cenam<note>26. März; an diesen Tage befand sich der Bischof nach Ebbo in Michefeld. – Ekkehardi chronicon (SS. VI, 263) meldet zum J. 1125: Hoc tempore, scil. in ipso sacrosancto paschae sabbato (28. März) ... Otto praesul ... gregem sibi commissum revisit. Vgl. auch Herbordi Vita Ottonis episc. Babenberg. (SS. XII, 800): ante diem dalmarum ad sedem suam Otto reversus est. und Ebbo a. a. O.: paschali sabbato diu viduatam sponasam ... pater revisit.</note> perveniret ad sedem suam. Mittitur ilico pro Zobezlao<note><app><lem>Zobezlao</lem> <rdg wit="C 1a, 2a">Boleslao C 1a, 2a</rdg></app></note>, iamque palam in populo agitatur, quod olim clanculo machinabatur. Talia ut sensit princeps Moravie Otto fieri, qui semper adherebat ducis lateri, timens, ne forsan<note><app><lem>forsan</lem> <rdg wit="A 3">forsitan A 3</rdg> <rdg wit="C 1">forte C 1</rdg></app></note> caperetur, tristis revertitur in Moraviam. Pacificatus est autem Wladizlaus cum fratre<note><app><lem>fratre</lem> <rdg wit="A 3">fratre suo Bolezlao A 3</rdg></app></note> IIII. feria maioris ebdomade. Post octavas autem<note><app><lem>autem</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> pasche II. id. Aprilis<note>Das Tagesdatum wird bestäligt durch das Necrol. Bohem. S. 11 und das Necrol. Olom. nennt den 13., das Podlaz. den 11. April, das Calend. Pegav. den 15. Mai, so daß Novotný Č. D. I, 2, 558 vermuten möchte, es sei damit vielleicht nicht der Todestag gemeint. Der im Necrol. Windberg. (Necrol. III, 383 ff.) genante 18. Jan. (XV. kal. Febr.) ist der Todestag Wladislaws II., gest. 1173, winach Novotný a. a. O. zu berichtigen ist.</note>, dominica die, que tunc fuit Misericordia Domini, pius et misericors<note><bibl>Jes. Sir. 2, 13:</bibl> <q>quoniam pius et misericors est Deus.</q></note> dux Wladizlaus non sine magno suorum planctu<note>Vgl. oben S. 60, N. 4.</note> migravit ad Christum et, quam semper pro nomine Christi in pauperes exhibuit, nimirum iam ab ipso misericordi Domino consecutus est misericordiam<note><bibl>I. Timoth. 1, 16:</bibl> <q>m. consecutus sum, ut in me primo ostenderet Christus lesus omnem patienetiam</q></note>. Sepultus est autem in ecclesia sancte Maria virginis, quam ipse edificans Christo et eius matri omnibus ecclesiasticis <pb ed="2" n="71v"/> xeniis sufficienter auxit, et satis honorificam monachorum ibidem constituit abbaciam; loci<note><app><lem>loci</lem> <rdg wit="A 2a">loci autem A 2a</rdg></app></note> nomen est Cladorubi<note><app><lem>Cladorubi</lem> <rdg wit="B, C 2a">Kladorubi B, C 2a</rdg> <rdg wit="C 1b">Cladruby C 1b</rdg> <rdg wit="C 1a, 2b">Kladr- C 1a, 2b</rdg></app></note><note>Vgl. W. Meyer, Gründung und Besiedlung des Benediktinerklosters zu Kladrau, in Mitt. des Vereines f. d. Gesch. der Deutschen in Böhmen XXXVI (1898), 428, der an der älteren Ansicht festhält, daß die Gründung auf Herzog Swatopluk zurückgebe und in das J. 1108 gehöre, wogegen sie Novotný Č. D. I, 2, 510 in das J. 1115 verlegt und auf Herzog Wladislaw zurückführt, den auch das Chron. Zwifalt. (SS. X, 84) als Gründer nennt.</note>. <seg rend="verse">Dux fuit hic quantus, rexit dum spiritus artus,<note><bibl>Verg. Aen. IV, 336:</bibl> <q>dum spiritus hos regit a.</q></note></seg> <seg rend="verse">Ex eius gestis iam scriptis scire potestis,</seg> <seg rend="verse">Qua dignus laude sit quove colendus honore.</seg> <seg rend="verse">Sit libri finis, nostri ducis est ubi finis.<note><app><lem>finis</lem> <rdg wit="A 3a">Explicit liber III. Incipit IIII. de chronica boemorum A 3a</rdg> <rdg wit="A 3b">finis libri in [princi] | pio predictus auf dm beschnittenen Rand im 17. Jahrh. nachgetragen A 3b</rdg> <rdg wit="C 2a">Incipit prologus in quartum librum C 2a</rdg> <rdg wit="C 2b">I. p. i. q. l. cronice Boemorum editus a decano Pragensi dicto Cosma et cetera C 2b</rdg></app></note></seg></p>
</div>
<div n="1.6.59">
<head>Capitulum quinquagesimum nonum</head>
<p>Quoniam quidem primi<note><app><lem>primi</lem> <rdg wit="B">fehlt B</rdg></app></note> in exordio libri memini me dixisse hanc chronicam sub temporibus Wladizlai ducis et Hermanni presulis editam esse, quibus iam ex hac convalle<note><app><lem>convalle</lem> <rdg wit="A 2a">valle lacrimarum A 2a</rdg></app></note> lacrimosa<note>Vgl. oben S. 67, N. 1.</note> fato transvectis ad loca forsan deliciosa, sed adhuc gestarum rerum exuberante materia, utrum ibi figam littori anchoram an etiam nunc furentibus euris<note><app><lem>euris</lem> <rdg wit="A 3">curis A 3</rdg></app></note> in altum carbasa tendam, <seg rend="verse">Consule formosa<note><app><lem>formosa</lem> <rdg wit="A 1">formose A 1</rdg></app></note> mea doctrix nunc mihi Musa.</seg> Tu enim, que numquam senescis, me senem ad iuvenilia studia<note><app><lem>studia</lem> <rdg wit="A 1">stadiia, korr. stadia A 1</rdg></app></note> inquietare non quiescis, haud ignoras, quod in uno quocumque<note><app><lem>quocumque</lem> <rdg wit="C 3">quoque C 3</rdg></app></note> sene, sicut in me, puerilis est sensus et debilis animus. O si mihi iam octogenario preteritos Deus referat annos<note><bibl>Verg. Aen. VIII, 560:</bibl> <q>O mihi praeteritos referat si Iuppiter a.</q></note>, quibus olim Leodii sub Francone<note><app><lem>Francone</lem> <rdg wit="A 3">Francorum A 3</rdg></app></note> magistro tum<note><app><lem>tum</lem> <rdg wit="C 1b">cum C 1b</rdg></app></note> grammatice tum dialetice<note><app><lem>dialectice</lem> <rdg wit="C 1, 2">dyalectice C 1, 2</rdg> <rdg wit="*">dialecticae *; vgl. Otto de S. Blario (Script. rer. Germ. 1912, S. 79, Z. 3)</rdg></app></note> artis in virectis<note><app><lem>virectis</lem> <rdg wit="B*">viretis B*</rdg> <rdg wit="A 2a">virentibus A 2a</rdg> <rdg wit="C 2b">viridibus C 2b</rdg> <rdg wit="Breth.">viretis [et] pratis Breth.</rdg> <rdg wit="Weinb.">in viretis mecum Weinb.</rdg></app></note> <supplied>et</supplied> pratis mecum lusisti satis! O nimium<note><app><lem>nimium</lem> <rdg wit="A 1">nimirum A 1</rdg> <rdg wit="C 2">satis omnium C 2</rdg></app></note> amabilis iuventibus et suavis, semper pudica, sed numquam vetula, cur me repetis senem? Cur hebetem incitas mentem? Iam mihi annosa etas dorsum incurvat<note><bibl>Rom. 11, 10:</bibl> <q>dorsum eorum semper incurva.</q></note>, iam rugosa cutis faciem deturpat, iam pectus velut sonipes fessus anhelat, iam vox rauca ceu anser sibilat, et morbida senectus meos enervat sensus. Certe plus me delectat<note><app><lem>delectat</lem> <rdg wit="C 3">delectant C 3</rdg></app></note> mollis panis et tosta buccella quam tua sophismata, que quondam sub vestra molliter cubantes ascella, suaviter ex tua tenera suximus papilla. O sophistica cornupeta, ultro viris syllogisticis appetenda, nobis autem iam satis experta, sine senes, pete iuvenes tui similes, ingenio acutos et in arcium artibus argutos, qui nuper ad magnam mensam domine<note><app><lem>domine</lem> <rdg wit="A 3">done (done) A 3</rdg></app></note> philosphie deliciosis pasti epulis et exhaustis tocius Francie thesauris novi philosophi redeunt! Tales oratores inclita virtus <pb ed="2" n="72r"/> ducis Zobezlai expectat, qui eius mirifica gesta stilo aureo mirifice deaurare queant<note><app><lem>queant</lem> <rdg wit="A 1">quent, korr. queunt A 1</rdg></app></note>; quibus et ego senex, quicquid inepte deliro, usque ad unguem<note>Vgl. oben S. 2, N. 3.</note> elimandum<note><app><lem>elimandum</lem> <rdg wit="A 2a, B, C 1b, 2, 3">eliminandum A 2a, B, C 1b, 2, 3</rdg> <rdg wit="A 1">elimandum, korr. von 2. Hd. elimin- A 1</rdg></app></note> supplex committo. Horum et omnium ista legencium cum licentia liceat mihi prefati ducis <seg rend="verse">Pluribus ex gestis<note><bibl>Paul. Petricord. Vita s. Martini II, 160 (Corp. ss. eccles. lat. XVI = Migne LXI):</bibl> <q>Attamen e propriis tangam paucissima g.</q></note> aliquid contingere scriptis.</seg> Et qui me senem vituperas, ipse cum sis sapiens, thesaurum<note><bibl>Col. 2, 3:</bibl> <q>thesauri sapientiae et scientiae.</q></note> tue scientie in lucem proferas et hunc rudem textum pro materia habeas<note><app><lem>habeas</lem> <rdg wit="C 2">habeat. Incipit liber quartus de subliminacione Sobeslay in ducem Bohemorum C 2a</rdg></app></note>.
</p>
</div>
<div n="1.6.60">
<head>Capitulum sexagesimum</head>
<p>Regnante<note><app><lem>Regnante</lem> <rdg wit="alle Hss.">In allen Hss. beginnt dieses Kapitel mit auffalend großer Initiale R.</rdg></app></note> domino<note><app><lem>domino</lem> <rdg wit="A 2a">domino – trino fehlt A 2a</rdg></app></note> nostro Iesu Christo, trino<note><app><lem>trino</lem> <rdg wit="A 2a">domino – trino fehlt A 2a</rdg></app></note> et uno<note><app><lem>uno</lem> <rdg wit="A 1, 2a">so A 1, 1a</rdg> <rdg wit="die übrigen">unico die übrigen</rdg></app></note> omnipotente Deo, uti supra retulimus, duce Wladizlao ex hac luce subtracto frater eius Zobezlaus<note><app><lem>Zobezlaus</lem> <rdg wit="A 1">Zobezaus A 1</rdg> <rdg wit="A 2a*">Sobezlau A 2a*</rdg></app></note>, etate quidem iunior<note>Mit gutem Grund weist Novotný Č. D. I, 2, 557 N. die Folgerungen zrück, die Bernhardi, Lothar v. Supplinburg S. 69, N. 17 aus diesem Komparativ über das Alterverhältnis der beiden Thronbewerber, der Vettern Sobieslaw und Otto II. von Olmütz gezogen hat.</note>, sed maturis sapiencia maturior, manu largus, civibus acceptus, plebi utriusque sexus et etatis gratus omnibus Boemiis insimul faventibus, XVI. kal. Maii iure hereditario<note>Über das Erbrecht des Herzogs Sobieslaw vgl. A. Köstler, Die staatlichen Beziehungen S. 23, N. 3; meine Gesch. Böhmens und Mährens S. 203; Novotný Č. D. I, 2, 561 ff.</note> in principatus solio elevatus est avito. <seg rend="verse">O qui perpetua mundum ratione gubernas,<note><bibl>Boeth. Cons. phil. III, metr. 9, 1:</bibl> <q>O qui - gubernas.</q></note></seg> <seg rend="verse">Quisnam speraret vel quisnam credere posset,</seg> <seg rend="verse">Quod pax hoc<note><app><lem>hoc</lem> <rdg wit="A 3">eo A 3</rdg></app></note> anno fieret sine sanguine magno,<note>Wohl mit Beziehungen auf diese Worte des Cosmas schrieb dann sein Fortsetzer, der Mönch von Sazawa (SS. IX, 155): ... fit ingens omnium letitia, ... quod eo anno, quod difficile credi potuit, inter ipsum ducem et Ottonem nulla fuit facta sanguinis effusio Sed proh dolor! ... gaudia nostra contrarius excepit successus.</note></seg> presertim cum dominus Otto quorundam instinctus<note><app><lem>insctinctus</lem> <rdg wit="A 1">instrinctus, korr. instructus A 1</rdg> <rdg wit="C 2b*">instructus C 2b*</rdg></app></note> consilio tali se obligaverat sacramento<note><app><lem>sacramento</lem> <rdg wit="C 3">iuramento C 3</rdg></app></note><note>Vgl. dazu V. Novotný in: MItteil. des Instit. f. österreich. Geschichtsforschung XXIV (1903), 562 und seine Č. D. I, 2, 543.</note>, quod non prius ab urbe Wissegrad cederet, quam aut victus plecteretur capite aut victor potiretur principalis sedis culmine. Sed dominus noster Iesus Christus, qui dissipat et reprobat consilia principum<note><bibl>Ps. 31, 10:</bibl> <q>Dominus dissipat consilia gentium ... reprobat cons. princ.</q></note>, sanctissimi martiris Wencezlai per meritum ita misericorditer disposuit, uti me supra referente satis caritas vestra novit. Quapropter iam bonus dux desinat super fratre suo simul et Ottone irasci et<note><app><lem>et</lem> <rdg wit="A 3">non A 3</rdg></app></note> indignari, credat omnie ratione Dei<note><app><lem>Dei</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> gubernari et nihil sine ipso posse fieri. Sed quoniam Salomone testante ira in sinu stulti quiescit<note><bibl>Jes. Sir. 7, 10:</bibl> <q>quia ira in s. st. requiescit.</q></note>, absit hoc a reverentissimo<note><app><lem>reverentissimo</lem> <rdg wit="C 1b">reverend- C 1b</rdg></app></note> duce, ut per iram et indignationem suas virtutes eximias commaculet aut per iram inpacientiam prohabiles suos contaminet actus. Quos revera si quis ob laudem sui<note><app><lem>sui</lem> <rdg wit="C 3">ob laudem sui fehlt C 3</rdg> <rdg wit="A 1a">obplausui A 1a</rdg> <rdg wit="A 1, C 1, 2a">oblausui A 1, C 1, 2a</rdg> <rdg wit="C 2b">sui fehlt C 2b</rdg></app></note> singillatim exprimere satageret, prius diurna lux et pagina deficeret<note>gl. oben S. 128, N. 2.</note>, quam inceptum<note><app><lem>inceptum</lem> <rdg wit="A 1a, 2a, B, C">incertum A 1a, 2a, B, C</rdg></app></note> opus perficeret. Veruntamen nos unum et precipuum eius memoriale vestre caritati pandimus, in quo nimirum omnibus pene preferendus est actu, quod tante potestatis dux numquam  <seg rend="verse">Mentis predone proluit<note><app><lem>proluit</lem> <rdg wit="A 2a">polluit A 2a</rdg> <rdg wit="*">poluit *</rdg></app></note> sua labra medone.</seg> <pb ed="2" n="72v"/> Certe non modica est virtus cuipiam potenti viro os suum refrenare<note><bibl>Jac. 1, 26:</bibl> <q>refrenans linguam suam.</q></note> et naturalis potus non amurcam, sed eius illecebras spernere<note>Novotný Č. D. I, 2, 503 und 708 verweist auf das Schreiben diese Unsitte im bömischen Volke jner Zeit eine indirekte Beständigung findet, indem es dort heißt: In hoc quoque devotionem tuam in Domino collaudamus, quia, cum gens illa prava et antiqua consuetudine nimie potationi et ebrietati dedita sit, ipse sobrietatem vicio illi contariam diligis ... (Jaffé, Regesta pont. n. 8931 = Cod. dipl. regni Bohem. I, 150) aund auf die mehrfachen Nachrichten von fürsctlichen Gelagen bei Cosmas selbst aus der Wende 11. und 12. Jahrhunderts.</note>.</p>
</div>
<div n="1.6.61">
<head>Capitulum sexagesimum primum</head>
<p>Eodem anno XIII.<note><app><lem>XIII.</lem> <rdg wit="A 3b">so A 3b (III auf Rasur)</rdg> <rdg wit="(Freh.)">(auch Freh.)</rdg> <rdg wit="A 3a">XVI A 3a*</rdg> <rdg wit="die übrigen">VI die übrigen</rdg> <rdg wit="*">13 *</rdg></app></note> kal. Iunii.<note><app><lem>Iunii</lem> <rdg wit="A 2a">iulii A 2a</rdg></app></note>, quarta existente feria, in ebdomada sacrosancta pentecosten, magna nix in quibusdam silvestribus locis descendit, et sequentibus diebus grande frigus inhorruit atque omnigenis et maxime in autumno seminatis frugibus, simul<note><app><lem>simul</lem> <rdg wit="C 3">similiter C 3</rdg></app></note> et vineis, nec non et<note><app><lem>et</lem> <rdg wit="B">fehlt B</rdg></app></note> arboribus multum nocuit<note><app><lem>nocuit</lem> <rdg wit="A 1a">fehlt A 1a</rdg></app></note>, ita ut in multis locis arbusta radicitus exaruissent et minores gelu rigescerent amnes<note>Vgl. Curschmann S. 133 – 136.</note>. Eiusdem<note><app><lem>Eiusdem</lem> <rdg wit="A 2a*">eius A 2a*</rdg></app></note> ebdomade in sabbato, X. <note><app><lem>X.</lem> <rdg wit="A 3b (Freh.)">so (auf Rasur) A 3b (auch Freh.)</rdg> <rdg wit="die übrigen">III die übrigen</rdg></app></note> kal. Iunii, imperator Heinricus quartus obiit<note>König Heinrich V. starb am 23. Mai; s. Meyer v. Knonau VII, 323; hier und schon S. 239, Z. 25 ist die bessere Überlieferung des Tagesdatums (III. kal. Jun. und VI. kal. Jun.) mit dem Festkalender nicht in Einklang zu bringen, es wären Mittwoch und Sonnabend nicht der Pfingst-, sondern der darauffolgenden Trinitatiswoche.</note>, ibique eius et<note><app><lem>et</lem> <rdg wit="A 2a, 3">fehlt A 2a, 3</rdg></app></note> imperialis genealogia desiit partim sterilitate feminei<note><app><lem>feminei</lem> <rdg wit="A 1">feminei – ineunte fehlt A 1</rdg></app></note> sexus, partim ab ineunte<note><app><lem>ineunte</lem> <rdg wit="A 1">feminei – ineunte fehlt A 1</rdg></app></note> etate<note><app><lem>etate</lem> <rdg wit="A 1">pereunte vor etate über der Zeile von 2. Hd. nachgetragen A 1</rdg></app></note> omni virili stirpe regali fato conclusa exiciali.</p>
</div>
<div n="1.6.62">
<head>Capitulum sexagesimum secundum</head>
<p>Interea<note><app><lem>Interea</lem> <rdg wit="A 1">interea – chronicis fehlt, statt dessen: Hoc in loco licet extra ordinem nostre sit narrationis, quoniam tamen edificationi fidelium convenire credimus, (referamus) A 3</rdg></app></note> per Dei gratiam inclito duce Zobezlao in toto suo composita pace regno dum heroycis cessamus<note><app><lem>cessamus</lem> <rdg wit="A 2a">censamus, korr. cessamus A 2a</rdg></app></note> a chronicis, referamus, qualiter presbiter quidam crudi per incendium holeris incentivas extinxerit<note><app><lem>extinxerit</lem> <rdg wit="A 1">extinxerat A 1</rdg> <rdg wit="B, C 1a">extinxit B, C 1a</rdg></app></note> flammas pectoris; ipse enim clam mihi narravit familiariter, et, ut nulli eum nomine proderem, per Christum me rogavit amicabiliter, cui ita ego uti mihi<note><app><lem>mihi</lem> <rdg wit="A 2a">ut m. fehlt A 2a</rdg></app></note> credo, quia vita eius laudabilis fidem prebet verbis. Aiebat enim, quod, postquam sibi presbiteram<note><app><lem>presbyteram</lem> <rdg wit="C 2b, 3">presbyteratum C 2b, 3</rdg></app></note> Dominus tulerat, devota mente Deo voverat, quod nullam ultra cognosceret feminam. Sed quoniam valde difficile est assueta funditus a mente evolvere, nescio quot<note><app><lem>quot</lem> <rdg wit="A 1, 1a, C 1a, 2">quod A 1, 1a, C 1a, 2</rdg></app></note> post annos tanta eum temptacio carnis invaserat, ut pene voti oblitus, quod Deo voverat, victus libidine in laqueum diaboli<note>Vgl. oben S. 125, N. 3.</note> fere<note><app><lem>fere</lem> <rdg wit="C 3">vere C 3</rdg></app></note> ceciderat. Quid enim ageret? Aliquando legerat in dialogo<note>Gregor M. Dial. II, cap. 2 (LXVI M. 132 b c), dem auch die Stellen superna – reversus (S. 241, Z. 1), foris – intus (ebd. Z. 28) und extinxit – incendium (ebd. Z. 29) wörtlich entnommen sind.</note>, qualiter sanctus Benedictus per incendium<note><app><lem>incendium</lem> <rdg wit="A 3">incentiu(u)m A 3</rdg></app></note> urtice compescuit ardorem carnis inimice, cum subito superna gratia respectus et ad semetipsum reversus<note>Vgl. oben S. 32, N. 3.</note>, querens<note><app><lem>querens</lem> <rdg wit="A 2a">coherens A 2a</rdg></app></note> ad simile opus et non inveniens secretum locum, furtim collegit de urticis manipulum, clam peciit cubiculum et super se clausit ostiolum atque omne suum usque ad unum filum abiecit vestimentum. Ah, si quis tum presbiterum sanum insanientem vidisset, etiamsi eadem die carum parentem sepe<pb ed="2" n="73r"/>lisset, vellet nollet, utique rediret. Certe non tantum sevus magister in discipulum aut<note><app><lem>aut</lem> <rdg wit="A 1">ut A 1</rdg></app></note> dominus iratus in servum sevit, quantum presbiter in se et contra se inflammatus atque pre ira insensibilis factus per genitalia sua simul et posteriora urticis<note><app><lem>urticis</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> sevivit. Exinde<note><app><lem>Exinde</lem> <rdg wit="A 1a, 2a, C 3">exin A 1a, 2a, C 3</rdg></app></note> redit ad cor<note><bibl>Isai. 46, 8:</bibl> <q>redite praevaricatores ad cor.</q></note> et multo crudelius circa precordia seviens aiebat: <quote>Tu me, tu, pessimum cor<note><app><lem>cor</lem> <rdg wit="C 3">pessime cor C 3</rdg></app></note>, semper<note><app><lem>semper</lem> <rdg wit="A 2a">fehlt A 2a</rdg></app></note> crucias, ego te sic modo cruciabo. Ex te enim exeunt cogitaciones male, adulteria<note><app><lem>adulteria</lem> <rdg wit="A 3">adult superbia A 3</rdg></app></note>, fornicationes<note>Vgl. oben S. 87, N. 4.</note> et libidines.</quote> Sicque satisfaciens suo furori presbiter furibundus tantis attrectatus<note><app><lem>attrectatus</lem> <rdg wit="A 1, 2a">atrectatus A 1, 2a</rdg> <rdg wit="A 3">attrac(ta)tus A 3</rdg> <rdg wit="C 3">attenuatis C 3</rdg></app></note> doloribus per tres dies iacuit moribundus; nec satis se<note><app><lem>se</lem> <rdg wit="A 1">me, korr. se A 1</rdg></app></note> fecisse reputans anime remediis colligens fasciculum de urticis suspendit in sua camera, quatenus eas semper haberet pre oculis, quas quotienscumque seu pendentes seu succisas sive iuxta viam pollentes conspexit, cor eius intremuit mensque mala memor mali penitus<note><app><lem>penitus</lem> <rdg wit="C 3">fehlt C 3</rdg></app></note> evanuit. Nos autem huius presbiteri imitabilem seviciam vertamus ad virtutum custodiam et, quod ipse operatus est in corpore, nos operemur mente<note><app><lem>mente</lem> <rdg wit="A 2a">in mente A 2a</rdg></app></note>. Sunt enim eloquia Domini eloquia veridica, quibus ait<note>Ioann. 5, 17.</note>: Pater meus usque modo operatur, et ego operor. Ecce enim<note><app><lem>enim</lem> <rdg wit="A 3">fehlt A 3</rdg></app></note> presbiter, dum foris penaliter<note><app><lem>penaliter</lem> <rdg wit="C 3">peccabiter C 3</rdg></app></note> arsit, quod illicite ardebat<note><app><lem>ardebat</lem> <rdg wit="A 1">ardebit, korr. ardebat A 1</rdg></app></note> intus, per Dei gratiam extinxit, vicit peccatum, quia mutavit incendium.</p>
<p>-------</p>
<p>Noverint<note><app><lem>Noverint</lem> <rdg wit="A 3">Noverint bis fuisse fehlt, statt dessen: Hoc eodem ano exemptus est vita huius chronice compositor Cosmas reverentissimus Pragensis ecclesie decanus XII. k. nov. A 3</rdg></app></note> omnes in Christo fideles huius chronice compositorem, scilicet Cosmam reverentissimum Pragensis ecclesie decanum, XII. kal. Novembris<note>Den gleichen Tag nennt das Necrol. Bohem. S. 15.</note> obisse eodem anno, quo ducem Zobezlaum constat intronizatum fuisse<note><app><lem>fuisse</lem> <rdg wit="A 3">Noverint bis fuisse fehlt, statt dessen: Hoc eodem ano exemptus est vita huius chronice compositor Cosmas reverentissimus Pragensis ecclesie decanus XII. k. nov. A 3</rdg></app></note><note><app><lem>fuisse</lem> <rdg wit="A 1">fuisse. Valete fratres A 1</rdg> <rdg wit="A 2a">fuisse. Amen A 2a</rdg> <rdg wit="*">fuisse. Amen. Valete fratres *</rdg></app></note>.<note>Finis textus in Codice giganti. Finis textus in manuscripto Budyšinensi.</note></p>
</div>
</div>
<div n="1.7.">
<head>Supplementum primum: Origines cenobii Sazavensis.<note>Über das Verhältnis dieses Zusatzes zur Chronik des Mönches von Sazawa, wie sie in den Ausgaben in den SS. IX. 148 ff. und in den Font. rer. bOhem. II, 238 ff. gesondert herausgegeben ist, vgl. A. Bachmann, Beiträge zu Böhmens Geschichte und Geschichtsquellen II. in den Mitteil. d. Inst. f. österreich. Geschichtsforschung XXI (1900), 229 und die gegenteiligen Ansichten von V. Novotný, Studien zur Quellenkunde Böhmens, ebda. XXIV (1903), 552 ff. und Zur böhm. Quellenkunde II. in den Sitzungsber. der kön. böhm. Gesellschaft der Wiss., Prag 1910 (Abh. V).</note></head>
<div n="1.7.1">
<head>Capitulum primum</head>
<p>Hoc in loco congruum videtur non debere pretermitti, qualiter cenobium Zazavense divine dispositionis gratia exordium sumpersit, sub<note><app><lem>sub</lem><rdg wit="*">sed *</rdg></app></note> quibus principibus et qualiter ex tenui origine auctore Deo in tantam, ut hodie cernitur, amplitudinem excreverit, ut hec in hoc, sicut in ceteris pietatis sue operibus, divine bonitatis magnificentia ab omnibus fidelibus laudetur. Tempore siquidem prefati ducis Ŏdalrici, in divino cultu viri magnifici, fuit heremita Procopius nomine, natione Boemicus de villa Chotun<note>In der Nähe von Kaurim. Über Prokop ist nicht mehr bekannt, als sich in dieser Erzählung findet. – Die Hinzufüngung dieser Gründungsgeschichte in den beiden Handschriften zu 1038 erklärt sich daraus, daß in dieses Jahr der Tod des Herzogs Udalrich, des Mitgründers dieses Klosters, verlegt wird, bedeutet aber nichts für die eingentliche Gründungszeit, die in einer Cosmashandschrift zu 1009 (vgl. oben S. 72), in einigen zu 1032 (vgl. oben S. 77) gesetzt erscheint; vgl. hierzu auch Novotný, Č. D. I, 1, S. 717, N. 1.</note>, Sclavonicis litteris a sanctissimo Quirillo<note>Cyrillus.</note> episcopo quondam inventis et statutis canonice admodum imbutus; in seculo presbyter eximius, honesta vite et casta mysteria celebrans, postmodum infula<note><app><lem>infula</lem><rdg wit="A 3a">in|ula A 3a</rdg></app></note> monastice parmatus professionis, solus cum solo Deo in fidei pignore inconvulsus deguit. Hic quippe pro amore Iesu Christi toto spiritus sui ardore fervens vanitatem nequam huius mundi contempsit et domum uxoremque, agros, cognatos atque amicos, immo semetipsum sibi abnegans versuciali seculo et pompis suis miserabilibus valedixit, a cuius tumultuoso turbine fugiens secreta solitudinis petiit, atque supercilio<note>Vgl. oben S. 200, N. 5.</note> cuiusdam deserte spelunce, quam mille demonia, ut fertur, inhabitabant, celestibus armis loricatus consedit ibique, quibus se posset tueri obstaculis virtutum constructis contra canes viciorum et impetum spiritalium<note><app><lem>spiritalium</lem><rdg wit="*">spiritual- * öfter</rdg></app></note> nequitiarum ac suggestionum sagittas, ad petram<note><bibl>I. Corr. 10, 4:</bibl><q>petra autem erat Christus.</q></note>, que Christus est, orationibus, vigiliis, ieiuniis<note><bibl>II. Cor. 6, 5:</bibl><q>in vigiliis, in ieiuniis.</q></note><note><bibl>Judit. 4, 12</bibl><q>in iei. et orationibus.</q></note> allidens viriliter pugnare cepit. Dum igitur in dilecta sibi solitudine a naufragio secularis tumultus liber ac ab omnibus occultus per multum tempus Deo indefessus agonizaret, pia divinitatis dispositio civitatem in monte positam latere et lucernam<note>Vgl. oben S. 221, N. 5., unten S. 249, N. 4.</note> sub modio abscondi minime voluit, sed ad laudem et gloriam nominis sui in propatulo exemplo multorum fidelium lucere. Celesti namque gratia dictante, dum idem dux consueto more illum locum, quem ad venandum speciatim elegerat, quodam tempore venandi gratia adisset, interim dum venationi daret operam, unum ex multitudine cervum ad secretiora nemoris profugientem insecutus usque in verticem predicte spelunce reperit exili tugurio Procopium virum monachili sub habitu heremiticam excolere vitam. Primo igitur rei novitatem principalis celsitudinis modificato tenore, mentis alacritate, dulci verborum affabilitate singula ex ordine percunctatur, quis et quibus ab oris venerit, vel qua de causa vir talis tamque rarus eas solitudines incolere voluerit. Cuius ad interrogata Procopius breviter ac humiliter respondens omnem, sicut res erat, veritatem seriatim exposuit et ad ultimum subiunxit se pro amore Dei et spe superne retributionis muno funditus renunciasse et in eodem deserto, si Deo placeret, fine tenus velle persistere. Princeps igitur prudens in Domino ammirans viri tam arduum propositum et adtendens vultum sancte religionis gratia preditum utrasque manus celis tetendit, Deum lacrimis perfusus benedixit, deinde oratinonibus eius sese attentius commendat et in spiritalem patrem sibi adoptat et larga manu subsidium exhibens ad militum stationem regreditur gaudens. Exinde igitur celesti dictante gratia crescebat adeo longe lateque per cuncta compita fama virtutum illius multiplici sermone discurrens, ut ad eius opinionem catervatim provincie eiusdem homines xenia offerrent ipsiusque orationibus sese devote manciparent. Qui caritatis flagrantia plenus, hospitalitate<note><app><lem>hospitalitate</lem><rdg wit="A 3a">hospitate, korr. hospitalite (so) A 3a</rdg></app></note> pie preditus, prudentia sancta decenter ornatus, castimonia purus, humilitatis misericordia providus, temperantia clarus, habundantia zeli fidei plenus, qui sermone predicationis sancte pectora audientium, ut ymber temporaneus<note><bibl>Os. 6, 3:</bibl><q>veniet quasi imber nobis temp.</q></note> oportuno tempore infusus irrigabat ac doctrine sue vomere mentes utillime reformabat. Pauperes denique tanta pietatis largicione sibi divinitus ingenita suscipiebat tamque prona et leta famulatus sollicitudine ministrabat, ac si manifestissime Christus adesset, ut omnis territorii eius industria mendici atque pifaudi pascerentur. Properabat equidem ad eum multitudo fidelium habentes in desiderio animi sui seculi lucris renunciare, secum fine tenus commanere, quos benigne amplectens<note><app><lem>amplectens</lem><rdg wit="*">amplectans *</rdg></app></note> fovebat, sicut gallina<note><bibl>Matth. 23, 37:</bibl><q>quemadmodum g. congregat pullos suos sub alas.</q></note> pullos suos sub alis. Brevi itaque temporis dilapso intersticio felix pater Procopius coadunatis quibus potuit sumptibus iecit fundamentum in nomine Domini et basilicam in honore sanctissime Dei genitricis Marie et sancti Iohannis baptiste construxit et aggregavit quosdam fratres vita et moribus religiosos, quibus spiritaliter concordantibus unanimi caritate monastica fieri moderamina et mysteria divina iuxta exemplar almifici patris Benedicti constituit, ipse vero minimus in minimis effectus. Cuius quantum prudens et efficax diligentia mentis industriaque ac sollicitudo et quam pia caritatis affluentia erga fratres extiterit, nullius facundia digne<note><app><lem>digne</lem><rdg wit="A 3a">digna, korr. digne (so daß es wie æ aussieht) A 3a</rdg></app></note> sufficit enarrare. Dux igitur predictus et primatus curialis patrem vocitare usui suo commendaverunt, quem etiam paterna veneratione diligere decenter affectabant<note><app><lem>affectabant</lem><rdg wit="*">affectabat *</rdg></app></note>. Unde idem dux magnanimiter cum satrapum suorum ingeniositate perspicaci prudentique consilio discretionis inito eum ad abbatie investituram debere promoveri decrevit, quedam cenobiali usui necessaria decenter coaptans, quedam pollicens, que tandem decenter complevit. Ille vero sese ceteris preferre pertimescens summo mansuetudinis humilitatisque emolumento omnino recusabat semet asserens imperitum hominem et indignum operam obedientie minime subiectis impendere valere, Deum, qui omnium occultorum solus cognitor<note><bibl>Dan. 13, 42:</bibl><q>Deus aeterne, qui absconditorum c. es.</q></note> est, intime sue inspectionis testem preponens. Interim pie memorie duce Ŏdalrico ex hac luce subtracto Bracizlaus, filius eius, regni principatum obtinuit, vir per omnia divine religionis cultum diligens, opus, quod pater suus imperfectum reliquerat, omni sagacitatis diligentia ad perfectum consummare decrevit. Audiens namque beati viri sanctam opinionem immenso tripudio, ultra quam credi posset, cum optimatibus suis gavisus est, cuius sese gratulabundus commendans orationibus seorsum<note><app><lem>seorsum</lem><rdg wit="*">seorsim *</rdg></app></note> assumpsit et de suscipienda abbatie infula commonuit; deinde iterata vice in presentia omnis curialis dignitatis verbis persuasoriis aggreditur et<note><app><lem>et</lem><rdg wit="Weinb.">ut Weinb.</rdg></app></note>, licet velit nolit, pastoralis cure moderamina suscipere deberet. Sed vir Dei in sibi solita perdurans pertinacia omnino sese asserens indignum nulla tenus ad consensum ducis flecti potuit. Sed divine ordinationi quis est, qui contradicat? <note><bibl>Job 11, 10:</bibl><q>quis contradicet ei (Deo)?</q></note> Victus namque omni intantia precum omnique dilectionis ammonitione atque affabilitate optimatum violenter abbas ordinatur. Facta ergo celebri promotione dux<note><app><lem>dux</lem><rdg wit="*">fehlt *</rdg></app></note> Bracizlaus primo quidem donationem, quam pater suus eidem patri adhuc ante susceptionem abbatie fecerat, flumen videlicet subterfluens a Milobuz<note>Die älteren Herausgeber, ebenso noch Köpke haben daraus einen Fluß Amilobuz gemacht, auch Grandaur in den Geschichtschreiben d. deutsch. Vorzeit, XII. Jhd., 18. Bd., S. 55; auch die Höhle Zacolnica wird sonst nirgend erwähnt.</note> usque ad speluncam, que vulgo Zacolnica dicitur, cum pratis et silva circumiacente, principali corroboravit auctoritate<note>Eine Urkunde, auf die hier angespielt wird, hat sich nicht erhalten; vgl. G. Friedrich, Cod. dipl. regni Gohem. I, 50, n. 48.</note>. Deinde<note><app><lem>Deinde</lem><rdg wit="*">dein *</rdg></app></note> etiam hanc eandem donationem supervenientibus heredibus<note><app><lem>heredibus</lem><rdg wit="A 3a">heresibus A 3a</rdg><rdg wit="A 3b">heres-, korr. hered- A 3b</rdg></app></note> et eam suo iuri usurpative vendicare molientibus, nolens paterna cassare<note><app><lem>cassare</lem><rdg wit="*">cessare *</rdg></app></note> statuta semet opposuit, litem diremit et eidem patri Procopio omnem utilitatem in aqua et silva a predictis terminis redonavit, agros<note><app><lem>agros</lem><rdg wit="A 3b, *">agros vero A 3b, *</rdg></app></note> et prata ex utraque parte adiacentia sub testimonio et confirmatione filii sui Wratizlai et principum suorum sexcentorum denariorum precio redemit et abbati Procopio scriptis et legitimis testibus reconsignavit. Ad extremum quoque ex propria largitione terram, que circa est, usque ad silvam Strnounic nec non villam Zcramnik<note>Dorf bei Böhm. Brod, h. Skramnik.</note> et unum stagnum et structuram lignorum ad piscandum centum denariis comparatam eidem abbati et suis successoribus pro remedio anime sue in perpetuum possidenda contradidit. Tam igitur felici processu iam factus abbas non se super se extulit, sed firmiori virtutum soliditate fundatus, humilitatis quoque ac caritatis constanti excellentia stabilitus tam hylaris et affectione benivolentie continens extitit, ut a subiectis sibi plus amori haberetur quam timori, quibus tam publice quam singillatim salutaria ministrare monita multaque exemplis priscorum dogmata pigmentata<note><app><lem>pigmentata</lem><rdg wit="*">so *</rdg><rdg wit="A 3">pigmenta A 3</rdg></app></note> non desistebat. In tempore siquidem suo omnium rerum opulentia non defuit, qui tamen exercitio laboris manuum suarum sustentabatur et pauperum inopiam refocillabat, atque in tristicia positorum curam supportans cunctorum, eos uti prudens medicus infirmos antidoto paterno et solatio recreabat. Qui dum tam beatam vitam et illustrem duxit, virtutum signis in templo Dei ceu sol usque ad consummationem vite refulsit<note><bibl>Jes. Sir. 50, 7:</bibl><q>quasi sol refulgens sic ille effulsit in templo Dei.</q></note><note><bibl>Jes. Sir. 47, 12:</bibl><q>ornavit tempora usque ad cons. vitae.</q></note>, quin immo sancti pneumatis instinctu prophetie mysterio claruit presagus futurorum. Ante biduum siquidem sue terminationem resolutionis revelante divinitatis gratia prescivit, qui accersito bone qualitatis nepote Vito et filio suo pie indolis Emmerammo seriatim exposuit eis futura, sicuti et postea rei comprobavit successus, singultuose tali verbi nobilitate inquiens: <quote>Karissimi mei filioli, quos utpote gallina pullos educavi, perpendite, quia tempus mee resolutionis<note><bibl>II. Tim. 4, 6:</bibl><q>tempus r. meae instat.</q></note> adest; tercia certissime die Domino annuente de huius carnis tabernaculo<note><bibl>Ps. 51, 7:</bibl><q>emigrabit te de tab. tuo.</q></note> migrabo vos commendans Deo, sed vestre circumspectioni innotesco, quod<note><app><lem>quod</lem><rdg wit="A 3b">quia A 3b</rdg></app></note> post discessum meum fluctivagarum<note><app><lem>fluctivagarum</lem><rdg wit="A 3*">fluctivagorum A 3*</rdg></app></note> detractionum varietate impetuosa quassabimini filioli, idcirco nolite a fide naufragare;<note><bibl>I. Tim. 1, 19:</bibl><q>circa fidem naufragaverunt.</q></note> fratres vestros confirmate, Deum expedibiliter laudate, in prosperis benedicite, in adversis supplicate, in letis gratias agite, in tristibus querite eventibus, cuius pietatis magnificentia tandem consolabimini. Nam revolutis sex annis exilii vestri misertus tranquillitatis reparabit vobis statum ac detractoribus vestris talionem merito reddet vosque ad portum consolationis reducet. Defuncto namque presente principe pio Bracizlao succedet Zpitigneus, qui vos persequetur; quo mortuo Wratizlaus regimen principatus Boemie suscipiet, vir timoratus<note><bibl>Act. 8, 2:</bibl><q>viri timorati.</q></note>, benivolus. Hic reducet vos de exilio, et dabit vobis Iesus Christus dominus noster in loco isto pacem et securitatem<note><bibl>I. Thess. 5, 3:</bibl><q>pax te securitas.</q></note> omnibus diebus  vite vestre<note><bibl>Deut. 17, 19:</bibl><q>o. d. v. suae.</q></note>. Amen.</quote></p>
<p>Iam vero decedente die sequente, dum finita canonice vespertinali sinaxi et completorio resideret in lectulo, infirmitate vehementi correptus est, qui in articulo mortis positus, quamquam ultimum anhelitum traheret, tamen antiquum hostem orationis mucrone viriliter brachio extenso iaculari non cessabat. Adesse extimplo fratres iubet, quos in meroris<note><app><lem>meroris</lem><rdg wit="*">so *</rdg><rdg wit="A 3">immemoris (inm-) A 3</rdg></app></note> afflictionem fletumque inconsolabilem conversos paterne informatione consolationis corroborat, commonensque eos de corpore suo de mundi huius naufragio migravit ad Dominum, de servitio ad regnum, de labore ad requiem, de morte ad vitam sempiternam prestante domino nostro Iesu Christo, qui in trinitate perfecta vivit et gloriatur Deus unus per infinita secula seculorum amen. Consummavit autem beatus abba Procopius cursum vite sue feliciter in Domino anno ab incarnatione Domini MLIII. et eiusdem anni VIII. kal. Aprilis presente Seuero, Pragensi episcopo, in ecclesia sancte Dei genitricis Marie, quam ipse construxit, honorifice est sepulture commendatus.</p>
</div>
<div n="1.7.2">
<head>Capitulum secundum</head>
<p>Post discessum igitur beatissimi patris Procopii consors societas propria voluntate de congregatione Vitum nepotem eius elegit, qui electus sine dolo, sine venalitate ordinatus est, vir in humanis et divinis rebus idoneus, seculi huius inimicus, inclite morigeratus, sapientia pervigil, reverendus in vultu, affabilis alloquio, lenitate placabilis. Quo in abbatia expedibiliter degente Bracizlaus dux ultimum mundo valedixit, cuius loco Zpitigneus monarchie gubernacula suscepit. Quo tempore sancti patris Procopii vaticinii ordo completur. Instigante namque zelo diaboli multi emuli ficticia venenosa detractionum conspirantes laqueos cavillationum in curia ducis contra Vitum abbatem et fratres eius astruere ceperunt atque aures principis favorabiliter compositis mendaciis obfuscantes eos multiphariis vituperiis publicabant, scilicet dicentes per Sclavonicas litteras heresis secta ypochrisisque esse aperte irretitos ac omnino perversos; quam ob rem eiectis eis in loco eorum Latine auctoritatis abbatem et fratres constituere omnino esse honestum constanter affirmabant. O invidia, inextricabilis malicie zelus, o invidia detestanda, omnimoda malicia conglobata, ignis inextinguibilis<note><bibl>Matth. 3, 12, Luc. 3, 17:</bibl><q>igni inext.</q></note>. Sed revera sicut tinea<note><bibl>Job 4, 19:</bibl><q>consumentur velut a. t.</q></note><note><bibl>Job. 13, 28:</bibl><q>quasi vestimentum, quod comeditur a. t.</q></note> vestimentum consumitur, sic is, qui illam zelatur; cui autem invidet, clariorem reddet. Vitus itaque abbas assumptis fratribus suis, quos unitas caritatis concordaverat, peregre profectus est in terram Hunorum<note>Über den Zeitpunkt dieser Vertreibung ist nichts Bestimmtes bekannt; Spitignews Regierung dauerte von 1055 bis 1061. Dobner, Annales V, 345, 382 sprach sich für 1057 aus und diese Annahme herrscht vor; Pubitschka III, 362 entschied sich für 1056, Novotný, Č. D. I, 2, S. 97, N. 2 möchte sie ganz in den Anfang der Regierung 1055 – 1056 verlegen; vgl. auch S. 119, N. 2 über den Zeizpinkt der Rückkehr.</note>. Nunc opere precium duximus unum ex multis beati viri miraculis compendio stili ac veridica relatione fidelium memorie caritative tradere, quod Domini nostri magnificentia per merita eius post mortem  declarare dignata est. Memoratus namque dux Vito abbate cum nepote suo Emmerammo et fratribus, quos unitas caritatis concordaverat, in terram Hunorum peregre proficiscentibus, propria fautorum suorum consiliaria diffinitione utens in loco illo abbatem genere Teutonicum constituit, hominem turbida indignatione plenum. Ubi dum nocte prima adventus sui ex more ad matutinalem sinaxim pergens foribus ecclesie appropinquaret, apparuit vir sanctus Procopius infra ianuam oratorii appodians et dicens ei: ‚Unde tibi potestas hic degendi? Quid queris?‘ At ille: ‚Potestativa‘, inquit, ‚ducis maiestas et eius primatum inconvulsa sublimitas mee possibilitatis regimini hoc cenobium usque ad finem vite mee tradidit.‘ Cui sanctus pater: ‚Citissime‘, inquit, ‚sine confusionis verecundia discede, quod si non feceris, ultio divinitus veniet super te.‘ Et hec dicens evanuit. At ille estimans esse delusionem Sathane omnino nichili pendebat. Qui dum sequenti et tercia nocte minacem parvi penderet, quarta nocte apparuit ei ad matutinum obsequium eunti sanctus vir dicens: ‚Cur meis monitis amicabilibus obtemperare recusasti? Filiis meis spiritalibus a Domino impetravi hunc locum, non tibi, qui supplantatim intrasti. Et si a domino tuo tibi duce hec actenus potestas fuit inhibita, a me sit amodo prohibita.‘ Et hec dicens impetuose fortissimis ictibus cambutta, quam manu gestabat, illum ferire cepit, qui mox quasi Bellone percussus oestro<note><bibl>Juven. Sat. iV, 123:</bibl><q>oestro percussus, Bellona, tuo.</q></note> sine dilatione locum mutavit et volatili cursu ad ducem terre pervenit ac omnem rei eventum illi patefecit. At ille attonitus vehementi ammiratione vacillare cepit et ambiguitatis laqueo irretitus usque ad finem vite sue permansit.</p>
</div>
<div n="1.7.3">
<head>Capitulum tercium</head>
<p>Defuncto igitur Zpitigneo duce<note>1061, Jan. 28.</note> divinitas fideli suo servo Wratizlao memorali titulo ducatus gubernaculum<note><app><lem>gubernaculum</lem><rdg wit="*">gubernationem *</rdg></app></note> tradidit, qui cum divinum ecclesie diligeret unice cultum, etiam illum toto cordis affectu locum dilexit. Qui missis legatis Hunorum ad regem<note>Salomon 1063 – 1074, Nachfolger Belas 1060 – 1063.</note> de exilio Vitum abbatem et fratres eius cum honore reduxit et in loco suo decenter restituit. Quibus per merita et orationes beati patroni Procopii omnipotentis Dei propicia consolatio affuit, que ipsum locum omnium rerum profectibus abundantem redundantemque in pristinum, immo in ampliorem honorem enceniavit. Felix igitur abba Vitus, vir ingentis industrie consiliique, consensu fratrum appropinquate vite sue termino arcisterii sui commmisit ius regiminis abbatialis Emmerammo consanguineo suo, viro sanctitate conspicuo, in placito ducis satrapumque eius. Ipse denique postea brevi transacto dierum spacio diem clausit extremum cum Domino victurus in eternum. Cuius corpus iuxta fores in sinistra parte, in ingressu ecclesie sancte Dei genitricis Marie humatum est.</p>
</div>
<div n="1.7.4">
<head>Capitulum quartum</head>
<p>Post discessum igitur eius Emmerammus abba benignus, homo simplicitatis columbine, sancte vite meritis et virtutum gemmis effulsit; qui nequaquam serpentine prudentie<note><bibl>Matth. 10, 16:</bibl><q>prudentes sicut serpentes.</q></note> animum admittens fidei catholice inconcussam, dum vixit, constantiam tenuit ac multorum dubia corda in fide Christi stabiliter solidavit, vir per omnia perspicue felicitatis in omnes et liberalitatis. Hic denique non aliter nisi malum nominabat pecuniam, quam ex toto nichili pendens nec manu tangere volebat, immo gressibus calcandam adiudicabat sanctorum apostolorum<note>Vgl. Act. apost. 4, 34. 35.</note> vestigia secutus, qui precia eorum, que vendebantur, sacris tangere dextris vitabant, sed pedibus gazam ut lutum calcandam fore nobis exempla reliquerunt. Igitur beatus abba cum iam monachilis militie ordine apud homines pater egregie perfectionis, sancte conversationis<note>Vgl. oben S. 70, N. 2.</note> predicaretur et affectione iusti amoris peroptime polleret, quia secundum veritatem<note><bibl>Matth. 5, 14:</bibl><q>non potest civ. abscondi supra monte pos. neque accedunt l. et ponunt eam sub m.</q></note> nec civitas in monte posita nec lucerna sub modio latere potest, misit divinitatis dispensatio infirmitatum castigationes in omnia membra eius, ne laudantium extollentiam ei ingeret adulatio, ne mens eius elationes per humanas laudationes incurreret, donec post periculum navigationis hoc mari magno et spacioso securus ad felicitatis portum perveniret. Is ergo longo tempore, sicut Dominus noster voluit, multis calamitatum passionibus usquequaque afflictus rebus humanis exemptus est, multis<note><app><lem>multis</lem><rdg wit="Weinb.">multum Weinb.</rdg></app></note> suis successoribus, quia discessit, flendus, sed quia  ad regna celestia pervenit, omni gaudio prosequendus. Hunc equidem fratrum unanimitas dextra parte ingressus ianue supradicte ecclesie sepelevit.</p>
</div>
<div n="1.7.5">
<head>Capitulum quintum</head>
<p>Hoc itaque<note><app><lem>itaque</lem><rdg wit="*">ita *</rdg></app></note> tempore rex Wratizlaus<note>Wratislaw war König seit 15. Juni 1086.</note>, pie memorie commendandus, qui iam dictis claustri ecclesiam libenter ditabat, Boemiensis monarchie arcem regebat. Huius pia voluntate cum fratrum electione in loco patris Emmerammi Bozetechus<note><app><lem>Bozetechus</lem><rdg wit="A 3a">Bozethec- A 3a</rdg></app></note> abbatie nactus est dignitatem, homo nimium circa omnes communis, liberalis in cunctos. Hic pingere venustissime meminit, fingere vel sculpere ligno lapideque ac osse tornare peroptime novit<note>Vgl. J. Neuwirth, Gesch. der christlichen Kunst in Böhmen bis zum Aussterben der Přemysliden (Prag 1888) S. 31; Novotny Č. D. I, 2, S. 326, N. 1 mit reichen Literaturangaben.</note>, vir ingentis facundie et prompte memorie, sed glorie popularis avidus, presumptuosus, iracundus, aliquantulum viciis deditus. Ipse siquidem locum illum laudabiliter omni ornatu, sicuti<note><app><lem>sicuti</lem><rdg wit="*">sicut *</rdg></app></note> hodierna die apparet, decoravit, ecclesiam longitudine, latitudine, altitudine venustissime ampliando fundavit, immo palliis, campanis, crucibus et omnibus monasticis rebus adornavit, cenobium totum omni ex parte edificiis et omni suppellectili renovavit. Huius siquidem studium ad omnia necessaria monastice utilitatis vigilabat, unde magnus discordiarum fomes diaboli invidia instigante et famulante inter fratres monasterii contra eum oritur et lamentabilis ira scaturire cepit, scilicet per miseros fratres Demetrium et Cananum et Golissonem presbiteros, homines tunc ineptos et iniuriosos, at alios complices et fautores eorum, qui bachantes bachabantur, opere et sermone turpi contra eum truces existentes. Rex autem supradictus, homo christianissimus, unice diligebat eum, cuius gratia idem abbas in tantum sublimatus erat, ut fere omnes Boemienses abbates dignitate precellere videretur. Quam ob rem idem abbas presumptuose agens episcopo suo officium preripuit quadam summa festivitate. Nam regis supra nominati capiti coronam imposuit, quod presul suus Cosmas<note><app><lem>Cosmas</lem><rdg wit="A 3">comas A 3</rdg></app></note><note>Gewählt 4. März 1091. Da Wratislaw 14. Januar 1092 starb, erscheint das Ereignis durch diese zwei Daten begrenzt; vgl. Novotný Č. D. I, 2, S. 310, N. 1. Die Wanderung BOzetechs nach Rom kann allerdings auch später fallen.</note> facere debuit. Igitur iratus est episcopus Cosmas ei furore inextinguibili, qua re sibi calumpniis illatis eum degradare conabatur, sed optimatum regalium precibus continuis resistere non valens vix debitori suo Bozetecho<note><app><lem>Bozetecho</lem><rdg wit="A 3a">Bozetheco A 3a</rdg><rdg wit="*">Bozethco *</rdg></app></note> abbati debitum iracundie, licet non ex toto corde<note>Vgl. oben S. 78, N. 5.</note>, dimisit, eo tamen tenore, uti respondit ei idem ad ultimum episcopus: ‚Sed quia tu, abba, bene nosti sculpere et tornare, per sancte obedientie nostre preceptum ob diluendam culpam tuam, quam ex contumacia tua presumptuose perpetrasti, tibi precipimus, quatinus tue longitudinis et latitudinis magnum mensuram crucifixum factum cum cruce in dorso tuo usque Romam deferas et in ecclesia metropolitana sancti Petri apostoli ponas.‘ Hec ipse abbas libenti<note><app><lem>libenti</lem><rdg wit="*">lubenti *</rdg></app></note> animo cum cordis contritione perficere non tardavit et maiestati presulari satisfecit. Post aliquantum tempus quantum cenobii fratres, de quibus superius premisimus, contra eum zelotipie venenum velut mortiferi serpentes conspiravere, nullo more dicendum; nam unusquisque eorum accusationes querebat adversus eum, sed convenientia testimonia non inveniebantur. Nam idem fratres, membra Sathane, existimabant, si abbas iam nominatus quoquomodo expelleretur, sperabant aliquem ex eis, eorum errorum complicem, abbatie iura suscepturum. Rex autem Wratizlaus iam migraverat ad Dominum, cuius tunc successor Bracizlaus sublimitate ducatus Boemie pollebat. Huius aures cum supranotati fratres per se et per amicos multis facticiis et innumeris vituperiis contra abbatem suum Bozetechum<note><app><lem>Bozetechum</lem><rdg wit="A 3a">Bozethecum A 3a</rdg><rdg wit="*">Bozetheum *</rdg></app></note> compositis obpulsando multiplicarent, idem dux nominatum abbatem de loco superius dicto extirpavit et fratres eiecit. Ibi impleta sunt verba veritatis<note><bibl>Matth. 26, 31:</bibl><q>Percutiam – gregis.</q></note>: Percutiam pastorem, et dispergentur oves gregis. Abbate itaque eiecto eius fratres, qui prodicionis auctores contra eum extiterant, ex tunc erraverunt usquequaque per incerta loca girovagi, donec ad ultimum aliqui corde compuncti vix in loco proprio recepti, eidem loco inepti vitam finierunt et libri lingue eorum deleti omnino et disperditi nequaquam ulterius in eodem loco recitabuntur.</p>
</div>
</div>
<div n="1.8">
<head>Suplementum secundum: Origines ecclesie Wissegradensis<note>Vgl. oben S. 120c.</note></head>
<p>Anno dominice incarnationis MLXX. dux Wratislaus in moribus Deo carus et hominibus nec non rebus bellicis miles preclarus, inspiratione divina commonitus monasterium in metropoli Boemie urbe, Wissegrad vocata, que omnium terre illius<note><app><lem>illius</lem><rdg wit="A 4a">fehlt A 4a</rdg></app></note> civitatum quasi mater et domina est<note>Vgl. hierzu J. Lippert, Die Wyschehradfrage, in: Mitteil. des Vereines f. Gesch. d. Deutschen in Böhmen, XXXII (1893/4), 213 ff.; Novotný Č. D. I, 2, S. 142, N. 1.</note>, Deo iuvante construendum pia mente proposuit. Ad cuius propositi efficientiam non mediocri animo consilia pertractans dignum duxit, quatenus monasterium, quod gratia Dei cooperante conficiendum devote promiserat, sancte Romane ecclesie pontifici regendum omnique ab adversitate diligenter protegendum simul cum canonicis eiusdem ecclesie commendaret. Igitur Petrus<note>Über ihn vgl. oben S. 123, Z. 28 und Cont. Wissegr. SS. IX, 134.</note>, ecclesie sancti Georii prepositus, Romam missus devota nuncia sui ducis domino apostolico fideliter insinuavit. Quo audito venerabilis papa Alexander<note><app><lem>Alexander</lem><rdg wit="A 4*">II von jüngerer Hand hinzugefügt A 4*</rdg></app></note> Deo gratias pro tam felici prefati<note><app><lem>prefati</lem><rdg wit="A 4a">fehlt A 4a</rdg></app></note> principis desiderio retulit moxque synodum<note>Im Jahre 1070 fand tatsächlich (am 15. Mai) eine Synode im Lateran statt, vgl. Jaffé, Regesta pontificum Romanorum I (Ed. sec.), 585, worauf Novotný a. a. O. Gewicht legt, um dadurch die Glaubwürdigkeit des Datums der folgenden Urkunde, wenn auch nicht ihren Wortlaut zu sützen.</note> convocavit, in qua LXXII episcopi<note><app><lem>episcopi</lem><rdg wit="A 4a">fehlt A 4a</rdg></app></note> fuerunt. Quibus postquam omnia predicti ducis verba recitavit, cuncti unanimi corde et ore<note><app><lem>ore</lem><rdg wit="(A 4) *">voce (A 4) *</rdg></app></note> glorificantes Deum, qui sanctam suam ecclesiam in toto orbe terrarum dilatare non cessat, responderunt: ‚Amen.‘</p>
<p>Dominus ergo<note><app><lem>ergo</lem><rdg wit="A 4a">ego A 4a</rdg></app></note> papa Petrum prepositum domino suo cum privilegio in hec verba remisit<note>Die nachfolgende Urkunde (Jafé-Löwenfeld, Regesta pontif. Rom. n. 4753) ist allgemein als Fälschung anerkannt, nach G. Friedrich, Cod. dipl. regni Bohem. I, 365 n. 384 ist sie um die Mitte des 12. Jahrhunderts oder kurz nachher entstanden. Ihre Hauptvorlage ist die Erzählung des sogenannten Canonicus Wissegradensis; vgl. SS. IX, 134. – Friedrich benutzt für seinem Abdruck eine Abschrift im Liber privilegiorum ecclesiae Wissegradensis sae. XIV (im Kapitelarchiv der Wischehrader Kollegiatkirche, fol. 3, num. I), derem wichtigste Lesarten wir hier mit dem Buchstaben F anführen; auch verzeichnet er alle älteren Drucke und die früheren Ansichten über das Stück.</note>:

‚Alexander servus servorum Dei urbis Rome episcopis et papis<note><app><lem>papis</lem><rdg wit="A 4a, F">episcopus et papa A 4a, F</rdg></app></note> suis successoribus nec non catholicis episcopis sancteque Romane ecclesie subiectis cunctis utriusque vite prosperitatem et apostolicam benedictionem a summo Deo cum omnibus sanctis. Ea, que dominus Deus suam per clementiam ad augmentum apostolice sedis condonare dignatus est, ad agnitionem omnigenarum linguarum hoc sub chirographo<note><app><lem>chirographo</lem><rdg wit="A 4a, F">cyro- A 4a, F</rdg></app></note> propagari volumus. Primum quidem misericordiam Dei super nos diffusam liquide annunciamus. Boemorum dux Wratizlaus, vir christianissimus<note><app><lem>christianissimus</lem><rdg wit="A 4*, F">christianus A 4*, F</rdg></app></note>, fidei integerrimus amator, rebus in bellicis magnificus triumphator, quod serenissime ubique terrarum claruit, limina apostolorum Petri et Pauli honestos per nuncios cotidie visitans<note><app><lem>visitans</lem><rdg wit="A 4a">visitas A 4a</rdg></app></note>, nos ceterosque in Dei servitio devotissimos omni beneficio non<note><app><lem>non</lem><rdg wit="A 4a, F">haud A 4a und (später durchgestrichen) F</rdg></app></note> minime preteriens pie mentis devotione innotuit: <quote>Multa ante tempora votum Deo vovi, quod adhuc nequaquam implevi,<note><app><lem>implevi</lem><rdg wit="F">adimplevi F</rdg></app></note> ecclesiam in honore<note><app><lem>honore</lem><rdg wit="A 4a *">honorem A 4a *</rdg></app></note> Salvatoris nostri, cuius<note><app><lem>cuius</lem><rdg wit="A 4a">fehlt A 4a</rdg><rdg wit="Weinb.">cuius u. p. m. sum Weinb.</rdg></app></note> ubique protectione munitus, vestre pietatis auxilio edificare cupio.</quote> Dictis talibus auditis, pontificalis<note><app><lem>pontificalis</lem><rdg wit="F">fehlt F</rdg></app></note> apex ut adcresceret, sanctorum patrum numero septuaginta duorum communi consilio penitus collaudavimus<note><app><lem>collaudavimus</lem><rdg wit="A 4a">collaudamus A 4a</rdg></app></note>. Igitur ad hec perficienda Iohannem, episcopum Tusculanensem<note>Gams, Series episcoporum S. XIX gibt als Satum seiner Ernennung den 1. Oktober 1071 an; er kommt aber schon vorher in Papsturkunden vor, s. Jaffé-Löwenfeld, Regesta pontif. Rom. S. 566.</note>, fundamentum dare misimus, cuius in presentia ipse prefatus dux cophinos terra<note><app><lem>terra</lem><rdg wit="A 4a, F">terre A 4a, F</rdg></app></note> onustatos duodecim propriis humeris portasse videbatur. Locus ergo, in quo est erecta, Wissegrada cognominatur<note><app><lem>cognominatur</lem><rdg wit="A 4a">cognominatus A 4a</rdg></app></note>, quod sonat litteraliter<note><app><lem>litteraliter</lem><rdg wit="Freher">so Freher</rdg><rdg wit="A (4), 4a">liberaliter A (4), 4a</rdg></app></note>: altior civitatibus. Quam sacrosanctam ecclesiam totius provincie caput dici, venerari<note><app><lem>venerari</lem><rdg wit="F">ausradiert F</rdg></app></note> sanximus<note><app><lem>sanximus</lem><rdg wit="A 4a">sancimus A 4a</rdg></app></note>, prediis, mancipiis, auro, argento ceterisque ornamentis decenter ditatam<note><app><lem>ditatam</lem><rdg wit="A 4a">ornatam A 4a</rdg></app></note> comperimus. Episcopi eius sub dominio<note><app><lem>dominio</lem><rdg wit="A 4a">domino A 4a</rdg></app></note> suis de decimis trecentos homines ad eandem<note><app><lem>eandem</lem><rdg wit="A 4a">hanc et eandem A 4a</rdg></app></note> ecclesiam segregaverunt, presul Pragensis ducentos, Olomucensis centum, fratrum suorum Conradi, Ottonis consensu<note>In der gleichfalls der Mitte des 12. Jahrhunderts (vgl. Friedrich a. a. O.) entstammenden falschen Gründungsurkunde von Wischehrad, die kein Datum trägt, heißt es: Super hoc autem Pragensis episcopus CC homines et Olomucensis vero C in decima, fratribus regis presentibus, Conrado videlicet et Otone, eidem ecclesie perpetuo iure devoverunt. Cod. dipl. regni Bohem. I, 388 oder Cod. dipl. Moraviae (1836), 183.</note>. Hoc itidem asylum tutamini beati Petri, principis apostolorum, cunctisque in eius sede sessuris firmiter commendavit. Marcas XII de eadem ecclesia ad pedes universalis pape, quicumque erit, omni anno offerendas sub Christi testimonio destinavit. Huius vero conditionis<note><app><lem>conditionis</lem><rdg wit="F">creditionis F</rdg></app></note> gratia cunctis celsior in eadem regione ut videretur ecclesiis, qualicumque apparamento septem cardinales altari sancti Petri ministrare student, mitra, sandaliis, simili modo ipsius ecclesie prepositum, presbyterum, diaconum, subdiaconum incedere precipimus<note><app><lem>precipimus</lem><rdg wit="A 4a">precep- A 4a</rdg></app></note>. Laudes, quas sub diademate statutis diebus proclamare solemus, solummodo in ista ecclesie astante<note><app><lem>astante</lem><rdg wit="F">vel astante mit Rasur vom 25 mm zwischen beiden Worten F</rdg></app></note> duce summa diligentia Christum collaudare permittimus. Chrisma baptizandi, consecrationem clericorum episcopus loci illius invidia diaboli attactus abnegare si presumpserit, nostri decreti iudicio apud quemlibet episcopum inveniat<note><app><lem>inveniat</lem><rdg wit="A 4a">fehlt A 4a</rdg></app></note> et accipiat; nemine autem prepediente omnem iniuriam in Romana synodo libere proclamet. Scripta istarum litterarum sigillo impresso supra venerandum corpus beati Petri apostoli posuimus maxime<note>von hier bis concremari (statt concremandum) nach Friedrich wörtlich aus einer Urkunde Herzog Sobieslaws vom Jahre 1130 herübergenommen.</note> ea pro causa, ut si quis Dei inimicus mandatorumque eius contemptor hoc divellere voluerit, sciat se ab omnipotenti Deo in perpetuum condemnatum ac cum cetibus sanctorum nil commune fore, sed cum diabolo inextinguibili gehenne incendio eternaliter concremari<note>von maxime bis concremari (statt concremandum) nach Friedrich wörtlich aus einer Urkunde Herzog Sobieslaws vom Jahre 1130 herübergenommen.</note>. Data hec<note><app><lem>hec</lem><rdg wit="A 4a">hac A 4a</rdg></app></note> in manus Petri, prepositi sancti Georgii, in palatio Lateranensi sub Henrico rege, filio Henrici<note><app><lem>Henrici</lem><rdg wit="A 4a">sub rege Heinrico filio Heinrici A 4a</rdg></app></note> gloriosissimi imperatoris, VII. idus Maii.‘
</p>
</div>
<div n="1.9">
<head>Supplementum tercium: De Diethardo abbate Sazavensi<note>Vgl. oben S. 165*.</note></head>
<p>Anno<note>Vgl. oben S. 165*.</note> dominice incarnationis MXCVII. dux Bracizlaus cunctorum terre primatum<note><app><lem>primatum</lem><rdg wit="*">prim. terrae *</rdg></app></note> collaudatione et pontificis Cosme electione cum magno gaudio titulum Zazovensis abbatie Diethardo<note><app><lem>Diethardo</lem><rdg wit="A 3b">Dethardo A 3b</rdg></app></note> Breunovensi<note><app><lem>Breunovensi</lem><rdg wit="A 3">Breunovensis A 3</rdg></app></note><note>Das Benediktinerkloster Brewnow bei Prag, die Gründung des heil. Adalbert.</note> preposito III. non. Ian. imposuit, viro Latinis litteris sufficienter imbuto, qui tunc in religione monachismi preclarus habebatur. Homo egregius, vultu decens, sollers ingenio, animo gravis, moribus gratus, sermone cultissimus, ad loquendum parcus, infestus viciis, tranquillissimus adeo, ut nec vultum ex gaudio nec ex merore mutaverit. A presule igitur Pragensi Cosma abbas VIII. idus Martii ordinatus est. Ad locum igitur, ad quem abbas attitulatus extitit, dum primitus advenit, rebus monastice suppellectilis<note><app><lem>suppellectilis</lem><rdg wit="*">suppellectibus *</rdg></app></note> omnimodis adnichilatis incommodum invenit, cum fratribus sustentari potuerit, nisi supra nominatus dux adiumentum ex propria camera sua prebuisset. Divina autem pietas eodem abbate vivente in eodem loco non defuit, per quem eidem loco adiutoria adaugendo bonis omnibus eum abundare redundareque fecit. Idem abbas libros, quos non invenit loco sibi commisso preter Sclavonicos, ipsemet nocte et die immenso labore conscripsit, quosdam emit, quosdam scriptores scribere conduxit et omnimodis<note><app><lem>omnimodis</lem><rdg wit="*">omnibus modis *</rdg></app></note> aquisivit. Oratorium tegulis et aliis ornatibus renovavit. Predecessorum suorum auctoritate dotalicia acquisita per ducum terre precepta et inconvulsa decreta roborando in perpetuum confirmavit, et per se aucta, scilicet mansiones, possessiones, mancipia, cartulatos, offertos, servos et ancillas, terras et vineas, silvas cum montibus et planiciebus, aquis et aquarum discursibus atque piscariis. Hi siquidem opere manuum etiam ultra vires presumebat laborans. maxime plantasie<note><app><lem>plantasie</lem><rdg wit="">plantatie, plantationi ?</rdg></app></note> intentus et cultui vinearum et ad omnes monasterii res omnino pervigil, mente semper revolvens scripta patris stupendi: Ociositas<note>Cassian, Inst. X, 14. 20.</note> inimica est<note><app><lem>est</lem><rdg wit="*">est inim *</rdg></app></note> anime. Tota vita sua ingratum habuit eum fratrem, qui ad iniunctum opus se impotem et pigricia hebetem fecit, dicens esse quasi scelus ariolandi<note><bibl>Vgl. I. Reg. 15, 23:</bibl><q>peccatum ariolandi est repugnare.</q></note> nolle obedientie succumbere. Hic quamdiu vixit, omnes fratres in bona voluntate complectens consolabatur in eis pie vivendo, ut pater in filiis, eos ad celestia regna, sicut aquila provocans ad volandum pullos suos volitans<note><bibl>Deut. 31, 11:</bibl><q>sicut aquila prov. ad v. p. s. et super eos vol.</q></note>, provocabat. In quo revera mutatio<note><bibl>Ps. 76, 11:</bibl><q>m. dexterae E.</q></note> dextere<note><app><lem>dextere</lem><rdg wit="*">dextrae *</rdg></app></note> Excelsi est completa, dum vixit. Tandem ipso maturam iam etatem subeunte misit Deus castigationem languoris in membra eius, prout ipse postularat, quia quem Dominus<note><bibl>Prov. 3, 12:</bibl><q>quem enim dil. D. corr.</q></note> diligit, corripit, unde fatigabatur in visceribus vexatione nimia nocte et die, donec universe carnis<note>Vgl. oben S. 34, N. 4.</note> viam ingressus est XV. kal. Ian. Rexit autem locum eundem annis XXXVII, mensibus IX, diebus XI.<note>Vom 8. März 1097 gerechnet, s. oben S. 255, Z. 12.</note></p>
</div>
<div n="1.10">
<head>Supplementum quartum:.<note>Diesen nur in der ehemals Trebischer Handschrift des Cosmas (A 1a) vorkommenden Zusatz habe ich im N. Archiv XXXV (1910), 703 abgedruckt. Meinem Abdruck nahm Ad. L. Krejčík zum Anlaß einer novhmaligen Veröffentlichung des Textes in einer tschechichen Zeitschrift in einem Ausatz: O zakládací listině kláštera Třebického [Über die Grundungsurkunde des Klosters Trebitsch] in: Čas. Mat. Mor. XXXV (1911), 192 – 199. In den Vorbemerkungen wird darauf hingewiesen, daß eine Urkunde für das mährische Kloster Hradisch bei Olmütz vom Jahre 1078 (vgl. Cod. dipl. Moraviae I, 1836 S. 162 n, 182 oder Cod. dipl. regni Bohemiae I S. 82 n. 79) die Vorlage für unser Stück gebildet hat, aus der die Eingagngsformeln wörtlich mit ganz geringen Abweichungen herübergenommen wurden. Aus dieser Übereinstimmung zu Beginn der Urkunde läßt sich aber weiter schließen, daß der Abschreiber der Cosmashandschrift das Trebitscher Original nicht vollständig aufgenommen hat. Nach der Aufzählung der ursprünglich geschenkten Ortschaften fügt er vielmehr kurz die späteren Schenkungen an, die möglicherweise im Original der Trebitscher Urkunde notiert waren. Er schließt dann mit einer von der Hradischer Urkunde notiert waren. Er Schließt dann mit einer von der Hradischer Urkunde ganz abweichenden Formel Hec omnia – obtineat und einer historic¨schen Bemerkung Hec autem – idus Iulii unter Auslassung der Zeugenliste, sonstiger Schlußformeln und der Datierun. – Krejčík versuchte auch, die zahlreichen in der Urkunde genannten Dorfschaften sicherzustellen. Mit dieser Frage beschäftigte sich auch ein Aufsatz von A. Sedláček, Prvotní nadání Třebického kláštera [Die erste Begabung des Trebitscher Klosters] in: Čas. Mat. MOr. XXXV, 200 – 207. – Mit Benutzung dieser beiden Arbeiten, aber vor allem auf Grund einer mir von Herrn Pjarrer A. Kratochvíl (BUdischau) gütigst zur Verfügung gestellten handschriftlichen Unterschung über diese Ortsnamen versuche ich, diese genauer zu bestimmen. Die Erklärungen werden in diesem Falle ausnahmsweise unter dem Text gegeben; in das Namesregister sind die Ortsnamen dieses Anhangs nicht aufgenommen.</note> De origine ecclesie Trebecensis<note>Vgl. oben S. 215*.</note></head>
<p>Sed quia venit nobis mencio de supradicto duce videlicet Udalrico<note><app><lem>Udalrico</lem><rdg wit="A 1a">Dedalr- A 1a immer, da Ů oder Ŏ leicht als D verlessen werden konnte.</rdg></app></note> et fratre eius Lutoldo, necesse est, ut pauca de multis eorum laudabilia facta enumeremus. Hii gloriosissimi duces vere et hodie<note><app><lem>hodie</lem><rdg wit="A 1a">hodis A 1a mit undeutlichen Kürzungsstrich über i (hodiernis?)</rdg></app></note> haud<note>vgl. oben S. 60, Z. 13.</note> plangendi, nam discrecionis quante in divinis legibus et humanis iudiciis aut quam largi datores elemosinarum et quam pii fautores ecclesiarum fuerint, testatur eorum auctoritas in privilegio Trebecensis ecclesie<note>Über das mährische KLoster Trebitsch vgl. B. Dudik, Allgemeine Geschichte Mährens II (1863), 567, A. Kubeš, Dějepis města Třebice [Gesch. der Stadt Trebitsch], 1874, der esrte mit der irrigen, auf Pessina, Mars Moravicus I (1677), 80 zurückgehenden Angabe, daß das Kloster erst 1109 gegründet wurde. Die zweite auf einen Trebitscher Chronisten des 15. Jahrhunderts zurückgehende Annahme der Gründung im Jahre 1101, die auch schon Kubeš und noch früher Pubitschka, Chronol. Gesch. Böhmens IV, 1 S. 103 ohne Quellenangabe vertreten haben, wird nunmehr durch den Schlußsatz unseres Anhangs gesichert; vgl. auch Novotný, Č. D. I, 2 S. 515. 693.</note>, cuius forma hec est: In<note>Die Hradischer Urkunde zeigt, abgesehen von der durch den verschiedenen Aussteller und Empfänger bedingten Textverschiedenheiten, bis fratrum (Z. 25) nur folgende stilistische Abwichungen, die wohl nur als Auslassungen unseres Kopisten aufzufassen sind: (Z. 11) consuetudinem racionabilem cons., (Z. 11) ego dux, (Z. 22) aratoribus, vinitoribus, bobus, (Z. 24) sunt autem nomina.</note> nomine sancte et individue trinitatis. Udalricus<note>Vgl. S. 257, N. a.</note> Dei gracia id quod est. Prudencia antiquorum sapientum et consuetudo obtinuit, ut, si quisquam cuiuslibet persone in propria patria quid stabilire<note><app><lem>stabilire</lem><rdg wit="A 1a">es folgt durhestriechenes fecit A 1a</rdg></app></note> velit quidve stabile fore decreverit, id sub principum et episcoporum atque abbatum omniumque comitum ceterorumve nobilium testimonio debeat memorie commendare et sub huiusmodi cirographo. Quam consuetudinem considerans ego Udalricus<note>Vgl. S. 257, N. a.</note> hoc scriptum fieri postulavi ad recordacionem et confirmacionem presentis temporis et futuri. Omnibus ergo christianis presentibus, absentibus et futuris notum esse desidero, quod ego pro eterne retribucionis munere cum meo dilecto fratre, videlicet Lutoldo principe, monasterium Domino cooperante construximus in honore salvatoris Domini nostri Iesu Christi et sancte ac gloriose semper virginis Marie genitricis Dei et Domini nostri Iesu Christi, situm in media silva Trebecensi, secundum prefatam consuetudinem idque uterque dotavimus iuxta nostrum posse agris, pascuis, pratis, silvis, aratoribus, bobus, ovibus, porcis, iumentis et ceteris subsequentibus necessariis. Hec sunt nomina villarum, quas dedimus Deo et sancte Marie in obsequio ibi Deo serviencium fratrum, que cognominatur: Drinouici<note>Kaum, wie Kr. annimmt, Drnowitz bei Wischau, sondern ein bei Wollein (bei Groß-Meseritsch) gelegenes eingegangenes Dorf.</note> cum vinea et cum cultore vinee et cum tabernario, Mladcouici<note>Unbekannt.</note>, Sedlce<note><app><lem>Sedlce</lem><rdg wit="Krejčik">Sedlec Krejčik</rdg></app></note><note>Eingegengangenes Dorf bei Brünn, vgl. G. Wolny, Die Markgrafschaft Mähren VI (1842), 543.</note> locum in luco prope castrum Brenense<note><app><lem>Brenense</lem><rdg wit="A 1a">Bren A 1a</rdg></app></note>  sancti Benedicti<note>Ehemalige Benediktinerpropstei nächst Brünn.</note>, Ribnik<note>Eingegangenes Dorf bei Brünn, Wolny a. a. O. S. 184 bezog es auf Rybní (Bez. Iglau).</note>, Cahouici<note>Wohl Zazowitz (Cacovice) bei Brünn.</note>, forum Pravlou<note>Prahlitz (Bez. Pohrlitz)?</note> cum thabernariis et theolonenum usque ad confinium Boemicum, Leckouici<note>Ledkowitz (Letk-) bei Oslawan.</note>, Qlauane<note>Vielleicht Oslawan bei Eibenschitz.</note>, Klilohouici<note>Unbekannt.</note>, Omici<note>Womitz bei Eibeschitz.</note> cum vinea, Tuchssici <note><app><lem>Tuchssici</lem><rdg wit="Kr.">korr. aus Turh- Kr.</rdg></app></note><note>Wohl Čučiz bei Namiest.</note> cum vinea, Redcouici<note>Wohl Řečkowitz bei Brünn.</note>, Zasseuo<note>Eingegangenes Dorf, ein Feldried bei Rapotitz (Bez. Namiest) heißt noch: Žašow.</note>, Rapotici<note>Rapotitz bei Namiest.</note>, Sudici<note>Suditz bei Namiest.</note>, Quassouici<note>Unbekannt, vielleicht Kosowitz bei Střítez (Bez. Trebitsch).</note>, Hekkartici<note>Wokaretz (Bez. Namiest).</note>, Racouo<note>Eingegangenes Dorf, ein Feldried bei Wolkaretz heißt noch: Rakov.</note>, Yuance<note>Wantsch schin (Bez. Namiest).</note>, Studlenec<note>Studenetz (Bez. Namiest).</note>, Komissin<note>Koneschin (Bez. Namiest).</note> cum foro et thabernariis, Nesseuo<note>Eingegangenes Dorf, ein Feldried bei Koneschin heißt noch: v Mišovských, ein anderer bei Studenetz: Mišovy.</note>, Gothsalcouici<note>Eingegangenes Dorf, zwischen den Dörfen Třesow und Kozlan (Bez. Namiest) ein Feldried: Ovčalky, Hoštalka oder Hoštalky genannt.</note>, Kozlane<note>Kozlan (Bez. Namiest).</note>, Malissici<note>Unbekannt, vielleicht Malspitz (bei Selowitz) oder Daleschitz (bei Kromau).</note>, Grideborici<note>Unbekannt.</note>, Radmire<note>Vielleicht Radimir (Rothmühl) bei Zwittau oder v Radměřich an der Igla, südl. von Koneschin.</note>, Igotici<note><app><lem>Igotici</lem><rdg wit="Kr.">Lgotici Kr.</rdg></app></note><note>Eingegangenes Dorf, hieß Lhotice bei Koneschin, wo ein Feldried noch heute ve Lhotských heißt; aber auch bei Studenetz ein eingegangenes Dorf bamens Lhoty, wo heute Heinrichshof.</note>, Babici<note>Eingegangenes Dorf zwischen Studenetz und Smrk, ein Feldried heißt heute noch: v Babickách.</note>, Zmirk<note>Smrk (Bez. Trebitsch).</note>, Brod<note>Unbekannt.</note>, Nemoyouici<note>Unbekannt.</note>, Hozthacou<note>Hostakow (Bez. Trebitsch).; vgl. Wolny a. a. O. VI, 580.</note>, Dobrutoys<note>Eingegangenes Dorf, südlich von Budischau (Bez. Trebitsch), auf dem Feldried: v Dobrutovicích.</note>, Naramce<note>Narametsch (Bez. Trebitsch).</note>, Naboru<note>Eingegangenes Dorf, ein Feldried bei Trnawa (Bez. Trebitsch) heißt heute noch: za Borem.</note>, Zagmo<note><app><lem>Zagmo</lem><rdg wit="Kr.">Lagmo Kr.</rdg></app></note><note>Unbekannt.</note>, Trmaua<note>Trnawa (Bez. Trebitsch).</note>, Lubane<note>Eingegangenes Dorf, bei Trnawa ein Feldried: na Lubém.</note> , Wrihotici<note>Unbekannt.</note>, Krisanouo<note>Bei Okreschitz (Bez. Trebitsch) ein Feldried: na Křižanově; oder Křižanau.</note>, Bezthucici<note>Ein Feldried zwischen Čihalin und Rothlhotta (Bez. Trebitsch): na Bezděkově.</note>, Nagradouo<note>Eingegangenes Dorf, die Mühle im Trebitscher Unterkloster hieß noch im 19. Jahrh.: Nehradovskyhof (na Nehradově).</note>, Nazoholi<note>Sokoly (Bez. Trebitsch).</note>, Dobrchouici<note>Eingegangenes Dorf bei Petrowitz (Bez. Trebitsch).</note>, Hecleuici<note>Unbekannt.</note>, Aldicouici<note>Waldikau (Bez. Trebitsch),</note> Wiprechtici<note>Unbekannt.</note>, Scihouo<note>Čichau (Bez. Trebitsch).</note>, Hlumane<note>Chlum (Bez. Trebitsch); vgl. Wolny a. a. O. VI, 579.</note>, Koiatino<note>Kojatin (Bez. Namiest); vgl. Wolny III, 446.</note>, VIII. forum Brnen<note>Brünn.</note> et thabernarium, centum denarios a moneta ad capellam sancti Benedicti.</p>
<p>Postquam<note><app><lem>Postquam</lem><rdg wit="A 1a">XXVI Postquam A 1a</rdg></app></note> vero beate memorie Udalricus<note><app><lem>Udalricus</lem><rdg wit="A 1a">hier und Z. 11 Vdalr- A 1a</rdg></app></note><note>Als sein Todesjahr gilt 1115.</note> dux migravit a seculo, filii superstitis Bratizlay fulgente potencia he ville addite sunt pro anima Rudolphi comitis: Brestani<note>Unbekannt.</note> cum omnibus, quod<note><app><lem>quod</lem><rdg wit="A 1a">so A 1a</rdg></app></note> debent rustici, Malomirici<note>Malomieritz.</note>, Bznatici<note>Vielleicht Benetitz; vgl. Wolny VI, 578.</note>, Smilouici<note>Unbekannt.</note>, Nebouidi<note>Eingegangenes Dorf im Feldried: Nebovidy (Bez. Trebitsch) oder Nebowid (Bez. Brünn).</note>.</p>
<p>Post obitum Wratizlai additum est Nmecino<note>Unbekannt.</note>. Ipse vero dux Udalricus pro paupertate novelli populi, qui tunc in eadem solitudine locabantur, VI nummos pro decimacione instituit.</p>
<p>Dux vero Lutoldus eidem monasterio ex reditibus suis has villas obtulit: Micapi<note>Wohl Witschapp (Vyčepy) bei Trebitsch.</note>, Cracouici<note>Kratzowitz (Bez. Trebitsch); vgl. Wolny VI, 545.</note>, Prelscici<note>Vielleicht Předčice, das in der Brünner Landtafel V, 21 erwähnt wird, aber unbekannt ist.</note>, Cretes<note>Střitez (Bez. Trebitsch).</note>, Starice<note>Startsch (Bez. Trebitsch).</note>, Rascouici<note>Unbekannt, vgl. Wolny VI, 545: Ingram von Rossowic.</note>, Pozdatici<note>Pozdiatka (Bez. Trebitsch).</note>, Ocrasseuici<note>Okraschowitz (Bez. Trebitsch); vgl. Wolny VI, 553.</note>, Cemire<note>Czimíř (Bez. Trebitsch).</note>, Pohuizdi<note>Eingegangenes Dorf südlich von Střizau (Bez Trebitsch).</note>, Graykouici<note>Unbekannt.</note>, Gripouici<note>Ripov (bez. Trebitsch).</note>, Kohirz<note><app><lem>Kohirz</lem><rdg wit="Kr.">Kohaz Kr.</rdg></app></note><note>Eingegangenes Dorf bei Klutschau (Bez. Trebitsch)</note>, Kosuhouici<note>Kožetowitz (Bez. Trebitsch)</note>.</p>
<p>Post obitum autem supranotati ducis filius eius Conradus dux has addidit villas: Dalessice<note>Daleschitz (Bez. Hrottowitz).</note>, Hermanice<note>Heřmanitz (Bez. Hrottowitz).</note>, Strupessin<note>Stropeschin (Bez. Hrottowitz)</note>, Zouoluski<note>Unbekannt.</note>, Caknouo<note>Eingegangenes Dorf; ein Feldried bei Slawitz (Bez. Trebitsch): Čaknowa.</note>, Sedlatino<note>Unbekannt.</note>.</p>
<p>Hec omnia ea condicione Deo et sancte Marie obtulimus, ut nulla posteritas nostri generis nullaque potestas secularis a rusticis ecclesie datis de iure terre quicquam exigat, sed in usus ibidem famulancium pro futuro<note><app><lem>futuro</lem><rdg wit="A 1a">futura A 1a</rdg></app></note> ipsa ecclesia cuncta perpetuo obtineat.</p>
<p>Hec autem ceperunt facere ab anno MCI., quando post obitum Bratizlay, qui expulerat eos de Moravia, et Boriuoy locato in Boemia<note><app><lem>Boemia</lem><rdg wit="Kr.">Bohem- Kr.</rdg></app></note> iterum rehabuerunt eam et in primis edificaverunt ecclesiolam sancti Benedicti in media silva locatisque fratribus nigri ordinis, ut predictum est, multa bona contulerunt eis. Quam ecclesiolam dedicat Hermannus<note><app><lem>Hermannus</lem><rdg wit="Kr.">Hermanus Kr.</rdg></app></note> Pragensis episcopus anno MCIIII., VI. idus Iulii.</p>
</div>
</div>
</body>
</text>
</TEI.2>
